ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 541560

ઽનારાયણં નમસ્કૃત્યેઽત્યાદિશ્લોકેષુ નારાયણાદ્યથસ્ય ક્રિયાકારકભાવાદિસમ્બન્ધેન નમસ્કારાદાવન્વયો વિવક્ષિતઃ ।
એવં નારાયણાદ્યથસ્ય ક્રિયાકારકભાવાદિસમ્બન્ધેન નમસ્કારાદાવન્વયો વિવક્ષિતઃ ।
એવં નારાયણાદિપદાનાં વિષ્ણ્વાદયો ઽર્થાશ્ચ તદ્વિવક્ષા ચ તસ્માત્સ્થિતમેતત્--અઙ્ગિભૂતરસાદ્યાશ્રયેણ કાવ્યે ક્રિયમાણે નવાર્થલાભો ભવતિ બન્ધચ્છાયા ચ મહતી સમ્પદ્યત ઇતિ ।
અત એવ ચ રસાનુગુણાર્થવિશેષોપનિબન્ધમલઙ્કારાન્તરવિરહે ઽપિ છાયાતિશયયોગિ લક્ષ્યે દૃશ્યતે ।
યથા-- મુનિર્જયતિ યોગીન્દ્રો મહાત્મા કુમ્ભસમ્ભવઃ ।
યેનૈકચુલકે દૃષ્ટૌ તૌ દિવ્યૌ મત્સ્યકચ્છપૌ ॥ ॥
ઇત્યાદૌ ।
અત્ર હ્યદ્ભૂતરસાનુગુણમેકચુલકે મત્સ્યકચ્છપદર્શનં છાયાતિશયં પુષ્ણાતિ ।
તત્ર હ્યેકચુલકે સકલજલધિસન્નિધાનાદપિ દિવ્યમત્સ્યકચ્છપદર્શનમક્ષુણ્ણત્વાદદ્ભુતરસાનુગુણતરમ્ ।
ક્ષુણ્ણં હિ વસ્તુ લોચનમ્ અત ઇતિ ।
યત એવં સ્થિતં અત એવેદમપિ યલ્લક્ષ્યે દૃશ્યતે, તદુપપન્નમન્યથા તદનુપપન્નમેવ, ન ચ તદનુપપન્નમ્; ચારુત્વેન પ્રતીતેઃ ।
તસ્યાશ્યૈતદેવ કારણં રસાનુગુણાર્થત્વમેવેત્યાશયઃ ।
અલઙ્કારાન્તરેતિ ।
અન્તરશબ્દો વિશેષવાચી ।
યદિ વા દિત્સિતે ઉદાહરણે રસવદલઙ્કારસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્તદપેક્ષયાલઙ્કારાન્તરશબ્દઃ ।
નનુ મત્સ્યકચ્છપદર્શનાત્પ્રતીયમાનં યદેકચુલકે જલનિધિસન્નિધાનં તતો મુનેર્માહાત્મ્યપ્રતિપત્તિરિતિ ન રસાનુગુણેનાર્થેન ચ્છાયાપોષિતેત્યાશઙ્ક્યાહ--અત્ર હીતિ ।
નન્વેવં પ્રતીયમાનં જલનિધિદર્શનમેવાદ્ભુતાનુગુણં ભવત્વિતિ રસાનુગુણો ઽત્ર વાચ્યો ઽર્થ ઇત્યસ્મિન્નંશે કથમિદમુદાહરણમિત્યાશઙ્ક્યાહ--તત્રેતિ ।
ક્ષુણ્ણં હીતિ ।
પુનઃ પુનર્વર્ણનનિરૂપણાદિના યત્પિષ્ટપિષ્ટત્વાદતિનિર્ભિન્નસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
બહુતરલક્ષ્યવ્યાપકઞ્ચૈતદિતિ બાલપ્રિયા લોકપ્રસિદ્ધ્યનુરોધિનીતિ ભાવઃ ।
ઽઅત એવેઽત્યાદિ ઽદૃશ્યતઽ ઇત્યન્તં વિવૃણોતિ--યત ઇત્યાદિ ।
તસ્યા ઇતિ ।
ચારુત્વેન પ્રતીતેરિત્યર્થઃ ।
ઽઅલઙ્કારાન્તરવિરહે ઽપીઽત્યત્રાલઙ્કારાન્તરશબ્દં દ્વેધા વિવૃણોતિ--અલઙ્કારાન્તરશબ્દ ઇત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
નેત્યાદિ ।
કિન્તૂક્તેન બ્યઙ્ગ્યેનૈવ છાયા પોષિતેતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ--ઽઅદ્ભૂતરસાનુગુણમ્ઽ ઇતિ ।
મુન્યાલમ્બિતસ્યાદ્ભતરસસ્યાનુગુણમિત્યર્થઃ ।
કાકતાલીયેનેતિ ભાવાર્થવિવરણમ્ ।
ઽપ્રતિલગ્નઽ ઇતિ ।
નાયકપાર્શ્વેન સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
અસીત્યવ્યયં ત્વમિત્યર્થે ।
હે સુભગ ત્વં યેન તસ્યા યેન પાર્શ્વેણ અતિક્રાન્તઃ, તસ્યાઃ રથ્યા તુલાગ્રપ્રતિલગ્નસ્સ પાર્શ્વો ઽદ્યાપિ સ્વિદ્યતીત્યાદ્યન્વયઃ ।
ઽપરસ્પરેઽતિ ।
પાર્શ્વસમ્બન્ધાતિક્રમણેન નાયકગતસ્યાપ્યનુરાગસ્ય પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ ।
લોકપ્રસિદ્ય્ધાદ્ભૂતમપિ નાશ્ચર્યકારિ ભવતિ ।
ન ચાક્ષુણ્ણં વસ્તૂપનિબધ્યમાનમદ્ભુતરસસ્યૈવાનુગુણં યાવદ્રસાન્તરસ્યાપિ ।
તદ્યથા-- સિજ્જૈ રોમઞ્ચિજ્જૈ વેવૈ રત્થાતુલગ્ગપડિલગ્ગો ।
સોપાસો અજ્જ વિ સુહઅ જેણાસિ વોલીણો ॥ ॥

એતદ્ગાથાર્થાદ્ભાવ્યમાનાદ્યા રસપ્રતીતિર્ભવતિ, સા ત્વાં સ્પૃષ્ટ્વા સ્વિદ્યતિ રોમાઞ્ચતે વેપતે ઇત્યેવંવિધાદર્થાત્પ્રતીયમાનાન્મનાગપિ નો જાયતે ।
તદેવં ધ્વનિપ્રભેદસમાશ્રયેણ યથા કાવ્યાર્થાનાં નવત્વં જાયતે તથા પ્રતિપાદિતમ્ ।
ગુણીભૂત્વયઙ્ગ્યસ્યાપિ ત્રિભેદવ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા યે પ્રકારાસ્તત્સમાશ્રયેણાપિ કાવ્યવસ્તૂનાં નવત્વં ભવત્યેવ ।
તત્ત્વતિવિસ્તારકારીતિ નોદાહૃતં સહૃદયૈઃ સ્વયમુત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
લોચનમ્ દર્શયતિ--ન ચેત્યાદિના ।
રથ્યાયાન્તુલાગ્રેણ કાકતાલીયેન પ્રતિલગ્નસ્સા મુખ્યેન સ પાર્શ્વો ઽદ્યાપિ સુભગ તસ્યા યેનાસ્યતિક્રાન્તઃ ।
રસપ્રતીતિરિતિ ।
પરસ્પરહેતુકશૃઙ્ગારપ્રતીતિઃ ।
અસ્યાર્થસ્ય રસાનુગુણત્વં વ્યતિરેકદ્વારેણ દ્રઢયતિ--સા ત્વામિત્યાદિના ।
ઽધ્વનેર્યસ્સગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાધ્વા પ્રદર્શિતઽ ઇત્યુદ્યોતારમ્ભે યઃ શ્લોકઃ તત્ર ધ્વનેરધ્વના કવીનાં પ્રતિભાગુણો ઽનન્તો ભવતોત્યેષ ભાગો વ્યાખ્યાત ઇત્યુપસંહરતિ--તદેવમિત્યાદિના ।
સગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યમું ભાગં વ્યાચષ્ટે--ગુણીભૂતેત્યાહિના ।
ત્રિપ્રભેદો વસ્ત્વલઙ્કારરસાત્મના યો વ્યઙ્ગ્યઃ તસ્ય યાપેક્ષા વાચ્યેગુણીભાવઃ તયેત્યર્થઃ ।
તત્ર સર્વે યે ધ્વનિભેદાસ્તેષાં ગુણીભાવાદાનન્ત્યમિતિ તદાહ--અતિવિસ્તરેતિ ।
સ્વયમિતિ ।
તત્ર વસ્તુના વ્યઙ્ગ્યેન ગુણીભૂતેન નવત્વં સત્યપ પુરાણાર્થસ્પર્શે યથા મમૈવ-- ભઅવિહલરખ્ખણેકકમલ્લસરણાગઆણઅથ્થાણ ।
ખણમત્તં વિણ દિણ્ણા વિસ્સામકહેત્તિ જુત્તમિણમ્ ॥ ॥
અત્ર ત્વમનવરતમર્થાસ્ત્યજસીતિ ઔદાર્યલક્ષણં વસ્તુ ધ્વન્યમાનં વાચ્યસ્યોપસ્કારકં બાલપ્રિયા ત્રિભેદવ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--ત્રિપ્રભેદ ઇત્યાદિ ।
ભઅવહલેતિ ।
ભયવિહ્વલરક્ષણૈકમલ્લશરણાગતાનામર્થાનામ્ ।
ક્ષણમાત્રમાત્રમપિ ન દત્તા વિશ્રામકથેતિ યુક્તમિદમ્ ॥ ॥
ઇતિછાયા ।
ઇતીદંયુક્તમિત્યત્ર કાક્વા ઇત્યેતન્ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
ચાઇઅણેતિ ।
લોચનમ્ નવત્વન્દદાતિ, સત્યપિ પુરાણકવિસ્પૃષ્ટે ઽર્થે ।
તથાહિ પુરાણીગાથા--- ચાઇઅણકરપરમ્પરસઞ્ચારણખે અણિસ્સહસસરીરા ।
અથ્થા કિવણધરન્થ્થા સથ્નાપથ્થાસ્વવન્તીવ ॥
અલઙ્કારેણ વ્યઙ્ગ્યેન વાચ્યોપસ્કારે નવત્વં યથા મમૈવ-- વસન્તમત્તાલિપરમ્પરોપમાઃ કચાસ્તવાસન્ કલ રાગવૃદ્ધયે ।
શ્મશાનભૂભાગપરાગભાસુરાઃ કથન્તદેતેન મનાગ્વિરક્તયે ॥ ॥
અત્ર હ્યાક્ષેપેણ વિભાવનયા ચ ધ્વન્યમાનાભ્યાં વાચ્યમુપસ્કૃતમિતિ નવત્વં સત્યપિ પુરાણાર્થયોગિત્વે ।
તથાહિ પુરાણશ્લોકઃ--- ક્ષુત્તૃષ્ણાકામમાત્સર્યં મરણાચ્ચ મહદ્ભયમ્ ।
પઞ્ચૈતાનિ વિવર્ધન્તે વાર્ધકે વિદુષામપિ ॥
ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યેન રસેન ગુણીભૂતેન વાચ્યોપસ્કારેણ નવત્વં યથા મમેવ-- જરા નેયં મૂર્ધ્નિ ધ્રુવમયમસૌ કાલભુજગઃ ક્રુધાન્ધઃ ફૂત્કારૈઃ સ્ફુટગરલફેનાન્ પ્રકિરતિ ॥ ॥
તદેનં સંપશ્યત્યથ ચ સુખિતમ્મન્યહૃદયઃ શિવો પાયન્નેચ્છન્ બત બત સુધીરઃ ખલુ જનઃ ॥
બાલપ્રિયા ત્યાગિજનકરપરમ્પરાસઞ્ચારણખેદનિસ્સહશરીરાઃ ।
અર્થાઃ કૃપણગૃહસ્થાઃ સ્વસ્થાવસ્થાઃ સ્વપન્તીવ ॥ ॥
ઇતિ છાયા ।
અર્થઃસ્પષ્ટઃ ।
વસન્તેતિ ।
કઞ્ચન મિત્રં પ્રતિ કસ્યચિદુક્તિઃ ।

વસન્તે વસન્તેન વા મત્તા યે અલયો ભૃઙ્ગાસ્તત્પરમ્પરોપમાઃ તેષાં પરમ્પરયા તુલ્યાઃ અતિનીલસ્નિગ્ધા ઇતિ યાવત્ ।
તથાભૂતાઃ કચા ઇત્યનેન યૌવનદશા પ્રદર્શિતા ।
તવ રાગસ્ય વૃદ્ધયે આસન્ કિલ ।
શ્મશાનભૂભાગે યે પરાગાઃ ભસ્મરેણવસ્તે ઇવ ભાસુરાઃ શુભ્રાઃ જરયા શુક્લા ઇતિ યાવત્ ।
એતે કચાઃ ।
રાગસ્ય વૈરાગ્યસ્ય ચોદ્દીપકત્વાત્તત્તદુપમાનમુપાત્તમ્ ।
તવ મનાગીષદુપિ વિરક્તયે વૈરાગ્યાય ન ભવન્તિ ।
તત્ તથં વૈરાગ્યસ્ય કારણે સત્યપિ તદજનનં કુત ઇત્યર્થઃ ।
અનેન પ્રત્યુત કારણાભાવે ઽપિ કામ એવ વર્ધન્ત ઇત્યર્થસ્ય કામસ્ય મહિમા વર્ણયિતુમશક્ય ઇત્યર્થસ્ય ચ પ્રકાશનાદ્વિભાવનાક્ષેપૌ વ્યજ્યેતે, તાભ્યાં ચ વાચ્યમુપસ્ક્રિયત ઇત્યાહ--અત્ર હીત્યાદિ ॥ ॥
ક્ષુત્તૃણ્ણેત્યાદિસમાહારદ્વન્દ્વઃ ।
જરેતિ ।
જરાજીર્ણ કઞ્ચિદુશ્યોક્તિઃ ।
મૂર્ધ્નિ ઇયં દૃશ્યમાના જરા ન ભવતિ ।
અયમસૌ ક્રધાન્ધઃ ।
કાલભુજગઃ કૃણ્ણસર્પઃ ।
અથ ચ અન્તકરૂપો ભુજગઃ ।
ફૂત્કારૈઃ સ્ફુટં ગરલં યેષુ તથાભૂતાન્ ફેનાન્ પ્રકિરતિ વર્ષતિ ।
ઇયં ન જરા, કિન્તુ શિરસ્થકાલભુજગાભિવૃષ્ટઃ ફેનનિકર
ધ્વનેર્ ઇત્થં ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ સમાશ્રયાત્ ।
ન કાવ્યાર્થ-વિરામો ઽસ્તિ યદિ સ્યાત્ પ્રતિભા-ગુણઃ
ધ્વનેરિત્થં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ સમાશ્રયાત્ ।
ન કાવ્યાર્થવિરામો ઽસ્તિ યદિ સ્યાત્પ્રતિભાગુણઃ ॥ 6 ॥
સત્સ્વપિ પુરાતનકવિપ્રબન્ધેષુ યદિ સ્યાત્પ્રતિભાગુણઃ, તસ્મિંસ્ત્વસતિ ન કિઞ્ચિદેવ કવેર્વસ્ત્વસ્તિ ।
બન્ધચ્છાયાપ્યર્થદ્વયાનુરૂપશબ્દસન્નિવેશો ઽર્થપ્રતિભાનાભાવે કથમુપપદ્યતે ।
અનપેક્ષિતાર્થવિશેષાક્ષપપતનૈન બન્ધચ્છાયેતિ નેદં નેદીયઃ સહૃદયાનામ્ ।
એવં હિ સત્યર્થાનપેક્ષચતુરમધુરવચનરચનાયામપિ લોચનમ્ અત્રાદ્ભુતેન વ્યઙ્ગ્યેન વાચ્યમુપસ્કૃતં શાન્તરસપ્રતિપત્યઙ્ગત્વાચ્ચારુ ભવતીતિ નવત્વં સત્યપ્યસ્મિન્ પુરાણશ્લોકે જરાજીર્ણશરીરસ્ય વૈરાગ્યં યન્ન જાયતે, તન્નુનં હૃદયે મૃત્યુર્દૃઢન્નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ॥ 5 ॥ ॥ ॥
સત્સ્વપીત્યાદિ કારિકાયા ઉપસ્કારઃ ।
ત્રીન્ પાદાન્ સ્પષ્ટાન્મત્વા તુર્યં પાદં વ્યાખ્યાતું પઠતિ--યદીતિ ।
વિદ્યમાનો હ્યસૌ પ્રતિભાગણ ઉક્તરીત્યા ભૂયાન્ ભવતિ, ન ત્વત્યન્તાસન્નેવેત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્નિતિ ।
અનન્તીભૂતે પ્રતિભાગુણે ।
ન કિઞ્ચિદેવેતિ ।
સર્વ હિ પુરાણકવિનૈવ સ્પૃષ્ટમિતિ કિમિદાનીં વર્ણ્યં, યત્ર કવેર્વર્ણનાવ્યાપારસ્સ્યાત્ ।
નનુ યદ્યપિ વર્ણ્યમપૂર્વન્નાસ્તિ, તથાપ્યુક્તિપરિપાકગુમ્ભઘટનાદ્યપરપર્યાયબન્ધચ્છાયા નવનવા ભવિષ્યતિ ।
યન્નવેશને કાવ્યાન્તરાણાં સંરમ્ભ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---બન્ધચ્છાયાપીતિ ।
અર્થદ્વયં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં પ્રધાનભૂતં વ્યઙ્ગ્યં ચ ।
નેદીય ઇતિ ।
નિકટતરં હૃદયાનુપ્રવેશિ ન ભવતીત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--એવં હિ સતીતિ ।
બાલપ્રિયા ઇત્યર્થઃ ।

ધ્રુવમિત્યુત્પ્રેક્ષાયામ્ ।
તદિતિ જનઃ ।
તદેનાન્ તથાભૂતાન્ ફેનાન્ ।
ફેનમિતિ તદેનમિતિ વા પાઠઃ ।
સમ્પશ્યતિ અથ ચ સુખિતમન્યહૃદયઃ શિવોપાયં નેચ્છંશ્ચ ।
અતઃ સુધીરઃ ખલ્વિત્યન્વયઃ ।
બતેત્યદ્ભુતે ।
જરેતિ ।
તદિતિ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
મૃત્યુર્નાસ્તીતિ વિશ્ચયઃ હૃદયેદૃઢમસ્તિ નૂનમિત્યન્વયઃ ॥ 5 ॥ ॥ ॥
ઉપસ્કાર ઇતિ ।
સત્સ્વપીત્યાદેઃ ન કાવ્યાર્થવિરામો ઽસ્તીત્યનેનાન્વય ઇતિ ભાવઃ ।
યદીત્યાદેર્ભાવં વિવૃણોતિ--વિદ્યમાન ઇત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽબન્ધચ્છાયેઽત્યસ્ય વિવરણમ્--ઽઅર્થદ્વયાનુરૂપશબ્દસન્નિવેશઽઇતિ ।
તદ્રૂપા બન્ધચ્છાયેત્યર્થઃ ।
ઽઅનપેક્ષિતેઽત્યાદિશઙ્કાગ્રન્થઃ ।
ઇતીદં સહૃદયાનાં ન નેદીય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પુનશ્શઙ્કતે--ઽશબ્દાર્થયોઽરિત્યાદિ ।
ઽકાવ્યત્વઽ ઇતિ નિમિત્તે સપ્તમી ।
શબ્દાર્થયોઃ સહિતયોઃ કાવ્યત્વેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
ઽતથાવિધઽ ઇતિ ।
અર્થાનપેક્ષચતુરમધુરવચનરચન ઇત્યર્થઃ ।
ઽકવ્યવ્યવસ્થેઽતિ ।
કાવ્યવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે---ઽપરેઽત્યાદિ ।
ઽતત્કાવ્યત્વેઽતિ તત્પદેન પરઃ પરામૃશ્યતે ।
ઽકાવ્યસન્દર્ભાણામ્ઽ ઇતિ ।
તત્કાવ્યત્વવ્યવહાર ઇત્યનુષજ્યતે ।
કાવ્યવ્યપદેશઃ પ્રવર્તેત ।
શબ્દાર્થયોઃ સાહિત્યેન કાવ્યત્વે કથં તથાવિધે વિષયે કાવ્યવ્યવસ્થેતિ ચેત્---પરોપનિબદ્ધાર્થવિરચને યથા તત્કાવ્યત્વવ્યવહારસ્તથા તથાવિધાનાં કાવ્યસન્દર્ભાણામ્ ।
ન ચાર્થાનન્ત્યં વ્યઙ્ગ્યાર્થાપેક્ષયૈવ યાવદ્વાચ્યાર્થાપેક્ષયાપીતિ પ્રતિપાદયિતુમુચ્યતે--
અવસ્થાદેશ-કાલાદિ-વિશેષૈર્ અપિ જાયતે ।
આનન્ત્યમ્ એવ વાચ્યસ્ય શુદ્ધસ્યાપિ સ્વભાવતઃ
અવસ્થાદેશકાલાદિવિશેષૈરપિ જાયતે ।
આનન્ત્યમેવ વાચ્યસ્ય શુદ્ધસ્યાપિ સ્વભાવતઃ ॥ 7 ॥
શુદ્ધસ્યાનપેક્ષિતવ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ વાચ્યસ્યાનન્ત્યમેવ જાયતે સ્વભાવતઃ ।
સ્વભાવો હ્યયં વાચ્યાનાં ચેતનાનામચેતનાનાં ચ યદવસ્થાભેદાદ્દેશભેદાત્કાલભેદાત્સ્વાલક્ષણ્યભેદાચ્ચાનન્તતા ભવતિ ।
તૈશ્ચ તથાવ્યવસ્થિતૈઃ સદ્ભિઃ પ્રસિદ્ધાનેકસ્વભાવાનુસરણરૂપયા સ્વભાવોક્ત્યાપિ તાવદુપનિબધ્યમાનૈર્નિરવધિઃ લોચનમ્ ચતુરત્વં સમાસસઙ્ઘટના ।
મધુરત્વમપારુષ્યમ્ ।
તથાવિધાનામિતિ ।

અપૂર્વબન્ધચ્છાયાયુક્તાનામપિ પરોપનિબદ્ધાર્થનિબન્ધને પરકૃતકાવ્યત્વવ્યવહાર એવ સ્યાદિત્યર્થસ્યાપૂર્વત્વમાશ્રયણીયમ્ ।
કવનીયં કાવ્યં તસ્ય ભાવઃ કાવ્યત્વં, ન ત્વયં ભાવપ્રત્યયાન્તાત્ ભાવપ્રત્યય ઇતિ શઙ્કિતવ્યમ્ ॥ 6 ॥ ॥ ॥
પ્રતિપાદયિતુમિતિ ।
પ્રસઙ્ગાદિતિ શેષઃ ।
યદિ વા વાચ્યન્તાબદ્વિવિધવ્યઙ્ગ્યોપયોગિ તદેવ ચેદનન્તં તદ્બલાદેવ વ્યઙ્ગ્યાનન્ત્યં ભવતીત્યભિપ્રાયેણેદં પ્રકૃતમેવોચ્યતે ।
શુદ્ધસ્યેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યવિષયો યો વ્યાપારઃ તત્સ્પર્શં વિનાપ્યાનન્ત્યં સ્વરૂપમાત્રેણૈવ પશ્ચાત્તુ તથા સ્વરૂપેણાનન્તં સદ્વ્યઙ્ગ્યં વ્યનક્તીતિ ભાવઃ ।
ન તુ સર્વથા તત્ર વ્યઙ્ગ્યં નાસ્તીતિ મન્તવ્યમાત્મભૂતતદ્રૂપાભાવે કાવ્યવ્યવહારહાનેઃ; તથા ચોદાહરણેષુ રસધ્વનેસ્સદ્ભાવો ઽસ્ત્યેવ ।
આદિગ્રહણં વ્યાચષ્ટે---સ્વાલક્ષેયેતિ ।
સ્વરૂપેત્યર્થઃ ।
યથારૂપસ્પર્શયોસ્તીવ્રૈકાવસ્થયોરેકદ્રવ્યનિષ્ઠયોરેકકાલયોશ્ચ ।
બાલપ્રિયા સ્યાદિતિ શેષઃ ।
લોચને ભાવં વિવૃણોતિ---અપૂર્વબન્ધેત્યાદિ ।
કાવ્યત્વમિત્યસ્ય વ્યુત્પત્તિં દર્શયતિ---કવનીયમિત્યાદિ ॥ 6 ॥ ॥ ॥
કારિકાસ્થં શુદ્ધસ્યેતિ પદમન્યથાપ્રતિપત્તિપરિહારાય વ્યાચષ્ટે--વ્યઙ્ગ્યેત્યાદિ ।
વ્યાપાર ઇતિ ।
વાચ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
આત્મેતિ ।
આત્મભૂતસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
હાનિઃ અભાવઃ ।
નનુ કીદૃશં વ્યઙ્ગ્યં તત્ર ભવતીત્યત્રાહ---તથાચેત્યાદિ ।
વૃત્તૌઽઅનપેક્ષિતવ્યઙ્ગ્યસ્યેઽત્યેતદપ્યુક્તરીત્યા વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઽતૈશ્ચેઽતિ ।
ઽતૈઃઽ વાચ્યાર્થૈઃ ।
ઽપ્રથમમેવેઽતિ ।
કાવ્યાર્થઃ સમ્પદ્યતે ।
તથા હ્યવસ્થાભેદાન્નવત્વં યથા---ભગવતીપાર્વતી કુમારસમ્ભવે ઽસર્વોપમાદ્રવ્યસમુચ્ચયેનઽ ઇત્યાદિભિરુક્તિભિઃ પ્રથમમેવ પરિસમાપિતરૂપવર્ણનાપિ પુનર્ભગવતઃ શમ્ભોર્લોચનગોચરમાયાન્તી ઽવસન્તપુષ્પાભરણં વહન્તીઽ મન્મથોપકરણભૂતેન ભઙ્ગ્યન્તરેણોપવર્ણિતા ।
સૈવ ચ પુનર્નવોદ્વાહસમયે પ્રસાધ્યમાના ઽતાં પ્રાઙ્મુખીં તત્ર નિવેશ્ય તન્વીમ્ઽ ઇત્યાદ્યુક્તિર્ભિર્નવેનૈવ પ્રકારેણ નિરૂપિતરૂપસૌષ્ઠવા ।
ન ચ તે તસ્ય કવેરેકત્રૈવાસકૃત્કૃતા વર્ણનપ્રકારા અપુનરુક્તત્વેન વા નવનવાર્થનિર્ભરત્વેન વા પ્રતિભાસન્તે ।
દર્શિતમેવ ચૈતદ્વિષમબાણલીલાયામ્--- ણ અ તાણ ઘડૈ ઓહી ણ અ તે દીસન્તિ કહ વિ પુનરુત્તા ।
જે વિબ્ભમા પિઆણં અત્થા વા સુકૈવાણીણમ્ ॥ ॥
અયમપરશ્ચાવસ્થાભેદપ્રકારો યદચેતનાનાં સર્વેષાં ચેતનં દ્વિતીયં રૂપમભિમાનિત્વપ્રસિદ્ધં હિમવદ્ગઙ્ગાદીનામ્ ।
તચ્ચોચિતચેતનબિષયસ્વરૂપયોજનયોપનિબધ્યમાનમન્યદેવ સમ્પદ્યતે ।
યથા કુમારસમ્ભવ એવ પર્વતસ્વરૂપસ્ય હિમવતો વર્ણનં, પુનઃ સપ્તર્ષિપ્રિયોક્તિષુ ચેતનતસ્સ્વરૂપાપેક્ષયા પ્રદર્શિતં તદપૂર્વમેવ પ્રતિભાતિ ।
પ્રસિદ્ધશ્ચાયં સત્કવીનાં માર્ગઃ ।
ઇદં લોચનમ્ ન ચ તેષાં ઘટતે ઽવધિઃ, ન ચ તે દૃશ્યન્તે કથમપિ પુનરુક્તાઃ ।
યે વિભ્રમાઃ પ્રિયાણામર્થા વા સુકવિવાણીનામ્ ॥ ॥
ચકારાભ્યામતિવિસ્મયસ્સૂચ્યતે ।
કથમપીતિ ।
પ્રયત્નેનાપિ વિચાર્યમાણં પૌનરુક્ત્યં ન લભ્યમિતિ યાવત્ ।

પ્રિયાણામિતિ ।
બહુવલ્લભો હિ સુભગો રાધાવલ્લભપ્રાયસ્તાસ્તાઃ કામિનીઃ પરિભોગસુભગમુપભુઞ્જાનો ઽપિ ન વિભ્રમપૌનરુક્ત્યં પશ્યતિ તદા ।
એતદેવ પ્રિયાત્વમુચ્યતે, યદાહ-- બાલપ્રિયા પ્રથમસર્ગ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઉપવર્ણિતેઽતિ ।
તૃતીયસર્ગ ઇતિ શેષઃ ।
ઽનિરૂપિતરૂપસૌષ્ઠવેઽતિ ।
સપ્તમસર્ગ ઇતિ શેષઃ ।
તે વર્ણનપ્રકારાઃ ન ચ ભાસન્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતસ્ય કવેરિઽતિ ।
કાલિદાસસ્યાપિ કવેરિત્યર્થઃ ।
ઽણઅઽ ઇત્યાદેઃ છાયાં દર્શયતિ લોચને---ન ચેત્યાદિ ।
પ્રિયાણાં વિભ્રમાઃ કથમપિ પુનરુક્તા ન દૃશ્યન્ત ઇત્યેતદ્વિવૃણોતિ--બહુવલ્લભ ઇત્યાદિ ।
તદા વિભ્રમપૌનરુક્ત્યં ન પશ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
તદા પરિભોગકાલે ।
યદાહેતુ માઘકવિરિતિ શેષઃ ।
ચ પ્રસ્થાનં કવિવ્યુત્પત્તયે વિષમબાણલીલાયાં સપ્રપઞ્ચં દર્શિતમ્ ।
ચેતનાનાં ચ બાલ્યાદ્યવસ્થાભિરન્યત્વં સત્કવીનાં પ્રસિદ્ધમેવ ।
ચેતનાનામવસ્થાભેદે ઽપ્યવાન્તરાવસ્થાભેદાન્નાનાત્વમ્ ।
યથા કુમારીણાં કુસુમશરભિન્નહૃદયાનામન્યાસાં ચ ।
તત્રાપિ વિનીતાનામવિનીતાનાં ચ ।
અચેતનાનાં ચ ભાવાનામારમ્ભાદ્યવસ્થાભેદભિન્નાનામેકૈકશઃ સ્વરૂપમુપનિબધ્યમાનમાનન્ત્યમેવોપયાતિ ।
યથા--- હંસાનાં નિનદેષુ યૈઃ કવલિતૈરાસજ્યતે કૂજતા- મન્યઃ કો ઽપિ કષાયકણ્ઠલુઠનાદાઘર્ઘરો વિભ્રમઃ ।
તે સમ્પ્રત્યકઠોરવારણવઘૂદન્તાઙ્કુરસ્પર્ધિનો નિર્યાતાઃ કમલાકરેષુ બિસિનીકન્દાગ્રિમગ્રન્થયઃ ॥ ॥
એવમન્યત્રાપિ દિશાનયાનુસર્તવ્યમ્ ।
લોચનમ્ ક્ષણે ક્ષણે યન્નવતામુપૈતિ તદેવ રૂપં રમણીયતાયા ઇતિ ।
પ્રિયાણામિતિ ચાસંસારં પ્રવહદ્રૂપરો યો ઽયં કાન્તાનાં વિભ્રમવિશેષઃ સ નવનવ એવ દૃશ્યતે ।
ન હ્યસાવગ્નિચયનાદિવદન્યતશ્શિક્ષિતઃ, યેન તત્સાદૃશ્યાત્પુનરુક્તતાં ગચ્છેત્ ।
અપિ તુ નિસર્ગોદ્ભિદ્યમાનમદનાઙ્કુરવિકાસમાત્રન્તદિતિ નવનવત્વમ્ ।
તદ્વત્પરકીયશિક્ષાનપેક્ષનિજપ્રતિભાગુણનિષ્યન્દભૂતઃ કાવ્યાર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા પ્રિયાણાં વિભ્રમા ઇત્યનેન ગમ્યમર્થમાહ---પ્રિયાણામિતિ ચેત્યાદિ ।
ન હીત્યાદિ ।
અસૌ વિભ્રમવિશેષઃ ।
યથા અગ્નિચયનમન્યતશ્શિક્ષ્યતે તથા શિક્ષિતો નેત્યર્થઃ ।
યેનેતિ ।
અન્યતશ્શિક્ષિતત્વેનેત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
વિભ્રમવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
નવનવત્વમિતિ ।
તસ્યેતિ શેષઃ ।
ઽઅર્થા વા સુકવિવાણીનામિતિ પ્રકૃતં વિવૃણોતિ---તદ્વદિત્યાદિ ।

તદ્વદિતિ ।
તેન તુલ્યો ભવતિ નવનવો ભવતીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌઽચેતનતત્સ્વરૂપાપેક્ષયેઽતિ ।
હિમવતો વર્ણનમિત્યનુષજ્યતે ।
ઽપ્રદર્શિતં તદિઽતિ ।
વર્ણિતં તદિત્યર્થઃ ।
ઽઅવસ્થાભેદે ઽપીઽતિ ।
કૌમારાદિશરીરાવસ્થાયા ભેદાભાવે ઽપીત્યર્થઃ ।
ઽઆન્તરેઽતિ ।
માનસિકેત્યર્થઃ ।
ઽહંસાનામ્ઽ ઇતિ ।
ઽકબલિતૈઃઽ ભક્ષિતૈઃ ।
યૈઃ કૂજતાં હંસાનાં નિનદેષુ કષાયકણ્ઠલુણ્ઠનાદાઘર્ઘરઃ અન્યઃ કો ઽપિ વિભ્રમઃ આસજ્યતે આસક્તઃ ક્રિયત ઇત્યાદ્યન્યયઃ ।
તચ્ચ યથાવસ્થિતમપિ તાવદુપનિબધ્યમાનમિત્યત્ર તાવત્પદં લોચને વિવૃણોતિ--ઉત્તરકાલન્ત્વિત્યાદિ ।
દેશભેદાન્નાનત્વમચેતનાનાં તાવત્ ।
યથા વાયૂનાં નાનાદિગ્દેશચારિણામન્યેષામપિ સલિલકુસુમાદીનાં પ્રસિદ્ધમેવ ।
ચેતનાનામપિ માનુષપશુપક્ષિપ્રભૃતીનાં ગ્રામારણ્યસલિલાદિસમેધિતાનાં પરસ્પરં મહાન્વિશેષઃ સમુપલક્ષ્યત એવ ।
સ ચ વિવિચ્ય યથાયથમુપનિબધ્યમાનસ્તથૈવાન્ત્યમાયાતિ ।
તથા હિ---માનુષાણામેવ તાવદ્દિગ્દેશાદિભિન્નાનાં યે વ્યવહારવ્યાપારાદિષુ વિચિત્રા વિશેષાસ્તેષાં કેનાન્તઃ શક્યતે ગન્તુમ્, વિશેષતો યોષિતામ્ ।
ઉપનિબધ્યતે ચ તત્સર્વમેવ સુકવિભિર્યથાપ્રતિભમ્ ।
કાલભેદાચ્ચ નાનાત્વમ્ ।
યથર્તુભેદાદ્દિગ્વ્યોમસલિલાદીનામચેતનાનામ્ ।
ચેતનાનાં ચૌત્સુક્યાદયઃ કાલવિશેષાશ્રયિણઃ પ્રસિદ્ધા એવ ।
સ્વાલક્ષણ્યપ્રભેદાચ્ચ સકલજગદ્ગતાનાં વસ્તૂનાં વિનિબન્ધનં પ્રસિદ્ધમેવ ।
તચ્ચ યથાવસ્થિતમપિ તાવદુપનિબધ્યમાનમનન્તતામેવ કાવ્યાર્થસ્યાપાદયતિ ।
અત્ર કેચિદાચક્ષરિન્---યથા સાભાન્યાત્મના વસ્તૂનિ વાચ્યતાં પ્રતિપદ્યન્તે ન વિશેષાત્મના; તાનિ હિ સ્વયમનુભૂતાનાં સુખાદીનાં તન્નિમિત્તાનાં ચ સ્વરૂપમન્યત્રારોપયદ્ભિઃ સ્વપરાનુભૂતરૂપસામાન્યમાત્રાશ્રયેણોપનિબધ્યન્તે કવિભિઃ ।
ન હિ તૈરતીતમનાગતં વર્તમાનઞ્ચ અપરિચિતાદિસ્વલક્ષણં યોગિભિરિવ પ્રત્યક્ષીક્રીયતે; તચ્ચાનુભાવ્યાનુભવસામાન્યં સર્વપ્રતિપત્તૃસાધારણં પરિમિતત્વાત્પુરાતનાનામેવ ગોચરીભૂતમ્, તસ્યા વિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
લોચનમ્ તાવદિતિ ।
ઉત્તરકાલન્તુ વ્યઙ્ગ્યસ્પર્શનેન વિચિત્રતાં પરાં ભજતાન્નામ, તાવતિ તુ સ્વભાવેનૈવ સા વિચિત્રેતિ તાવચ્છબ્દસ્યાભિપ્રાયઃ ।
તન્નિમિત્તાનાઞ્ચેતિ ।
ઋતુમાલ્યાદીનામ્ સ્વેત ।
સ્વાનુભૂતપરાનુભૂતાનાં યત્સામાન્યં તદેવ વિશેષાન્તરરહિતન્તન્માત્રં તસ્યાશ્રયેણ ।
ન હિ તૈરિતિ કવિભિઃ ।
એતચ્ચાત્યન્તાસંભાવનાર્થમુક્તમ્ ।
બાલપ્રિયા સ્વપરાનુભૂતેત્યેતત્ વ્યાચષ્ટે---સ્વાનુભૂતેત્યાદિ ।
માત્રશબ્દાર્થવિવરણમ્--વિશેષાન્તરરહિતમિતિ ।
વૃત્તૌ ઽઅપરિચિતાદિસ્વલક્ષણમ્ઽ ઇતિ ।
અપરિચિતાદીનાં વસ્તૂનાં સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
એતચ્ચોક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ન હીત્યાદિ કથનં ચેત્યર્થઃ ।

ઽઅત્યન્તાસમ્ભાવનાર્થમ્ઽ ઇતિ ।
અત્યન્તંયદસમ્ભાવનં વસ્તૂનાં વિશેષાત્મના પ્રતિપાદનસમ્ભવાભાવસ્તદર્થં તત્પ્રતિપત્ત્યર્થમિત્યર્થઃ ।
એતદેવ વિશદયતિ---પ્રત્યક્ષેત્યાદિ ।
અત એવ સ પ્રકારવિશેષો યૈરદ્યતનૈરભિનવત્વેન પ્રતીયતે તેષામભિમાન માત્રમેવ ભણિતકૃતં વૈચિત્ર્યમાત્રમત્રાસ્તીતિ ।
તત્રોચ્યતે--યત્તૂક્તં સામાન્યમાત્રાશ્રયેણ કાવ્યપ્રવૃત્તિસ્તસ્ય ચ પરિમિતત્વેન પ્રાગેવ ગોચરીકૃતત્વાન્નાસ્તિ નવત્વં કાવ્યપ્રવૃત્તિસ્તસ્ય ચ પરિમિતત્વેન પ્રાગેવ ગોચરીકૃતત્વાન્નાસ્તિ નવત્વં કાવ્યવસ્તૂનામિતિ, તદયુક્તમ્; યતો યદિ સામાન્યમાત્રમાશ્રિત્ય કાવ્યં પ્રવર્તતે કિઙ્કૃતસ્તર્હિ મહાકવિનિબધ્યમાનાનાં કાવ્યર્થાનામતિશયઃ ।
વાલ્મિકિવ્યતિરિક્તસ્યાન્યસ્ય કવિવ્યપદેશ એવ વા સામાન્યવ્યતિરિક્તસ્યાન્યસ્ય કાવ્યાર્થસ્યભાવાત્, સામાન્યસ્ય ચાદિકવિનૈવ પ્રદર્શિતત્વાત્ ।
ઉક્તિવૈચિત્ર્યાન્નૈષ દોષ ઇતિ ચેત્--કિમિદુમુક્તિવૈચિત્ર્યમ્? ઉક્તિર્હિ વાચ્યવિશેષપ્રતિપાદિ વચનમ્ ।
તદ્વૈચિત્ર્યે કથં ન વાચ્યવૈચિત્ર્યમ્ ।
વાચ્યવાચકયોરવનાભાવેન પ્રવૃત્તેઃ ।
લોચનમ્ પ્રત્યક્ષદર્શને ઽપિ હિ--- શબ્દાસ્સંકેતિતં પ્રાહુર્વ્યવહારાય સ સ્ભૃતઃ ।
તદા સ્વલક્ષણં નાસ્તિ સઙ્કેતસ્તેન તત્ર નઃ ॥ ॥
ઇત્યાદિયુક્તિભિસ્સામાન્યમેવ સ્પૃશ્યતે ।
કિમિતિ ।
અસંવેદ્યમાનમર્થપૌનરુક્યં કથં પ્રાકરણિકૈરઙ્ગીકાર્યમિતિ ભાવઃ ।
તમેવ પ્રકટયત---ન ચેદિતિ ।
ઉક્તિર્હીતિ ।
પર્યાયમાત્રતૈવ યદ્યુક્તિવિશેષસ્તત્પર્યાયાન્તરૈરવિકલં તદર્થોપનિબન્ધે અપૌનરુક્ત્યાભિમાનો ન ભવતિ ।
બાલપ્રિયા પ્રત્યક્ષદર્શને ઽપીતિ ।
કવીનાં વસ્તુસ્વરૂપપ્રત્યક્ષદર્શને સત્યપીત્યર્થઃ ।
સ્પૃશ્યત ઇતિ ।
કવિવાચેતિ શેષ- ।
વૃત્તૌ--ઽઅનુભાવ્યેઽતિ ।
અનુભાવ્યાનામનુભવિતવ્યાનાં વસ્તૂનામનુભવાનાં ચ યત્ સામાન્યં સામાન્યસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
ઽતસ્યેઽતિ ।
અનુભાવ્યાનુભાવસામાન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽઅવિષયત્વેઽતિ ।
પુરાતનાનામિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽતેષામ્ઽ ઇતિ ।
અદ્યતનાનામિત્યર્થઃ ।
ઇત્યભિમાનમાત્રમેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતત્રોચ્યતઽ ઇત્યસ્યાનન્તરં ઽયત્તૂક્તં સામાન્યમાત્રાશ્રયેણ કાવ્યપ્રવૃત્તિઽરિત્યાદિ પાઠઃ ।
ક્વચિદ્ગન્થે ત્વસ્માત્ પૂર્વં ઽયદિ સામાન્યમાત્રાશ્રયેણ કાવ્યપ્રવૃત્તિસ્તત્પ્રર્શિતપ્રકારં કાવ્યવૈચિત્ર્યમવસ્થાદિવિશેષાત્કિં પુનરુક્તમેવાસ્તુ ન ચેત્તથા તત્કર્થં ન કાવ્યાનન્ત્યમ્ઽ ઇત્યપિ પાઠઃ ।
તદસુરોધી કિમિતીત્યાદિ ન ચેદિતીત્યન્તો લોચનગ્રન્થઃ ।
ઽઉક્તિર્હીઽત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવં વિવૃણોતિ--પર્યાયેત્યાદિ ।
પર્યાયમાત્રતૈવ શબ્દાન્તરેણ નિર્દેશ એવ ।
તત્ તર્હિ ।
અવિકલં વૈકલ્યં વિના ।
અપૌનરુક્ત્યાભિમાનો ન ભવતીતિ ।
વાચ્યાનાં ચ કાવ્યે પ્રતિભાસમાનાનાં યદ્રૂપં તત્તુ ગ્રાહ્યવિશેષાભેદેનૈવ પ્રતીયતે ।
તેનોક્તવૈચિત્ર્યવાદિના વાચ્યવૈચિત્ર્યમનિચ્છતાપ્યવશ્યમેવાભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।

તદયમત્ર સઙ્ક્ષેપઃ-- વાલ્મીકવ્યતિરિક્તસ્ય યદ્યેકસ્યાપિ કસ્યચિત્ ।
ઇષ્યતે પ્રતિભાર્થેષુ તત્તદાનન્ત્યમક્ષયમ્ ॥ ॥
કિઞ્ચ, ઉક્તિવૈચિત્ર્યં યત્કાવ્યનવત્વે નિબન્ધનમુચ્યતે તદસ્મત્પક્ષાનુગુણમેવ ।
યતો યાવાનયં કાવ્યાર્થાનન્ત્યભેદહેતુઃ પ્રકારઃ પ્રાગ્દર્શિતઃ સ સર્વ એવ પુનરુક્તિવૈચિત્ર્યાદ્દ્વિગુણતામાપદ્યતે ।
યશ્ચાયમુપમાશ્લેષાદિરલઙ્કારવર્ગઃ લોચનમ્ તસ્માદ્વિશિષ્ટવાચ્યપ્રતપાદકનૈવોક્તેર્વિશેષ ઇતિ ભાવઃ ।
ગ્રાહ્યવિશેષેતિ ।
ગ્રાહ્યઃ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈર્યો વિશેષઃ તસ્ય યો અભેદઃ ।
તેનાયમર્થઃ--પદાનાન્તાવત્સામાન્યે વા તદ્વતિ વાપોહે વા યત્ર કુત્રાપિ વસ્તુનિ સમયઃ, કિમનેન વાદાન્તરેણ? વાક્યાત્તદ્વિશેષઃ પ્રતીયત ઇતિ કસ્યાત્ર વાદિનો વિમતિઃ ।
અન્વિતાભિધાનતદ્વિપર્યયસંસર્ગભેદાદિવાક્યાર્થપક્ષેષુ સર્વત્ર વિશેષસ્યાપ્રત્યાખ્યેયત્વાત્ ।
ઉક્તિવૈચિત્ર્યઞ્ચ ન પર્યાયમાત્રકૃતમિત્યુક્તમ્ ।
અન્યત્તુ યત્તત્પ્રત્યુતાસ્માકં પક્ષસાધકમિત્યાહ---કિત્ર્ચેતિ ।
પુનરિતિ ।
ભૂય ઇત્યર્થ-. ઉપમા હિ નિભ, પ્રતિમ્ ચ્છલ, પ્રતિબિમ્બ, પ્રતિચ્છાય, તુલ્ય, સદૃશાભાસાદિભિર્વિચિત્રાભિરુક્તિભિર્વિચિત્રીભવત્યેવ ।
વસ્તુત એતાસામુક્તીનામર્થવૈચિત્ર્યસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નિયમેન ભાનયોગાદ્ધિ નિભશબ્દઃ, બાલપ્રિયા કિન્તુ પૌનરુક્ત્યબુદ્ધિરેવ ભવતીત્યર્થઃ ।
વિશિષ્ટવાચ્યેતિ ।
વાચ્યવિશેષેત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈઃ ગ્રાહ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તેનાયમર્થ ઇતિ ।
ઉક્તગ્રન્થેન વક્ષ્યમાણો ઽર્થસ્સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
મીમાંસકાદીનાં મતે સામાન્યે વસ્તુનિ, નૈયાયિકમતે તદ્વતિ, બૌદ્ધમતે અપોહે સમયઃ ।
વાદાન્તરેણવાદવિશેષેણ ।
તદ્વિશેષઃ વસ્તુવિશેષઃ ।
કસ્યાત્ર વિમતિઃ ન કસ્યાપિ ।
અત્ર હેતુમાહ---અન્વિતેત્યાદિ ।
અન્વિતાભિધાનાદીનાં યે વાક્યાર્થત્વપક્ષાસ્તેષુ સર્વેષ્વપીત્યર્થઃ ।
વિશેષસ્યાપ્રત્યાખ્યેયત્વાદિતિ ।
પ્રતીતાવિતિ શેષઃ ।
વસ્તુવિશેષપ્રતીતેઃ પ્રત્યાખ્યાતુમશક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
પુનરુક્તિવૈચિત્ર્યાદિત્યત્રત્યપુનશ્શબ્દસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---ભૂય ઇતિ ।
ઽયશ્ચાયમ્ઽ ઇત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવાર્થવિવરણમ્--ઉપમેત્યાદિ ।
ઉપમા હિ વિચિત્રીભવત્યેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ નિભપ્રતિમાદિશબ્દાનાં સમાનાર્થકત્વાત્ કથં ત ચિત્ર્યમિત્યત આહ---વસ્તુત ઇત્યાદિ ।
ઉપસંહરતિ---એવમિતિ ।
તદિતિ ।
રલઙ્કારવર્ગઃ પ્રસિદ્ધ સ ભણિતિવૈચિત્ર્યાદુપનિબધ્યમાનઃ સ્વયમેવાનવધિર્ધત્તે પુનઃ શતશાખતામ્ ।
ભણિતિશ્ચ સ્વભાષાભેદેન વ્યવસ્થિતા સતી પ્રતિનિયતભાષાગોચરાર્થવૈચિત્ર્યનિબન્ધનં પુનરપરં કાવ્યાર્થાનામાનન્ત્યમાપાદયતિ ।
યથા મમૈવ--- મહમહ ઇત્તિ ભણન્તૌ વજ્જદિ કાલો જણસ્સ ।
તોઇ ણ દેઉ જણદ્દણ ગોઅરી ભોદિ મણસો ॥ ॥
ઇત્થં યથા યથા નિરૂપ્યતે તથા તથા ન લભ્યતે ઽન્તઃ કાવ્યાર્થાનામ્ ।

ઇદં તૂચ્યતે--- અવસ્થાદિવિભિન્નાનાં વાચ્યાનાં વિનિબન્ધનમ્ ।
યત્પ્રદર્શિતં પ્રાક્ લોચનમ્ તદનુકારતયા તુ પ્રતિમશબ્દ ઇત્યેવં સર્વત્ર વાચ્યં કેવલં બાલોપયોગિ કાવ્યટીકાપરિશીલનદૌરાત્મ્યાદેષુ પર્યાયત્વભ્રમ ઇતિ ભાવઃ ।
એવમર્થાનન્ત્યમલઙ્કારાનન્ત્યઞ્ચ ભણિતિવૈચિત્ર્યાદ્ભવતિ ।
અન્યથાપિ ચ તત્તતો ભવતીતિ દર્શયયિ---ભણિતિશ્ચેતિ ।
પ્રતિનિયતાયા ભાષાયા ગોચરો વાચ્યોયો ઽર્થસ્તત્કૃતં યદ્વૈચિત્ર્યં તન્નિબન્ધનં નિમિત્તં યસ્ય, અલઙ્કારાણાં કાવ્યાર્થાનાઞ્ચાનન્ત્યસ્ય ।
તત્કર્મભૂતં ભણિતિવૈચિત્ર્યં કર્તૃભૂતમાપાદયતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
કર્મણો વિશેષણચ્છલેન હેતુર્દર્શિતઃ ।
મમ મમ ઇતિ ભણતો વ્રજતિ કાલો હેતુર્દર્શિતઃ ।
તથાપિ ન દેવો જનાર્દનો ગોચરો ભવતિ મનસઃ ॥ ॥
મધુમથન ઇતિ યો અનવરતં ભણતિ, તસ્ય કથન્ન દેવો મનોગોચરો ભવતીતિ વીરોધાલઙ્કારચ્છાયા ।
સૌન્ધવભાષયા મહમહ ઇત્યનયા ભણિત્યા સમુન્મેષિતા ॥ 7 ॥
અવસ્થાદિવિભિન્નાનાં વાચ્યાનાં વિનિબન્ધનમ્ ।
બાલપ્રિયા અર્થાદ્યાનન્ત્યમિત્યર્થઃ ।
તત ઇતિ ।
ભણિતિવૈચિત્ર્યાદિત્યર્થઃ ।
યસ્તેત્યન્યપદાર્થવિવરરણમ્--અલઙ્કારાણામિત્યાદિ ।
વિશેષણચ્છલેનેતિ ।
પ્રતિનિયતેત્યાદિવિશેષણવ્યાજેનેત્યર્થઃ ।
ઽમહેઽત્યાદેઃ છાયામાહ--મમેત્યાદિ ।
મમ મમ ઇતિ ભણતઃ મમાયં મમેદમિત્યાદિ ભણતઃ ।
અત્ર મમેતિ પ્રકૃતાર્થઃ ।
મધુમથન ઇતિ પ્રતીયમાનો વિરુદ્ધાર્થઃ ।
તથાપીતિ વિરોધદ્યોતકમ્ ।
સમુન્મિષિતેતિ ।
મહમહ ઇત્યસ્ય મમ મમ ઇતિ મધુમથન ઇતિ ચ છાયા ભવતીતિ ભાવઃ ॥ 7 ॥ ॥ ॥
ઇત ઊર્ધ્વઙ્કારિકાવૃત્યોર્ભેદસ્ય દુર્ગ્રહતયા તદુભયં પૃથક્પ્રદર્શયન્ વિવૃણોતિ--અવસ્થેત્યાદિ ।
ભૂમ્નૈવ દૃશ્યતે લક્ષ્યે
ન તચ્ છક્યમ્ અપોહિતુમ્ ।
. . . . . . . . . . .તત્ તુ ભાતિ રસાશ્રયાત્
... ન તચ્છક્યમપોહિતુમ્ ।
તત્તુ ભાતિ રસાશ્રયાત્ ॥ 8 ॥
તદિદમત્ર સઙ્ક્ષેપેણાભિધીયતે સત્કવીનામુપદેશાય---
રસ-ભાવાદિ-સમ્બદ્ધા યદ્ય્ ઔચિત્યાનુસારિણી ।
અન્વીયતે વસ્તુ-ગતિર્ દેશ-કાલાદિ-ભેદિની
રસભાવાદિસમ્બદ્ધા યદ્યૌચિત્યાનુસારિણી ।
અન્વીયતે વસ્તુગતિર્દેશકાલાદિભેદિની ॥ 9 ॥
તત્કા ગણના કવીનામન્યેષાં પરિમિતશક્તીનામ્ ।
વાચસ્પતિ-સહસ્રાણાં સહસ્રૈર્ અપિ યત્નતઃ ।
નિબદ્ધા સા ક્ષયં નૈતિ પ્રકૃતિર્ જગતામ્ ઇવ
વાચસ્પતિસહસ્રાણાં સહસ્રૈરપિ યત્નતઃ ।

નિબદ્ધા સા ક્ષયં નૈતિ પ્રકૃતર્જગતામિવ ॥ 10 ॥ ॥ ॥
યથાહિ જગત્પ્રકૃતિરતીતકલ્પપરમ્પરાવિર્ભૂતવિચિત્રવસ્તુપ્રપઞ્ચા સતી લોચનમ્ ભૂમ્નૈવ દૃશ્યતે લક્ષ્યે તત્તુ ભાતિ રસાશ્રયાત્ ॥ ॥
ઇતિ કારિકા ।
અન્યસ્તુ ગ્રન્થો મધ્યોપસ્કારઃ ॥ 8 ॥ ॥ ॥
અત્ર તુ પાદત્રયસ્યાર્થમનૂદ્ય ચતુર્થપાદાર્થો ઽપૂર્વતયાભિધીયતે ।
તદિત્યાદિ ।
શક્તીનામિત્યન્તં કારિકયોર્મધ્યોપસ્કારઃ ।
દ્વિતીયકારિકાયાસ્તુર્યં પાદં વ્યાચષ્ટે--યથાહીતિ ॥ 1॥
, 10 ॥
બાલપ્રિય અન્યસ્તુ ગ્રન્થ ઇતિ ।
ઽયત્પ્રદર્શિતં પ્રાગિઽતિ ઽન તચ્છક્યમપોહિતુમ્ઽ ઇતિ ચ ગ્રન્થ ઇત્યર્થઃ ॥ 8 ॥ ॥ ॥
ચતુર્થેત્યાદિ ।
ઽતત્તુ ભાત રસાશ્રયાઽદિત્યસ્યાર્થો ઽત્ર વિધીયમાન ઇત્યર્થઃ ।
કરિકયોરિતિ ।
ઽરસભાવેઽત્યાદેઃ ઽવાચસ્પતીઽત્યાદેશ્ચ કારકયોરિત્યર્થ- ।
ઉપસ્કાર ઇતિ ।
યદ્યન્વીયતે અન્યૈઃ કવિભિઃ તત્તર્હિ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યેષાં વાલ્મીકિવ્યતિરિક્તાનામ્ ।
કવીનાં ગણના કા ।
તે અગણ્યા ભવેયુરિતિ તદર્થઃ ।
તુર્યં પાદમિતિ ।
પ્રકૃતિર્જગતામિવેતિ પાદમિત્યર્થઃ ।
વ્યાચષ્ટ ઇતિ ।
ક્ષયં નૈતીત્યનેન સહ વિવૃણોતીત્યર્થઃ ।
યથાહીતીતિ ।
ઽયથાહીઽત્યાદિના ઽઅભિધાતુમ્ઽ ઇત્યન્તગ્રન્થેનેત્યર્થઃ. ઽતદ્વદિઽત્યાદિકં તુ વાચસ્પતીત્યાદિપાદત્રયાર્થવિવરણમ્ ।
વૃત્તૌ ઽજગત્પ્રકૃતિરિઽતિ ।
જગત્કારણભૂતા પ્રકૃતિરિત્યર્થઃ ।
ઽઅતીતેઽતિ ।
અતીતાનાં કલ્પનાં પરમ્પરાયામાવિર્ભૂન્તઃ આવિર્ભાવિતઃ વિચિત્રાણાં વસ્તૂનાં પ્રપઞ્ચો યયા સા ઽપરીઽતિ ।
પરિક્ષીણા નષ્ટા અપરપદાર્થાનાં નિર્માણશક્તિર્યસ્યાસ્સેત્યર્થઃ ॥ 1॥
, 10 ॥
પુનરિદાનીં પરિક્ષીણા પરપદાર્થાનિર્માણશક્તિરિતિ ન શક્યતે ઽભિધાતુમ્ ।
તદ્વદેવેયં કાવ્યસ્થિતિરનન્તાભિઃ કવિમતિભિરુપભુક્તાપિ નેદાનીં પરિહીયતે, પ્રત્યુત નવનવાભિર્વ્યુત્પત્તિભિઃ પરિવર્ધતે ।
ઇત્થં સ્થિતે ઽપિ--
સંવાદાસ્ તુ ભવન્ત્ય્ એવ બાહુલ્યેન સુમેધસામ્ ।
સ્થિતં હ્ય્ એતત્ સંવાદિન્ય એવ મેધાવિનાં બુદ્ધયઃ ।
કિન્તુ-
નૈક-રૂપતયા સર્વે તે મન્તવ્યા વિપશ્ચિતા
સંવાદાસ્તુ ભવન્ત્યેવ બાહુલ્યેન સુમેધસામ્ ।

સ્થિતં હ્યેતત્ સંવાદિન્ય એવ મેધાવિનાં બુદ્ધયઃ ।
કિન્તુ-- નૈકરૂપતયા સર્વે તે મન્તવ્યા વિપશ્ચિતા ॥ 11 ॥
કથમિતિ ચેત્--- સંવાદો હ્યન્યસાદૃશ્યં તત્પુનઃ પ્રતિબિમ્બવત્ ।
આલેખ્યાકારવત્તુલ્યદેહિવચ્ચ શરીરિણામ્ ॥ 12 ॥
સંવાદો હિ કાવ્યાર્થસ્યોચ્યતે યદન્યેન કાવ્યવસ્તુના સાદૃશ્યમ્ ।
તત્પુનઃ શરીરિણાં પ્રતિબિમ્બવદાલેખ્યાકારવત્તુલ્યદેહિવચ્ચ ત્રિધા વ્યવસ્થિતમ્ ।
કિઞ્ચિદ્ધિ કાવ્યવસ્તુ વસ્ત્વન્તરસ્ય શરીરિણઃ પ્રતિબિમ્બકલ્પમ્, લોચનમ્ સંવાદા ઇતિ કારિ કાયા અર્ધં, નૈકરૂપતયેતિ દ્વિતીયમ્ ॥ 11 ॥
કિમિયં રાજાજ્ઞેત્યભિપ્રાયેણાશઙ્કતે---કથમિતિ ચેદિતિ ।
અત્રોત્તરમ્--
સંવાદો હ્ય્ અન્ય-સાદૃશ્યં તત્ પુનઃ પ્રતિબિમ્બવત્ ।
આલેખ્યાકારવત્ તુલ્ય-દેહિવચ્ ચ શરીરિણામ્
સંવાદો હ્યન્યસાદૃશ્યન્તત્પુનઃ પ્રતિબમ્બવત્ ।
આલેખ્યા કારવત્તુલ્યદેહિવચ્ચ શરીરિણામ્ ॥ 12 ॥
ઇત્યનેયા કારિકયા ।
એષા ખણ્ડીકૃત્ય વૃત્તૌ વ્યાખ્યાતા ।
શરીરિણામિત્યયઞ્ચશબ્દઃ પ્રતિવાક્યં દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ દર્શિતમ્ ।
શરીરિણ ઇતિ ।
પૂર્વમેવ પ્રતિલબ્ધસ્વરૂપતયા બાલપ્રિયા લોચને--સંવાદા ઇત્યાદિ ।
ઽસંવાદાઽ ઇત્યાદિઽસુમેધસામ્ઽ ઇત્યન્તં કારિકાયાઃ પ્રથમાર્ધં, ઽનૈકેઽત્યાદિ ઽવિપશ્ચિતેઽ ત્યન્તં દ્વિતીયાર્ધં ચેત્યર્થઃ ।
અત્ર સુમેધસાં સંવાદા ઇત્યસ્ય સુમેધસાં બુદ્ધીનાં કાવ્યાનાં ચ સંવાદા ઇત્યર્થ ઇત્યભિપ્રેત્ય ઽસ્થિતં હ્યેતદિઽત્યાદિકં ઽસંવાદો હિ કાવ્યાર્થસ્યોચ્યતઽ ઇતિ ચ વૃત્તાવુક્તમિતિ બોધ્યમ્ ॥11 ॥
ખ એડીકૃત્ય(?) વૃત્તૌ વ્યાખ્યાતેતિ ।
કેષુચિત્પુસ્તકેષ્વિતિ શેષઃ ।
અત એવ વક્ષ્યતે--કેષુચિત્ પુસ્તકેષુ કારિકા અખણ્ડીકૃતા એવ દૃશ્યન્ત ઇતિ ।
ખણ્ડીકૃત્ય વ્યાખ્યાનં તુ ઽસંવાદો હ્યન્યસાદૃશ્યમ્ઽ ઽસંવાદો હિ કાવ્યાર્થસ્યોચ્યતે, યદન્યેન કાવ્યવસ્તુના સાદૃશ્યમ્, તત્ પુનઃ પ્રતિબિમ્બવત્, તત્પુનશ્શરીરિણાં પ્રતિબિમ્બવત્ઽ ઇત્યાદિકં બોધ્યમ્ ।
પ્રતિવાક્યમિત્યાદિ ।
શરીરિણામિત્યસ્ય પ્રતિબિમ્બાદિભિસ્ત્રિભિસ્સમ્બન્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યદાલેખ્યપ્રખ્યમ્ અન્યત્તુલ્યેન શરીરણા સદૃશમ્ ।
તત્ર પૂર્વમ્ અનન્યાત્મ તુચ્છાત્મ તદ્-અનન્તરમ્ ।
તૃતીયં તુ પ્રસિદ્ધાત્મ નાન્ય-સામ્યં ત્યજેત્ કવિઃ
તત્ર પૂર્વમનન્યાત્મ તુચ્છાત્મ તદનન્તરમ્ ।
તૃતીયં તુ પ્રસિદ્ધાત્મ નાન્યસામ્યં ત્યજેત્કવિઃ ॥ 13 ॥
તત્ર પૂર્વં પ્રતિબિમ્બકલ્પં કાવ્યવસ્તુ પરિહર્તવ્યં સુમતિના ।
યતસ્તદનન્યાત્મ તાત્ત્વિકશરીરશૂન્યમ્ ।
તદનન્તરમાલેખ્યપ્રખ્યમન્યસામ્યં શરીરાન્તરયુક્તમપિ તુચ્છાત્મત્વેન ત્યક્તવ્યમ્ ।
તૃતીયં તુ વિભિન્નકમનીયશરીરસદ્ભાવે સતિ સસંવાદમપિ કાવ્યવસ્તુ ન ત્યક્તવ્યં કવિના ।
ન હિ શરીરી શરીરિણાન્યેન સદૃશો ઽપ્યેક એવેતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
લોચનમ્ પ્રધાનભૂતસ્યેત્યર્થઃ ॥ 12 ॥
તત્ર પૂર્વમનન્યાત્મ તુચ્છાત્મ તદનન્તરમ્ ।
તૃતીયન્તુ પ્રસિદ્ધત્મ નાન્યસામ્યન્ત્યજેત્કવિઃ ॥ ॥
ઇતિ કારિકા ।

અનન્યઃ પૂર્વોપનિબન્ધકાવ્યાદાત્મા સ્વભાવો યસ્ય તદનન્યાત્મ યેન રૂપેણ ભાતિ તત્પ્રાક્કવિસ્પૃષ્ટમેવ, યથા યેન રૂપેણ પ્રતિબિમ્બં ભાતિ, તેન રૂપેણ બિમ્બમેવૈતત્ ।
સ્વયન્તુ તત્કીદૃશમિત્યત્રાહ--તાત્વિકશરીરશૂન્યમિતિ ।
ન હિ તેન કિઞ્ચિદપૂર્વમુત્પ્રેક્ષિતં પ્રતિબિમ્બમપ્યેવમેવ ।
એવં પ્રથમં પ્રકારં વ્યાખ્યાય દ્વિતીયં વ્યાચષ્ટે--તદનન્તરન્ત્વિતિ ।
દ્વિતીયમિત્યર્થઃ ।
અન્યેન સામ્યં યસ્ય તત્તથા ।
તુચ્છાત્મેતિ ।
અનુકારે હ્યનુકાર્યબુદ્ધિરેવ ચિત્રપુસ્તાદાવિવ ન તુ સિન્દૂરાદિબુદ્ધિઃ સ્ફુરતિ, સાપિ ચ ન ચારુગત્વાયેતિ ભાવઃ ॥13॥
બાલપ્રિયા વૃત્તૌ ઽકાવ્યાર્થસ્યેઽતિ પૂરતમ્ ।
કાવ્યાર્થગતમન્યસાદૃશ્યં વિવૃણોતિ--ઽયદન્યેનેઽત્યાદિ ।
પ્રતિબિમ્બવદિત્યાદિત્રયે ષષ્ટ્યન્તાદ્વતિઃ ।
પ્રતિબિમ્બે અન્યસાદૃશ્યં શરીરિણા બિમ્બેન સાદૃશ્યમેવમાલેખ્યાકારતુલ્યદેહનોશ્ચ શરીરિણા સાદૃશ્યં બોધ્યમ્ ।
ઽકિઞ્ચિદ્ધીઽત્યાદિફલિતરથકથનમ્ ।
તત્ર શરીરિણ ઇત્યેતત્પદસ્ય વિવરણં લોચને--પૂર્વમેવેત્યાદિ ।
નાન્યસામ્યં ત્યજેત્કવિરિત્યુક્ત્યા ગમ્યસ્યાર્થસ્ય વિવરણં વૃત્તૌ ઽપરિહર્તવ્યં સુમતિનેઽતિ ।
ઽત્યક્તવ્યમ્ઽ ઇતિ ચ ॥ 12 ॥ ॥ ॥
તાત્વિકશરીરશૂન્યમિત્યનન્યાત્મેત્યસ્ય વિવરણમિત્યન્યથા પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિત્યતો લોચને વિવૃણોત--અનન્ય ઇત્યાદિ ।
ભાતીતિ ।
કાવ્યવસ્ત્વિતિ શેષઃ ।
તસ્ય પ્રતિબિમ્બકલ્પત્વં દર્શયતિ--યથેત્યાદિ ।
ઇત્યત્રાહેતિ ।
તથાચ તાત્વિકેત્યાદિકમનન્યાત્મેત્યસ્ય વિવરણં નેતિ ભાવઃ ।
તાત્વિકશરીરશૂન્યત્વે હેતુમાહ--ન હીત્યાદિ ।
તેનેતિ ।
નવીનકવિનેત્યર્થઃ ।
અપૂર્વમિતિ ।
કાવ્યવસ્ત્વિતિ શેષઃ ।
તુચ્છાત્મત્વમુપપાદયતિ--અનુકારે હીત્યાદિ ।
સાપીતિ ।
સા અનુકાર્યબુદ્ધિઃ ॥ 13॥
એતદેવોપપાદયિતુમુચ્યતે--
આત્મનો ઽન્યસ્ય સદ્-ભાવે પૂર્વ-સ્થિત્ય્-અનુયાય્ય્ અપિ ।
વસ્તુ ભાતિતરાં તન્વ્યાઃ શશિ-ચ્છાયમ્ ઇવાનનમ્
આત્મનો ઽન્યસ્ય સદ્ભાવે પૂર્વસ્થિત્યનુયાય્યપિ ।
વસ્તુ ભાતિતરાં તન્વ્યાઃ શશિચ્છાયમિવાનનમ્ ॥ 14 ॥ ॥ ॥
તત્ત્વસ્ય સારભૂતસ્યાત્મનઃ સદ્ધાવે ઽન્યસ્ય પૂર્વસ્થિત્યનુયાય્યપિ વસ્તુ ભાતિતરામ્ ।
પુરાણરમણીયચ્છાયાનુગૃહીતં હિ વસ્તુ શરીરવત્પરાં શોભાં પુષ્યતિ ।
ન તુ પુનરુક્તત્વેનાવભાસતે ।
તન્વ્યાઃ શશિચ્છાયમિવાનનમ્ ।
એવં તાવત્સસંવાદાનાં સમુદાયરૂપાણાં વાક્યાર્થાનાં વિભક્તાઃ સીમાનઃ ।

પદાર્થરૂપાણાં ચ વસ્ત્વન્તરસદૃશાનાં કાવ્યવસ્તૂનાં નાસ્ત્યેવ દોષ ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમુચ્યતે--
અક્ષરાદિ-રચનેવ યોજ્યતે યત્ર વસ્તુ-રચના પુરાતની ।
નૂતને સ્ફુરતિ કાવ્ય-વસ્તુનિ વ્યક્તમ્ એવ ખલુ સા ન દુષ્યતિ
અક્ષરાદિરચનેવ યોજ્યતે યત્ર વસ્તુરચના પુરાતની ।
નૂતને સ્ફુરતિ કાવ્યવસ્તુનિ વ્યક્તમેવ ખલુ સાન દુષ્યતિ ॥ 15 ॥ ॥ ॥
ન હિ વાચ્યસ્પતિનાપ્યક્ષરાણિ પદાનિ વા કાનિચિદપૂર્વાણિ ઘટયિતું લોચનમ્ એતદેવેતિ તૃતીયસ્ય રૂપસ્યાત્યાજ્યત્વમ્ ।
આત્મનો ઽન્યસ્ય સદ્ભાવે પૂર્વસ્થિત્યનુયાય્યપિ ।
વસ્તુ ભાતિતરાન્તન્વ્યાશ્શશિચ્છાયમિવાનનમ્ ॥ ॥
ઇતિ કારિકા ખણ્ડીકૃત્ય વૃત્તૌ પઠિતા ।
કેષુચિત્પુસ્તકેષુ કારિકા અખણ્ડીકૃતા એવ દૃશ્યન્તે ।
આત્મન ઇત્યસ્ય શબ્દસ્ય પૂર્વપઠિતાભ્યામેવ તત્વસ્ય સારભૂતસ્યેતિ ચ પદાભ્યામર્થો નિરૂપિતઃ ॥ 14 ॥
સસંવાદાનામિતિ પાઠઃ ।
સંવાદાનામિતિ તુ પાઠે વાક્યાર્થરૂપાણાં સમુદાયાનાં યે સંવાદાઃ તેષામિતિ વૈયધિકરણ્યેન સંગતિઃ ।
વસ્તુશબ્તદેન એકો વા દ્વૌ વા ત્રયો બાલપ્રિયા એતદેવેત્યત્રત્યૈતત્પદાર્થવિવરણમ્--તૃતીયસ્યેત્યાદિ ।
આત્મન ઇત્યસ્યાર્થો નિરૂપિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ તત્ત્વસ્ય સારભૂતસ્યેતિ ચાત્મપદાર્થવિવરણમિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ।
ઽપૂર્વસ્થિતીઽ ત્યાદ્યુક્તસ્યૈવ વિવરણં ઽપુરાણેઽત્યાદિ ।
ઽપુષ્યતીઽ ત્યન્તમ્ ।
ઽપુરાણેઽતિ ।
પુરાણી રમણીયા ચ યા છાયા તયાનુગૃહીતમિત્યર્થઃ ।
ઽશરીરવત્ઽ શરીરેણ તુલ્યમ્ ॥14 ॥ ॥ ॥
કારિકાયાં વસ્તુરચનેત્યત્ર વસ્તુપદં વિવૃણોતિ લોચને--વસ્તુશબ્દેનેત્યાદિ ।
શક્યન્તે ।
તાનિ તુ તાન્યેવોપનિબદ્ધાનિ ન કાવ્યાદિષુ નવતાં વિરુધ્યન્તિ ।
તથૈવ પદાર્થરૂપાણિ શ્લેષાદિમયાન્યર્થતત્ત્વાનિ ।
તસ્માત્-- યદપિ તદપિ રમ્યં યત્ર લોકસ્ય કિઞ્ચિત્-સ્ફુરિતમિદમિતીયં બુદ્ધિરભ્યુજ્જિહીતે ।
સ્ફુરણેયં કાચિદિતિ સહૃદયાનાં ચમત્કૃતિરુત્પદ્યતે ।
અનુગતમ્ અપિ પૂર્વ-ચ્છાયયા વસ્તુ તાદૃક્
સુકવિર્ ઉપનિબધ્નન્ નિન્દ્યતાં નોપયાતિ
અનુગતમપિ પૂર્વચ્છાયયા વસ્તુ તાદૃક્ ।
સુકવિરુપનિબધ્નન્નિન્દ્યતાં નોપયાતિ ॥ 16 ॥
લોચનમ્ વા ચતુરાદયો વા પદાનામર્થાઃ ।
તાનિ ત્વિતિ ।
અક્ષરાણિ ચ પદાનિ ચ ।
તાન્યેવેતિ ।
તેનૈવ રૂપેણ યુક્તાનિ મનાગપ્યન્યરૂપતામનાગતાનીત્યર્થઃ ।
એવમક્ષરાદિરચનૈવેતિ દૃષ્ટાન્તભાગં વ્યાખ્યાય દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ--તથવેતિ ।
શ્લેષાદિમયાનીતિ ।
શ્લેષાદિસ્વભાવાનીત્યર્થઃ ।
સદ્વૃત્તતેજસ્વિગુણદ્વિજાદયો હિ શબ્દાઃ પૂર્વપૂર્વૈરપિ કવિસહસ્રૈઃ શ્લેષચ્છાયયા નિબધ્યન્તે, નિબદ્ધાશ્ચન્દ્રાદયશ્ચોપમાનત્વેન ।

તથૈવ પદાર્થરૂપાણીત્યત્ર નાપૂર્વાણિ ઘટયિતું શક્યન્તે ઇત્યાદિ વિરુધ્યન્તીત્યેવમન્તં પ્રાક્તનં વાક્યમભિસન્ધાનીયમ્ ॥ 15 ॥ ॥ ॥
ઽલોક્યેઽતિ વ્યાચષ્ટે--સહૃદયાનામિતિ ।
ચમત્કૃતિરિતિ ।
આસ્વાદપ્રધાના બુદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ઽઅભ્યુજ્જીહીતઽ ઇતિ વ્યાચષ્ટે--ઉત્પદ્યત ઇતિ ।
ઉદેતીત્યર્થઃ ।
બુદ્ધેરેવાકારં દર્શયતિ--સ્ફુરણેયં કાચિદિતિ ।
યદપિ તદપિ રમ્યં યત્ર લોકસ્ય કિઞ્ચિ- ત્સ્ફુરિતમિદમિતીયં બુદ્ધિરભ્યુજ્જિહીતે ।
બાલપ્રિયા અર્થા ઇતિ ।
વિવક્ષિતા ઇતિ શેષઃ ।
તાનિ ત્વિત્યાદિકં વિવૃણોતિ--અક્ષરાણીત્યાદિ ।
તાન્યેવોપનિબદ્ધાનીત્યસ્ય વિવરણમ્--તેનૈવેત્યાદિ ।
વ્યાખ્યાયેતિ ।
ન હીત્યાદિના વિરુધ્યન્તીત્યન્તેનેતિ શેષઃ ।
સદ્વૃત્તેત્યાદિ ।
સદ્વૃત્તાદયો હિ શબ્દા નાનાર્થકાઃ ।
નિબદ્ધા ઇત્યાદિ ।
પૂર્વૈરુપમાનત્વેન નિબદ્ધાશ્ચન્દ્રાદયશ્ચાદ્યતનૈરુપમાનત્વેન નિબધ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અભિસન્ધાનીયમિતિ ।
અનુષઞ્જનીયમિત્યર્થઃ ।
કારિકાયાં યત્રેત્યુક્ત્યા તત્રેત્યધ્યાહૃત્ય કાવ્યવસ્તુનીત્યનેન યોજ્યમ્ ।
યત્રેત્યસ્ય સ્થાને યા ત્વિતિ વા પાઠઃ ।
કારિકાયાં ઽયદપીઽત્યાદિ ।
ઽયદપિ તદપિઽ યત્કિઞ્ચિત્તદ્વસ્ત્વપિ ।
ઽરમ્યંઽ કાવ્યે ચારુ ભવતિ ।
તત્પદાર્થં વિવૃણોતિ--ઽયત્રેઽત્યાદિ ।
ઽયત્રઽ નિબદ્ધે યસ્મિન્ વસ્તુનિ ।
ઇદં કિઞ્ચિત્ સ્ફુરિતમિતીયં બુદ્ધિઃ લોકસ્ય ઉજ્જિહીતે ઇત્યન્વયઃ ।
તદનુગતમપિ પૂર્વચ્છાયયા વસ્તુ તાદૃક્ તાદૃક્ષં સુકવિર્વિવક્ષિતવ્યઙ્ગ્યવાચ્યાર્થસમર્પણસમર્થશબ્દરચનારૂપયા બન્ધચ્છાયયોપનિબધ્નન્નિન્ધતાં નૈવ યાતિ ।
તદિત્થં સ્થિતમ્--- પ્રતાયન્તાં વાચો નિમિતવિવિધાર્થામૃતરસા ન સાદઃ કર્તવ્યઃ કવિભિરનવદ્યે સ્વવિષયે ।
સન્તિ નવાઃ કાવ્યાર્થાઃ પરોપનિબદ્ધાર્થવિરચને ન કશ્ચિત્કવેર્ગુણ ઇતિ ભાવયિત્વા ।
પરસ્વાદાનેચ્છા-વિરત-મનસો વસ્તુ સુકવેઃ
સરસ્વત્ય્ એવૈષા ઘટયતિ યથેષ્ટં ભગવતી
પરસ્વાદાનેચ્છાવિરતમનસો વસ્તુ સુકવેઃ ।
સરસ્વત્યેવૈષા ઘટયતિ યથેષ્ટં ભગવતી ॥ 17 ॥
લોચનમ્ અનુગતમિપિ પૂર્વચ્છાયયા વસ્તુ તાદૃક્સુકવિરુપનિબધ્નન્નિન્દ્યતાં નોપયતિ ॥ ॥
ઇતિ કારિકા ખણ્ડીકૃત્ય પઠિતા ॥ 16 ॥
સ્વવિષય ઇતિ ।
સ્વયન્તાત્કાલિકત્વેનાસ્ફુરિત ઇત્યર્થઃ ।
પરસ્વાદાનેચ્છેત્યાદિદ્વિતીયં શ્લોકાર્ધં પૂર્વોપસ્કારેમ સહ પઠતિ--પરસ્વાદાનેચ્છાવિરતમનસો બાલપ્રિયા તત્ર લોકસ્યેત્યાદેર્વિવરણં વૃત્તૌ ઽસ્ફુરણેયમ્ઽ ઇત્યાદિ ।

તદેતદ્દર્શયન્નાહ લોચનેલોકસ્યેત્યાદિ ।
ખણ્ડીકૃત્ય પઠિતેતિ ।
ઽયદપીઽત્યાદિકારિકાપૂર્વાર્ધં પાઠાનન્તરં ઽસ્ફુરણેયઽમિત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થપાઠઃ, સ્તદનન્તરં ઽઅનુગતમપીઽત્યાદ્યુત્તરાર્ધપાઠઃ, તદનમ્તરં ઽગતમ્ઽ ઇત્યાદિવૃતિતગ્રન્થપાઠશ્ચેતિ ભાવઃ ॥ 16 ॥
ઽપ્રતાયમ્તામ્ઽ ઇતિ ।
નિમિતાઃ તુલિતાઃ વિવિધાર્થામૃતરસાઃ અમૃતરસતુલ્યાઃ વિવિધાર્થાઃ યાભિઃ તાઃ, યાવન્તો ઽર્થાસ્તાવત્ય ઇતિ ભાવઃ ।
યથા માધે ઽયાવદર્થપદાં વાચમ્ઽ ઇતિ ।
વાચઃ કાવ્યરૂપાઃ ।
કવિભિઃ ઽપ્રતાયન્તાંઽ સવિસ્તરાઃ નિબધ્યન્તામ્ ।
ઽઅનવદ્યેઽ ભિર્દેષે ।
ઽસ્વવિષયેઽ કાવ્યવસ્તુનિ વિષયે કવિભિઃ ઽસાદઃઽ મનસ્સાદઃ, કુતઃ ખલ્વપૂર્વમાનયમીત્યાદિચિન્તયા વિષાદ ઇતિ યાવત્; ન કર્તવ્યઃ, કુત ઇત્યત્રાહ--ઽપરસ્વેઽત્યાદિ ।
ઽવસ્તુઽ કાવ્યમ્ ।
સુકવેર્ઘટયતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽયથેષ્ટંઽ કવેરિષ્ટમનતિક્રમ્ય ઇતિ કારિકાર્થં સ્પષ્ટં મત્વા સ્વવિષય ઇત્યત્ર પૂરયતિ લોચને--સ્વયં તાત્કાલિકત્વેનાસ્ફુરિત ઇતિ ।
તત્કાલે કવેરસ્ફુરિત ઇત્યર્થઃ ।
અનેન સાદસ્ય હેતુર્દર્શિતઃ ।
પૂર્વોપસ્કારેણ સહ પઠતીતિ ।
કરિકાપૂર્વાર્ધપાઠાનન્તરં સન્તી પરસ્વાદાનેચ્છાવિરતમનસઃ સુકવેઃ સરસ્વત્યેષા ભગવતી યથેષૃં ઘટયતિ વસ્તુ ।
યેષાં સુકવીનાં પ્રાક્તનપુણ્યાભ્યાસપરિપાકવશેન પ્રવૃત્તિસ્તેષાં પરોપરચતાર્થપરિગ્રહનિઃસ્પૃહાણાં સ્વવ્યાપારો ન ક્વચિદુપયુજ્યતે ।
સૈવભગવતી સરસ્વતી સ્વયમભિમતમર્થમાવિર્ભાવયતિ ।
એતદિવ હિ મહાકવિત્વં મહાકવીનામિત્યોમ્ ।
ઇત્યક્લિષ્ટરસાશ્રયોચિતગુણાલઙ્કારશોભાભૃતો યસ્માદ્વસ્તુ સમીહિતં સુકૃતિભિઃ સર્વં સમાસાદ્યતે ।
લોચનમ્ વસ્તુ સુકવેરિતિ તૃતીયઃ પાદઃ ।
કુતઃ ખલ્વપૂર્વમાનયામીત્યાશયેન નિરુદ્યોગઃ પરોપનિબદ્ધવસ્તૂપજીવકો વા સ્યાદત્યાશઙ્ક્યાહ--સરસ્વત્યેવેતિ ।
કારિકાયાં સુવેરિતિ જાતાવેકવચનમિત્યભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે--સુકવિનામિતિ ।
એતદેવ સ્પષ્ટયતિ--પ્રાક્તનેત્યાદિ ।
ન તેષામિત્યન્તેન ।
આવિર્ભાવયતીતિ ।
નૂતનમેવ સૃજતીત્યર્થઃ ॥ 17 ॥ ॥ ॥
ઇતીતિ ।
કારિકાતદ્વૃત્તિનિરૂપણપ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
અક્લિષ્ટા રસાશ્રયેણ ઉચિતા યે ગુણાલઙ્કારાસ્તતો યા શોભા તાં બિભર્તિ કાવ્યમ્ ।
ઉદ્યાનમપ્યક્લિષ્ટઃ કાલોચિતો યો લસઃ સેકાદિકૃતઃ તદાશ્રયસ્તત્કૃતો યો ગુણાનાં સૌકુમાર્યચ્છાયાવત્વસૌગન્ધ્યપ્રભૃતીનમલઙ્કારઃ પર્યાપ્તતાકારણં તેન ચ યા શોભા તાં બિભર્તિ ।
યસ્માદિતિ કાવ્યાખ્યાદુદ્યાનાત્ ।
સર્વે સમીહિતમિતિ ।
વ્યુત્પત્તિકીર્તિપ્રીતિલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા ત્યાદિભાવયિત્વેત્યન્તસ્ય વૃત્તિગ્રન્થસ્ય પાઠઃ ।
તસ્ય પરસ્વાદાનેચ્છાવિરતમનસ ઇત્યત્ર વિરતેત્યનેન સમ્બન્ધશ્ચેતિ ભાવઃ ।
અવતારયતિ--કુત ઇત્યાદિ ।
આશયેન ચિન્તયા ।
નિરુદ્યોગઃ કાવ્યવિષયકોદ્યોગરહિતઃ ।

સ્યાદિતિ ।
કુતો ન સ્યાત્, સ્યાદેવેત્યર્થઃ ॥ 17 ॥
ઇત્યક્લિષ્ટેત્યાદિશ્લોકસ્થસ્યેતિપદસ્ય વિવરણમ્---કારિકેત્યાદિ ।
કારિકા ચ તદ્વૃત્તિશ્ચ તાભ્યાં યન્નિરૂપણં તત્પ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
અસ્ય ધ્વનિર્દર્શિત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અક્લિષ્ટેતિ શોભાયાઃ રસાશ્રયોચિતેતિ ગુણાલઙ્કારયોશ્ચ વિશેષણમિતિ દર્શયન્ વ્યાચષ્ટે--અક્લિષ્ટેત્યાદિ ।
તત ઇતિ ।
ગુણાલઙ્કારહેતુકેત્યર્થઃ ।
તત્કૃત ઇતિ ।
તત્પ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
કાલોચિતજલસેકેન હિ પલ્લવપત્રપુષ્પાદિસમૃદ્ધ્યા લતાવૃક્ષાદિસમુદાયરૂપસ્યોદ્યાનસ્ય સૌકુમાર્યાદિગુણસમ્પત્તિર્ભવતિ ।
અલંશબ્દો ઽત્ર પર્યાપ્તતાવાચીત્યાશયેન વિવૃણોતિ--પર્યાપ્તતાકરણમિતિ ।
પરિપૂર્ણતાપ્રાપણમિત્યર્થઃ ।
કાવ્યાખ્યે ઽખિલસૌખ્યધામ્નિ વિબુધોદ્યાને ધ્વનિર્દર્શિતઃ સો ઽયં કલ્પરૂપમાનમહિમા ભોગ્યો ઽસ્તુ ભવ્યાત્મનામ્ ॥
સત્કાવ્યતત્ત્વનયવર્ત્મચિરપ્રસુપ્ત- કલ્પં મનસ્સુ પરિપક્વધિયાં યદાસીત્ ।
લોચનમ્ એતચ્ચ સર્વં પૂર્વમેવ વિતત્યોક્તમિતિ શ્લોકાર્થમાત્રં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સુકૃતિભિરિતિ ।
યે કષ્ટોપદેશેનાપિ વિના તથાવિ ધફલભાજઃ તૈરિત્યર્થઃ ।
અખિલસૌખ્યધામ્નીતિ ।
અખિલં દુઃખલેશેનાપ્યનનુવિદ્ધં યત્સૌખ્યં તસ્ય ધામ્નિ એકાયતન ઇત્યર્થઃ ।
સર્વથા પ્રિયં સર્વથા ચ હિતં દુર્લભં જગતીતિ ભાવઃ ।
વિબુધોદ્યાનં નન્દનમ્ ।
સુકૃતીનાં કૃતજ્યોતિષ્ટોમાદીનામેવ સમીહિતાસાદનિમિત્તમ્ ।
વિબુધાશ્ચ કાવ્યતત્વવિદઃ ।
દર્શિત ઇતિ ।
સ્થિત એવ સન્ પ્રકાશિતઃ, અપ્રકાશિતસ્ય હિ કથં ભોગ્યત્વમ્ ।
કલ્પતરુણા ઉપમાનં યસ્ય તાદૃઙ્મહિમા યસ્યેતિ બહુવ્રીહિગર્ભો બહુવ્રીહિઃ ।
સર્વસમીહિતપ્રાપ્તિર્હિ કાવ્યે તદેકાયત્તા ।
એતચ્ચોક્તં વિસ્તરતઃ ॥
સત્કાવ્યતત્વનયવર્ત્મ ચિરપ્રમુક્તકલ્પં મનસ્સુ પરિપક્વધિયાં યદાસીત્ ।
બાલપ્રિયા તથાવિધફલભાજ ઇતિ ।
તથાવિધાનિ વ્યુત્પત્યાદીનિ ફલાનિ ભજન્તે તદ્ભજનશીલાઃ તદર્હા ઇત્યર્થઃ ।
તૈરિતિ ।
રાજકુમારાદિભિરિત્યર્થઃ ।
ખિલશબ્દો ઽત્ર દુઃખાર્થકઃ ।
નાસ્તિ ખિલં યસ્મિંસ્તદખિલં ઇતિ બહુવ્રીહિશ્ચેત્યાશયેન વિવૃણોતિ--દુઃખેત્યાદિ ।
ભાવમાહ--સર્વર્થત્યાદિ ।
કૃતજ્યોતિષ્ટોમેત્યાદિના ઉદ્યાનપક્ષે સુકૃતિપદાર્થો વિવૃતઃ ।
ઉદ્યાનસ્યેવ કાવ્યસ્યાપિ વિબુધપદાર્થસમ્બન્ધો ઽર્થાદ્વિવક્ષિત ઇત્યાશયેનાહ---વિબુધાશ્ચેત્યાદિ ।
કાવ્યતત્વવિદશ્ચેતિ યોજના ।

ચકારેણ દેવા ઇત્યર્થસ્ય સમુચ્ચયઃ ।
દર્શિત ઇતિ ભોગ્યત્વોપપાદકમિતિ દર્શયન્નાહ--અપ્રકાશિતસ્યેત્યાદિ ।
ઉપમાનપદસ્યોપમિત્યર્થકત્વાભિપ્રાયેણ વિગ્રહમાહ--કલ્પતરુણોત્યાદિ ।
ઉપમાનપદસ્યોપમિતિકરણાથકત્વે તુ કલ્પતરુરુપમાનમિતિ વિગ્રહઃ ।
બહુવ્રીહિરિતિ ।
અત્ર કલ્પતરુસામ્યસ્ય મહિમ્નિ શબ્દેન બોધને ઽપિ મહિમાશ્રયે ધ્વનૌ તસ્ય પર્યવસાનં બોધ્યમ્ ।
કાવ્યં નન્દનોદ્યાનેન તુલ્યં ધ્વનિઃ કલ્પતરુતુલ્યશ્ચેતિ ભાવઃ ।
અત એવ ધ્વનેઃ કલ્પતરુસામ્યપ્રયોજકં દર્શયન્નાહ---સર્વેત્યાદિ ।
સમીહિતં પ્રીત્યાદિ ।
તદેકાયત્તા ધ્વન્યેકપ્રયુક્તા ।
સત્કાવ્યેઽતિ ।
સત્કાવ્યત્વસ્ય ધ્વનિસ્વરૂપસ્ય ઽનયવર્ત્મ, ન્યાય્યમાર્ગઃ સાધકં યુક્તિજાતમિત્યર્થઃ ।
ઽચિરેઽતિ ।
ચિરકાલાદારભ્ય પ્રસુપ્તતુલ્યં સ્ફુટમપ્રકાશમિત્યર્થઃ ।
ઽપરિપક્વધિયાંઽ પરિણતપરોજ્ઞાતાં પૂર્વેષાં ગ્રન્થકૃતામ્ ।
ઽતદિઽતિ ।
ધ્વનિસ્વરૂપં તત્સા તદ્ય્વાકરોત્સહૃદયોદયલાભહેતો- રાનન્દવર્ધન ઇતિ પ્રથિતાભિધાનઃ ॥
ઇતિ શ્રીરાજાનકાનન્દવર્ધનાચાર્યવિરચિતે ધ્વન્યાલોકે ચતુર્થ ઉદ્દ્યોતઃ સમાપ્તો ઽયં ગ્રન્થઃ ॥
લોચનમ્ તદ્વ્યાકરોત્સહૃદયોદયલાભહેતોઃ ઇતિ સમ્બન્ધાભિધેયપ્રયોજનોપસંહારઃ ।
ઇહ બાહુલ્યેન લોકો લોકપ્રસિષ્યા સમ્ભાવનાપ્રત્યયબલેન પ્રવર્તતે ।
સ ચ સમ્ભાવનાપ્રત્યયો નામશ્રવણવશાત્પ્રસિદ્ધાન્યતદીયસમાચારકવિત્વવિદ્વત્તાદિસમનુસમરણેન ભવતિ ।
તથાહિ--ભર્તૃહરિણેદં કૃતમ્--યસ્યાયમૌદાર્યમહિમા યસ્યાસ્મિઞ્છાસ્ત્રે ।
એવંવિધસ્સારો દૃશ્યતે તસ્યાયં શ્લોકપ્રબન્ધસ્તસ્માદાદરણીયમેતદિત લોકઃ પ્રવર્તમાનો દૃશ્યતે ।
લોકશ્ચાવશ્યં પ્રવર્તનીયઃ તચ્છાસ્ત્રોદિતપ્રયોજનસમ્પત્તયે ।
તદનુગ્રાહ્યશ્રોતૃજનપ્રવર્તનાઙ્ગત્વાદ્ગ્રન્થકારાઃ સ્વનામનિબન્ધનં કુર્વન્તિ, તદભિપ્રાયેણાહ--આનન્દનવર્ધન ઇતિ ।
પ્રથિતશબ્દેનૈતદેવ પ્રથિતં યત્તુ બાલપ્રિયા ધકં યુક્તજાતં ચેત્યર્થઃ ।
ઽવ્યાકરોત્ઽ વિશદીકૃતવાન્ ।
ઽસહૃદયેઽતિ ।
સહૃદયાનાં ય ઉદય અભ્યુદયઃ ધ્વનિસ્વરૂપાવબોધહેતુકા પ્રીતિઃ તલ્લાભસ્ય હેતોઃ ।
તલ્લાભરૂપપ્રયોજનાયેત્યર્થઃ ।
ઽતેન બ્રૂમઃ સહૃદયમનઃ પ્રીતયે તત્સ્વરૂપમ્ઽ ઇત્યુપક્રમાનુરૂપો ઽયમુપસંહારઃ ।
શ્લોકાર્થં સ્પષ્ટં મત્વા વક્તવ્યમંશં વિવૃણોતિ લોચને---સત્કાવ્યેત્યાદિ ।
ઇતિસમ્બન્ધાભિધેયપ્રયોજનોપસંહાર ઇતિ ।
સમ્બન્ધઃ ધ્વનિસ્વરૂપસ્યૈતદ્ગન્થસ્ય ચ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકભાવઃ ।
અભિધેયં ધ્વનિસ્વરૂપં, પ્રયોજનં ધ્વનિસ્વરૂપજ્ઞાનહેતુકા પ્રીતિઃ ।
તદ્ય્વાકરોત્સહૃદયોદયલાભહેતોરિત્યનેનાભિધેયપ્રયોજને સ્પષ્ટમુક્તે, સમ્બન્ધસ્ત્વર્થાલ્લભ્યતે ।
અથાનન્દેત્યાદિચતુર્થપાદમવતારયતિ--ઇહેત્યાદિ ।
સમ્ભાવનાપ્રત્યયેતિ ।
બહુમાનેત્યર્થઃ ।
નામેતિ ।

ગ્રન્થકારનામ્નો યચ્છ્રાવણં તદ્વશાદિત્યર્થઃ ।
પ્રસિદ્ધેતિ ।
પ્રસિદ્ધમન્યન્નામ્નો ઽન્યત્ ।
યદ્વા--પ્રસદ્ધાન્યમસાધારણમિત્યર્થઃ ।
તથાવિધં યત્તદીયં ગ્રન્થકારસમ્બન્ધિસમાચારસ્સદાચારઃ તદાદિ તત્સ્મરણેનેત્યર્થઃ ।
સ ચ સમ્ભાવના પ્રત્યયો ભવતીતિ સમ્બન્ધ- ।
ઉક્તં સદૃષ્ટાન્તમાહ---તથાહીત્યાદિ ।
ભર્તૃહરિણેદં કૃતમિત્યાદિકં લોકબુદ્ધ્યાકારકથનમ્ ।
યસ્ય ભર્તૃહરેઃ ।
અયમિતિ ગ્રન્થમુદ્દિશ્યોક્તિઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇતિ બુદ્ધ્યેત્યર્થઃ ।
સમ્પત્તયે પ્રવર્તનીય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
લોચનમ્ તદેવ નામશ્રવણં કેષાઞ્ચન્નિવૃત્તિં કરોતિ, તન્માત્સર્યવિજૃમ્ભિતં નાત્ર ગણનીયમ્, નિશ્રેયસપ્રયોજનાદેવ હિ શ્રુતાત્કો ઽપિ રાગાન્ધો યદિ નિવર્તતે કિમેતાવતા પ્રયોજનમપ્રયોજનમપ્યવશ્યં વક્તવ્યમેવ સ્યાત્ ।
તસ્માદર્થિનાં પ્રવૃત્યઙ્ગન્નામ પ્રસિદ્ધમ્ ।
સ્ફુટીકૃતાર્થવૈચિત્ર્યબહિઃપ્રસરદાયિનીમ્ ॥ ॥
તુર્યાં શક્તિમહં વન્દે પ્રત્યક્ષાર્થનિદર્શિનીમ્ ॥
આનન્દવર્ધનવિવેકવિકાસિકાવ્યાલોકાર્થતત્ત્વઘટનાદનુમેયસારમ્ ।
યત્પ્રોન્મિષત્સકલસદ્વિષયપ્રકાશિ વ્યાપાર્યતાભિનવગુપ્તવિલોચનં તત્ ॥
બાલપ્રિયા તદિતિ ।
તસ્માદિત્યર્થઃ ।
એતદેવ પ્રથિતમિતિ ।
ઉક્તમેવ પ્રકાશિતમિત્યર્થઃ ।
તદેવ નામશ્રવણમિતિ ।
યદેવ નામશ્રવણં બહૂનાં પ્રવૃત્તિં કરોતિ, તદેવ નામશ્રવણમિત્યર્થઃ ।
કરોતિ ઉત્પાદયતિ ।
નિઃશ્રેયસેતિ ।
નિશ્રેયસં પ્રયોજનં યસ્ય તસ્માદિત્યર્થઃ ।
શ્રુતાદિતિ ।
શ્રુતિપ્રતિપાદિતાત્તત્વાજ્જ્ઞાનાદિત ઇત્યર્થઃ ।
એતાવતેતિ ।
રાગાન્ધનિવૃત્તિમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનમિતિ ।
વસ્તુતઃ પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
અપ્રયોજનં પ્રયોજનભિન્નમ્ ।
વક્તવ્યમેવ સ્યાત્કમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ન વક્તવ્યમિતિ ભાવઃ ।
પ્રથિતં નામપ્રવૃત્ત્યઙ્ગમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રથમોદ્યોતાન્તે પરાયા દ્વિતીયોદ્યોતાન્તે પશ્યન્ત્યાસ્તૃતીયોદ્યોતાન્તે મધ્યમાયાશ્ચ વન્દનં કૃતવાન્ ગ્રન્થકારઃ, ચતુર્થોદ્યોતાન્તે વૈખર્યા વન્દનમનુતિષ્ઠતિ--સ્ફુટીત્યાદિ ।
સ્ફુટીકૃતાનિ વક્ત્રા મનસિ સ્પષ્ટીકૃતાનિ યાનિ અર્થવૈચિત્ર્યાણિ વિચિત્રાર્થાઃ તેષાં યઃબહિઃપ્રસરઃ શ્રોતૃજનેષુ પ્રકાશઃ તદ્દાયિનીમ્ ।

પ્રત્યક્ષેતિ ।
પ્રત્યક્ષં યથા તથા અર્થનિદર્શિનીમર્થાન્નિદર્શયન્તીમ્ ।
અપ્રત્યક્ષાનપ્યર્થાન્ પ્રત્યક્ષાનિવ પ્રદર્શયન્તીમિતિ યાવત્ ।
તુર્યી શક્તિં વૈખરીરૂપાં શક્તિમ્ ।
અહં વન્દે ઇત્યર્થઃ ।
આનન્દેત ।
આનન્દવર્ધનસ્ય યો વિવેકઃ વિવિચ્યતત્તદર્થાવબોધઃ તેન વિકાસી પ્રકાશમાનો યઃ કાવ્યલોકસ્તસ્ય યાન્યર્થતત્વાનિ સારાર્થાઃ તેષાં ઘટનાત્સંયોજનાદ્ધેતોઃ ।
અનુમેયસ્સાર ઉત્કર્ષો યસ્ય તત્, કિઞ્ચ યત્ પ્રોન્મિષત્ સહૃદયેષુ પ્રકાશમાનમથ ચ પ્રકર્ષેણ ઉન્મિષત્ સત્ સકલાનાં સર્વેષાં સર્વેષાં કાવ્યાદીનાં સદ્વિષયાન્ સારાર્થાન્ સકલાન્ સદ્વિષયાન્વા અથ ચ સકલાનાં સર્વેષાં કાવ્યાદીનાં સદ્બિષયાન્ સારાર્થાન્ સકલાન્ સદ્વિષયાન્ વા અથ ચ સકલાન્ સદ્વિષયાન્ વિદ્યમાનાન્ પદાર્થાન્ પ્રકાશયતીતિ તથા ભવતિ તત્ તથાવિધમ્ ।
અભિનવગુપ્તસ્ય તન્નામ્નઃ સ્વસ્ય, અથ ચ અભિનવં નવીનાં ગુપ્તમન્યેષામવિદિતં ચ લોચનમાલોચનં જ્ઞાનં નેત્રં ચ વ્યાપાર્યત આત્મના વ્યાપારિતમ્ ।
ણિજન્તાત્કર્મણિ લઙ્ ।
અત્ર જ્ઞાને નેત્રસામ્યં ગમ્યતે ।
શ્રીસિદ્ધીતિ ।
શ્રીમતઃ સિદ્ધિચેલસ્ય તન્નામ્નઃ ગુરોઃ ચરણાબ્જપરાગૈઃ પૂતો યો લોચનમ્ શ્રીસિદ્ધિચેલચરણાબ્જપરાગપૂતભટ્ટેન્દુરાજમતિસંસ્કૃતબુદ્ધિલેશઃ ।
વાક્યપ્રમાણપદવેદિગુરુઃ પ્રબન્ધસેવારસો વ્યરચયદધ્વનિ વસ્તુવૃત્તિમ્ ॥
સજ્જનાન્ કવિરસૌ ન યાચતે હ્લાદનાય શશમૃત્કિમર્થિતઃ ।
નૈવ નિન્દતિ ખલાન્મુહુર્મુહુઃ ધિક્કૃતો ઽપિ ન હિ શીતલો ઽનલઃ ॥ ॥
વસ્તુતશ્શિવમયે હૃદિ સ્ફુટં સર્વતશ્શિવમયં વિરાજતે ।
નાશિવં ક્વચન કસ્યચિદ્વચઃ તેન વશ્શિવમયી દશા ભવેત્ ॥
ઇતિ મહામાહેશ્વરાભિનવગુપ્તવિરચિતે કાવ્યાલોકલોચને ચતુર્થ ઉદ્યોતઃ સમાપ્તશ્ચાવં ગ્રન્થઃ ॥
બાલપ્રિયા ભટ્ટેન્દુરાજઃ તસ્ય મત્યા જ્ઞાનેન સંસ્કૃતો બુદ્ધિલેશો યસ્ય સઃ ।
વાક્યેતિ ।
વાક્યં મીમાંસાશાસ્ત્રં, પ્રમાણં ન્યાયશાસ્ત્રં, પદં વ્યાકરણશાસ્ત્રં, તદ્વેદિનાં ગુરુરિત્યર્થઃ ।
પ્રબન્ધસેવાયાં રસો યસ્ય સઃ ।
અભિનવગુપ્ત ઇતિ શેષઃ ।
ધ્વનિવસ્તુવૃર્ત્તિ ધ્વનિગ્રન્થવિવૃતિમ્ ।
વ્યરચયત્ કૃતવાન્ ।
સજ્જનાનિતિ ।
અસૌ કવિરિત્યાત્માનં નિર્દિશ્યોક્તિઃ ।
હ્લાદનાય સ્વગ્રન્થાદરણેવ સ્વપ્રીણનાય સજ્જનાન્ન યાચતે ।
કુતો ન યાચત ઇત્યાશઙ્કાં દૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનેન પરિહરિતિ---શશભૃત્કિમર્થિત ઇતિ ।
હ્લાદનાયેત્યનુષઙ્ગઃ ।
કિમિર્થિતઃ જનૈરર્થિતઃ ।
કિં નૈવેત્યર્થઃ ।
ચન્દ્ર ઇવ સજ્જનઃ સ્વયમેવ પરાનાહ્લાદયતીતિ ચન્દ્રસ્યેવ પરાહ્લાદનં સજ્જનસ્ય સ્વભાવ ઇત્યર્થઃ ।
નૈવેતિ ।
મુહુર્મુહુઃ ધિક્કૃતો ઽપિ ખલૈઃ પુનઃ પુનરધિક્ષિપ્તો ઽપિ ।
અસૌ કવિરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ખલાન્નૈવ નિન્દતિ કુત ઇત્યત આહ---ન હીત્યાદિ ।
અનલઃ અગ્નિઃ, શીતલઃ અનુષ્ણઃ ।
ન હિ યથા અગ્નિઃ સર્વદા ઉષ્ણસ્વભાવ એવ તથા ખલજનઃ પરદૂષણસ્વભાવ એવ, સ્વભાવશ્ચાપરિહાર્ય ઇત્યર્થઃ ।