ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 120

શ્રીમદાનન્દવર્ધનાચાર્યપ્રણીતો-
ધ્વન્યાલોકઃ ।
---- પ્રથમ ઉદ્દ્યોતઃ ।
શ્રીમદાનન્દવર્ધનાચાર્યપ્રણીતો- ધ્વન્યાલોકઃ ।
--- શ્રીસહૃદયતિલકરામશારકકૃતયા બાલપ્રિયાખ્યટીકયોદ્ભાસિતયા ગોસ્વામિશ્રીદામોદરશાસ્ત્રિનિર્મિતયા વિષમસ્થલદર્શન્યા વિષમસ્થલદર્શિન્યા દિવ્યાઞ્જનાખ્યટિપ્પન્યોક્તયા ચ શ્રીમદાચાર્યાભિનવગુપ્તવિરચિતયા લોચનાખ્યયા વ્યાખ્યયાનુગતઃ ।
પ્રથમ ઉદ્દ્યોતઃ ।
--- શ્રીમદાચાર્યાભિનવગુપ્તકૃતં લોચનમ્ શ્રીભારત્યૈ નમઃ અપૂર્વં યદ્વસ્તુ પ્રથયતિ વિના કારણકલાં- જગદ્ભાવપ્રખ્યં નિજરસભરાત્સારયતિ ચ ।
ક્રમાત્પ્રખ્યોપાખ્યાપ્રસરસુભગં ભાસયતિ ત- ત્સરસ્વત્યાસ્તત્ત્વં કવિસહૃદયાખ્યં વિજયતે ॥
શ્રીસહૃદયતિલકરામશારકકૃતબાલપ્રિય્.આ શ્રીગુરવે નમઃ શ્રીગુરૂન્પૂર્ણવેદેશં સઙ્ગમેશઞ્ચ માધવમ્ ।
શિવં શિવાઞ્ચ નમ્રણાં કામધેનુમ્મુહુર્નુમઃ ॥
કાવ્યાલોકો લોચનઞ્ચ દ્વે ગ્રાહ્યગ્રાહકે સતામ્ ।
તદ્ગન્થકારાવાચાર્યૌ રસિકાગ્રેસરૌ સ્તુમઃ ॥
લોચનસ્યાદિમોદ્દ્યોતમાત્રસ્યાત્ર પુરા કૃતા ।
વિવૃતિર્લભ્યતે તત્તાં દૃષ્ટ્વા ગ્રન્થાન્તરાણિ ચ ॥
પાઠાન્કેરલવિખ્યાતાનાલમ્બ્ય ચ યથામતિ ।
કુર્મો બાલપ્રિયાં પ્રાયઃ પ્રૌઢલોચનટિપ્પનીમ્ ॥
અથ તત્રભવન્તઃ શ્રીમદાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદાઃ કાવ્યાલોકવ્યાખ્યાનઞ્ચિકીર્ષવસ્તસ્ય નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્તયે વિહિતં સમુચિતેષ્ટદેવતાનમસ્કારાત્મકમ્મઙ્ગલં શિષ્યશિઙ્ક્ષાયૈ ગ્રન્થતોનિબધ્નન્ત્યપૂર્વમિત્યાદિ ।
યતુકમલમનમ્ભસિ કમલેત્યાદિકાવ્યાત્મકં સરસ્વતીતત્ત્વમ્, કારણકલાં વિ- લોચનમ્ ભટ્ટેન્દુરાજચરણાબ્જકૃતાધિવાસ- હૃદ્યશ્રુતો ઽભિનવગુપ્તપદાભિધો ઽહમ્ ।
યત્કિઞ્ચિદપ્યનુરણન્સ્ફુટયામિ કાવ્યા- લોકં સ્વલોચનનિયોજનયા જનસ્ય ॥
બાલપ્રિયા ના-તત્તત્કાર્યં પ્રતિ પ્રસિદ્ધં યદ્યદુપાદાનાદિકારણન્તસ્ય કલા લેશઃ તાં વિના અન્તરેણૈવ અપૂર્વંઉલોકપ્રસિદ્ધવસ્તુવિજાતીયમદ્ભુતઞ્ચ વસ્તુનિરુપાખ્યશશશૃઙ્ગાદિવિલક્ષણમનમ્ભો ઽધિકરણકકમલાદિકં પદાર્થમ્ પ્રથયતિ સૃષ્ટ્વા વિસ્તારયતિ, કિઞ્ચ યદ્ ગ્રાવપ્રખ્યંઉપાષાણતુલ્યં નિસર્ગતો નીરસં જગતુસર્વં વસ્તુ નિજઃ સ્વીયઃ કાવ્યાસમ્બન્ધી યો રસઃ શૃઙ્ગરાદિઃ તસ્ય ભરાદતિશયાત્ સારયતિ સારં કરોતિ વિભાવાદિત્વયોજનેન રસવ્યઞ્જકં કરોતીતિ યાવદ્, વાક્યાભ્યામાભ્યાં કાવ્યાત્મકસરસ્વતીતત્ત્વસ્ય વિશ્વકર્તુઃ પ્રજાપતેરુત્કર્ષરૂપવ્યતિરેકો વ્યઞ્ચિતઃ; તમેવ સ્થિરીકર્તુમાહ--ક્રમાદિત્યાદિ ।
યજ્જગદિતિ ચાનુષજ્યતે, પ્રખ્યાકવેઃ પ્રતિભા; ઉપાખ્યા વચનં પ્રથમં પ્રખ્યા પશ્ચાદુપાખ્યેતિ તયોર્યઃ ક્રમાત્પ્રસરઃ તેન સુભગં હૃદ્યં સદ્, ભાસયતિ નિસર્ગેણારમણીયમપિ સર્વં વસ્તુ રસવ્યઞ્જકત્વસમ્પદનેન રસણીયં સત્પ્રકાશયતીત્યર્થઃ, ચકારસ્યાત્ર સમ્બન્ધઃ, અત્ર પ્રખ્યોપાખ્યાપ્રસરસ્યાપૂર્વવસ્તુનિર્માણે સરસત્વકરણે ચ હેતુત્વમાર્થિકં બોધ્યમ્, અત્રાદ્યેન વાક્યેનાપૂર્વવસ્તુનો નિર્માણન્દ્વિતીયેન પૂર્વં સતો વસ્તુનસ્સરસત્વકરણં તૃતીયેન દ્વયોરપિ હૃદ્યતયા પ્રકાશનઞ્જોક્તમિત્યપ વ્યાચિક્ષતે, તતુતથાવિધમપૂર્વવસ્તુપ્રથયિતૃત્વાદિધર્મવિશિષ્ટમ્, તદ્ધર્મસમ્પત્ત્યર્થમાહ-કવીતિ ।
કવિસહૃદયાવિત્યાખ્યા યસ્ય તત્, કવિસહૃદયશબ્દાવત્ર નિર્માણરૂપકવિવ્યાપારવિચારાત્મકસહૃદયવ્યાપારવિષયકાવ્યપરૌ, યદ્વા કવિસહૃદયૈરાખ્યાયતૌચ્યતે ઇતિ તદાખ્યમ્, અથ વા કવિસહૃદયયોરાખ્યા અભીક્ષ્ણ્યેન ખ્યાનં સ્ફુરણં યસ્ય તત્ કાવ્યાત્મકમિત્યર્થઃ, તત્ત્વમારોપિતં બોધ્યમ્, સરસ્વત્યાઃઉશબ્દપ્રપઞ્ચાભિમાનિન્યાદેવતાયાઃ, તત્ત્વંઉપારમાર્થિકં રૂપમ્, વિજયતે સર્વસ્માદુપરિ વર્તતે, એનેન તન્નમસ્કારો ગ્રન્થકર્તુર્ગમ્યતે; અથ ચ સરસ્વત્યાસ્તત્ત્વં ધ્વનિકાવ્યમ્, વિજયતે; અપૂર્વમિત્યાદ્યર્થઃ પૂર્વવદ્બોધ્ય ઇતિ પ્રતિપાદ્યાર્થો ઽપ્યાસૂત્રિત ઇતિ દિક્ ।
અથૌદ્ધત્યં પરહરન્નાત્મનો વ્યાખ્યાનનૈપુણી દર્શયન્ કીર્ત્ત્ય નુવૃત્તયે નામનિર્દેશઙ્કુર્વંશ્ચ પ્રતિજાનીતે-ભટ્ટેત્યાદિ ।
ભટ્ટેન્દુરાજસ્યૌતન્નામકસ્ય ગુરોઃ ચરણાબ્જયોઃઉપઝતુલ્યયોઃ પાદયોઃ તત્સન્નિધાવિતિ યાવદ્ યો ઽધિવાસસ્તેન ચરણાબ્જશુશ્રૂષયેતિ યાવદ્; હૃદ્યાનિ સ્વહૃદયસ્થાનિ; અથ ચ શ્રોતૃજનહૃદયપ્રિયાણિ શ્રુતાનિ શાસ્ત્રાણિ યસ્ય સઃ, યથા પદ્મેન સુરભીકરણે વસ્તુનો હૃદ્યત્વં તથેત્યુપમાત્ર ધ્વન્યતે, યત્કિઞ્ચતુસ્વલ્પમ્, અપિરેવાર્થે, યદ્વાનુરણન્નપીતિ યોજના, અપિશબ્દઃ સ્વલ્પાભિધાનેન સહ સ્ફુટીકરણસ્યાપાતતો વિરોધં દ્યોતયતિ, લોચનમ્ સ્વયમવ્યુચ્છિન્નપરમેશ્વરનમસ્કારસમ્પત્તિચરિતાર્થો ઽપિ વ્યાખ્યાતૃશ્રોતૄણામવિઘ્નેનાભીષ્ટવ્યાખ્યાશ્રવણલક્ષણફલસમ્પત્તયે બાલપ્રિયા અનુરણનુબ્રુવન્ ઘણ્ટાઽદિનાદસ્થાનીયસ્ય મૂલકૃદ્વચનસ્યાનુરણનસ્થાનીયં વ્યાખ્યાનરૂપં સ્વવચનમિત્યનેન પ્રકાશ્યતે, સ્વેતિ ।
લોજ્યતે દૃશ્યતે ઽનેનેતિ લોચનં સ્વસ્ય લોચનંમનઃ તસ્ય નિતરાં યોજનયા મનઃપ્રણિધાનેનેત્યર્થઃ, કાવ્યાલોકં જનસ્ય સ્ફુટયામિ વિસદીકરોમિ, યદ્વા સ્વસ્ય લોચનં જ્ઞાનં તસ્ય નિયોજનયા વ્યાખ્યાનરૂપાનુરણનદ્વારા સમર્પણેન સ્ફુટયામિ પ્રકાશયામિ, યથા નેત્રયોજનેન તથેત્યુપમાધ્વનિરત્રાપિ બોધ્યઃ ।
વૃત્તિકારકૃતસ્ય સ્વેચ્છેત્યાદિપદ્યસ્ય તાત્પર્યાર્થમવતારિકયા દર્શયતિ-સ્વયમિત્યાદિ ।
સ્વયમિતિ વૃત્તિકારસ્ય નિર્દેશઃ, અવ્યુચ્છિન્નઃઉમધ્યે વિચ્છેદેન રહિતઃ પરમેશ્વરસ્યૌતત્તલ્લીલાવિગ્રહમવલમ્બમાનસ્ય પરમાત્મનઃ; નમસ્કારઃ તસ્ય સમ્પત્તિઃઉપ્રકર્ષઃ તયા ચરિતઃઉલબ્ધઃ અર્થઃઉવિઘ્નનિવૃત્ત્યાદિરૂપસાક્ષાત્પ્રયોજનં યસ્ય સઃ, તથાભૂતસ્ય મઙ્ગલાચરણ આપાતતો વિરોધમપિશબ્દો દ્યોતયતિ, વ્યાખ્યાતૃશ્રોતૄણામિતિ ફલસમ્પત્તય ઇત્યાદિના સમ્બન્ધઃ, અવિઘ્નેનૌવિધ્નધ્વંસેન, અભીષ્ટેતિ ।
વ્યાખ્યાતૄણાં વ્યાખ્યાનં શ્રોતૄણાં શ્રવણઞ્ચભીષ્ટં દિવ્યાઞજનાખ્યા ટિપ્પની શ્રીશ્રીગૌરકૃષ્ણઃ શરણમ્ ।
ગૌરકૃષ્ણગુરૂન્નત્વા ધ્વન્યાલોકસ્ય લોચનમ્ ।
અનજ્મિ દિવ્યાઞ્જનતો દુર્દર્શાર્થમવેક્ષિતુમ્ ॥
અથ્.અ ધ્વનિપ્રસ્થાપકાચાર્યશ્રીમદાનન્દવર્ધનવિરચિતં ધ્વન્યાલોકનિબન્ધનં વ્યાખ્યાતવતો ભરતદર્શનસૂત્રભાષ્યકારપ્રધાનસ્યાચાર્ય્યશ્રીમદભિનવગુપ્તસ્ય લોચનાખ્યે વ્યાખ્યાને વિષમસ્થલાનિ મુખ્યત્વેન વિશદયિતુકામસ્ય દિવ્યાઞ્જનનામિકેયં ટિપ્પની; પ્રાસઙ્ગિકી ત્વપરત્રાપીતિ ન પ્રતિશ્રુતિવિરોદ ઉદ્ભાવનીયઃ ।

યત્ત્વત્રોત્તરપદાવ્યવહિતપૂર્વત્વવિશિષ્ટવિદ્યાયોન્યન્યતરસમ્બન્ધવાચકર્દન્તપદોદ્દેશ્યકાનઙ્વિધાયકાનઙૃતો દ્વન્દ્વ ઇતિ શાસ્ત્રેણ વિદ્યાદ્વારકૈકયજ્ઞાર્વિજ્યસમ્બન્ધેન વિદ્યાસમ્બન્ધિવાચકહોતાપોતૃવદિહાપિ વિદ્યાદ્વારકૈકપ્રતિપાદ્યવિષયકજ્ઞાનાનુકૂલવ્યાપારવત્ત્વસમ્બન્ધેન સમ્બન્ધિવાચકયોર્વ્યાખ્યાતૃપદશ્રોતૃપદયોર્દ્વન્દ્વે ઽપિ વ્યાખ્યાતાશ્રોતૄણામિત્યુચિતમિતિ કશ્ચિદાક્ષિપતિ તન્મન્દમ્-- "ઋતો વિદ્યાયોનિસમ્બન્ધેભ્યઃ" પૂર્ણૈતત્સૂત્રાનુવૃત્તિત ઋત્પદાનુવૃત્ત્યૈવ નિર્વાહે પ્રકૃતસૂત્રે પુના ઋદ્ગ્રહણમાનઙ્વિધ્યુ દ્દેશ્યતાવચ્છેદકકોટિપ્રવિષ્ટસમસ્યમાનયાવત્પદાનામૃદન્તત્વસ્યાપેક્ષાં દર્શયદ્ વિદ્યયોન્યન્યતરવાચિત્વમપિ તદવચ્છેદકકુક્ષૌ સમાવિવેશયિષ્યતીતિ વ્યાક્યાતૃશબ્દસ્ય કથં ચિત્તદન્યતરવાચિત્વે ઽપિ શ્રીતૃશબ્દે તદ્વાચિત્વનિયમાદર્શનાદ્ વિશેષણાભાવપ્રયુક્તવિશિષ્ટાભાવમુદ્રયોદ્દેશ્યતાવચ્છેદકત્વાનાક્રાન્તત્વાદાનડો ઽપ્રવૃત્તેઃ સાધ્વેવ વ્યાખ્યાતૃશ્રોતૄણામિતિ ।
શ્રીનૃહરયે નમઃ સ્વેચ્છાકેસરિણઃ સ્વચ્છસ્વચ્છાયાયાસિતેન્દવઃ ।
ત્રાયન્તાં વો મધુરિપોઃ પ્રપન્નાર્તિચ્છિદો નખાઃ ॥
લોચનમ્ સમુચિતાશીઃપ્રકટનદ્વારેણ પરમેશ્વરસાંમુખ્યં કરોતિ વૃત્તિકારઃ--સ્વેચ્છેતિ ।
મધુરિપોર્નખાઃ વો યુષ્માન્વ્યાખ્યાતૃશ્રોતૄંસ્ત્રાયન્તામ્, તેષામેવ સમ્બોધનયોગ્યત્વાત્; સમ્બોધનસારો હિ યુષ્મદર્થઃ, ત્રાણં ચાભીષ્ટલાભં પ્રતિ સાહાયકાચરણં, તચ્ચ તત્પ્રતિદ્વન્દ્વિવિઘ્નાપસારણાદિના ભવતીતિ, ઇયદત્ર ત્રાણં વિવિક્ષિતમ્, નિત્યોદ્યોગિનશ્ચ ભગવતો ઽસમ્મોહાદ્યવસાયયોગિત્વેનોત્સાહપ્રતીતેર્વીરરસો બાલપ્રિયા વણઞ્ચાભીષ્ટં ફલં તસ્ય સમ્પત્તયે નિષ્પત્તયે, તદુભયસમ્પત્તૌ તદુભયહેતુકગ્રન્થપ્રતિષ્ચટારૂપં ફલં ગ્રન્થકારસ્ય ચ સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ, સમુચિતંઉગ્રન્થારમ્ભે યોગ્યં યદાશિષઃ પ્રકટનંઉવચનન્તદ્દ્વારેણ, પરમેશ્વરસ્ય સામ્મુખ્યંઉવ્યાખ્યાતૃશ્રોતૄન્ પ્રત્યાબિમુખ્યં ત્રાણેચ્છારૂપમ્, કરોતિ સમ્પાદયતિ, તત્ર્રાણસ્ય પરમેશ્વરસામ્મુખ્યાયત્તત્વાત્ર્રાણાઙ્ગભૂતં તત્સામ્મુખ્યમાશીર્વાદેન સમ્પાદયતીત્યર્થઃ, યદ્વા સમુચિતાયા આશિષઃ પ્રકટનંઉગ્રન્થતો નિબન્ધનં તદ્દ્વારેણ, પરમેશ્વરે વિષયે સામ્મુખ્યંઉવ્યાક્યાતૃશ્રોતૄણામાભિમુખ્યમનુસન્ધાનાત્મકમ્ કરોત્યુત્પાદયતિ, વૃત્તિકાર ઇત્યનેન સ્વેચ્છેત્યાદિકં ન કારિકારૂપસૂત્રાદ્યપદ્યમિતિ દર્શિતમ્, વ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાતૃશ્રોતૄનિતિ વ્યાખ્યાને હેતુમાહ-તેષામિતિ ।
કુતો ઽત્ર સમ્બોધનપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ-સમ્બોધનેતિ ।
સમ્બોધનં સારઃઉપ્રાણો યુષ્મદર્થત્વપ્રયોજકોંઽશો યસ્ય સઃ, ન હ્યસમ્બોધ્યો યુષ્મદા વ્યપદિશ્યતે, ત્રાયન્તામિત્યનેનાત્ર વિવક્ષિતં વ્યાચષ્ટે-ત્રાણઞ્ચેચિ ।
અભીષ્ટેતિ વ્યાખ્યાનશ્રવણરૂપેત્યર્થઃ, સહાયસ્ય કર્મ સાહાયકં તત્પ્રતિદ્વન્દ્વીત; અભીષ્ટલાભપ્રતિબન્ધકેત્યર્થઃ, અપસરણંઉનિવર્તનમ્, આદિપદેનાર્થતત્ત્વમનીષાસમુન્મેષાદેઃ પરિગ્રહઃ, ઇયદિતિ ।
ઉક્તરૂપમિત્યર્થઃ, અથ ધ્વનિં કાવ્યાત્માનં ટિપ્પની વૃત્તિકાર ઇતિ ।

સ્વકૃતાનામેવ મૂલરૂપાણાં કારિકાણાં વ્યાખ્યાઽત્મકવૃત્તેઃ કર્ત્તેત્યર્થઃ, અત એવ વિશિષ્ટસ્યેવારિપ્સિતત્વેન મૂલે મઙ્ગલાકરોણે ઽપિ નાચારવિરોધઃ ।
કે ચિત્તુ મૂલે ઽપિ "કાવ્યસ્યાત્મેઽ તિપ્રથમકારિકાયામાદ્યપદસ્ય કાવ્યેત્યસ્યાન્યપરત્વે ઽપિ પરાર્થોપનીતોદકુમ્ભદર્શનવત્ શ્રવણમાત્રેણાપિ; "કાવ્યાલાપાશ્ચ યે કે ચિદ્ ગીતકાન્તખિલાનિ ચ ।
શબ્દમૂર્ત્તિધરસ્યૈતે વિષ્ણોરંશા મહાત્મન"-- ઇત્યાદિપ્રમાણતો ભગવત્સ્ફોરકત્વેન વસ્તુનિર્દ્દેશરૂપમઙ્ગલં જાતમેવેત્યાપિ વદન્તિ, કારિકાકૃદ્વૃત્તિકૃતોરભેદસ્ત્વગ્રે દર્શયિષ્યતે ।
સમ્બોધનસારો હીતિ ।
સ્વજન્યબોધાશ્રયત્વેન વક્ત્રભિપ્રાયવિષયત્વાવચ્છિન્નસ્ય લોચનમ્ ધ્વન્યતે, નખાનાં પ્રહરણત્વેન ગ્રહરણેન ચ રક્ષણે કર્તવ્યે નખાનામવ્યતિરિક્તત્વેન કરણત્વાત્સાતિશયશક્તિતા કર્તૃત્વેન સૂચિતા, ધ્વનિતશ્ચ પરમેશ્વરસ્ય વ્યાતિરિક્તકલણાપેક્ષાવિરહઃ, મધુરિપોરિત્યને તસ્ય સદૈવ જગત્ર્રાસાપસારણોદ્યમ ઉક્તઃ, કીદ્દશસ્ય મધુરિપોઃ? સ્વેચ્છયા કેસરિણઃ, મ તુ કર્મપારતન્ત્ર્યેણ, બાલપ્રિયા પ્રતિપાદયિષ્યતા ગ્રન્થકૃતા કૃતસ્યાસ્ય પ્રથમપદ્યસ્ય કાવ્યરૂપત્વાદસ્મિન્નપિ ધ્વનિર્યોજનીય ઇતિ મન્વાનો રસાદિભેદેન ત્રિવિધેષુ ધ્વનિષુ પ્રધાનભૂતં રસધ્વનિમાદૌ યોજયતિ-નિત્યેત્યાદિ ।
ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે ધ્વન્યતે ચેતિ સમ્બન્ધઃ; ન વાચ્યાર્થમાત્રમનેનોચ્યતે કિન્તુ રસો ધ્વન્યતે ચેત્યર્થઃ, નિત્યોદ્યોગિન ઇતિ ।
ઉદ્યોગો નામૌબાહ્યસંનાહાત્મકોદ્યમનક્રિયારૂપ દર્શિતમ્, યથોક્તં ભરતેન "ઉત્તમપ્રકૃતિરુત્સાહાત્મકો વીર ઇતિ" અસંમોહેનૌસમ્મોહરાહિત્યેન યો ઽધ્યવસાયઃ એતદેવં કર્તું શક્યમિતિ વસ્તુતત્ત્વનિશ્ચયઃ તદ્યોગિત્વેનેતિ ઉત્સાહહેતુકથનમ્, અસંમોહશ્ચધ્યવસાયશ્ચ તદ્યોગિત્વેનેતિ કે ચિત્, ઉત્સાહપ્રતીતેરિતિ ।
સ્વેચ્છાકેસરિણો મધુરિપોઃ પ્રસન્નાર્તિચ્છિદ ઇતિ પદૈર્હિરણ્યકશિપુપ્રભૃતિનિવર્હણાદિવિષયકોત્સાહસ્ય વ્યઞ્જનયા સહૃદયાનાં પ્રતીતેરિત્યર્થઃ, મત્યાદિવ્યભિચારિપ્રતીતેરુપલક્ષણમિદમ્, વસ્તુધ્વનિં દર્શયતિ-નખાનામિત્યાદિ ।
પ્રહરણત્વેનેતિ કરણત્વે હેતુઃ સિંહાદીનામાયુધત્વેનેત્યર્થઃ, પ્રહરણત્વ ઇતિ પાઠે નિમિત્તે સપ્તમી, નનુ નખાનાં પ્રહરણત્વે ઽપિ કથં ત્રાણક્રિયાં પ્રતિ કરણત્વમિત્યતસ્તત્સમ્ભાવનાન્દર્શયતિ-પ્રહરણેનેતિ ।
પ્રહરણં હિ સ્વસ્યાન્યસ્ય વા રક્ષાં કર્તુમુપાદીયત ઇતિ ભાવઃ, અવ્યતિરિક્તત્વેન કરણત્વાદિતિ, અવ્યતિરિક્તત્વમપૃથગ્ભૂતત્વમાભ્યન્તરત્વમિતિ યાવત્ તદ્વિશિષ્ટકરણત્વાદિત્યર્થઃ, કરણં દ્વિવિધં બાહ્યમાભ્યન્તરઞ્ચ, બાહ્યં ખઙ્ગાદિ; આભ્યન્તરંહસ્તાદિ, કરણત્વાત્ કર્તૃત્વેનેતિ સમબન્ધઃ, કરણત્વમનુક્ત્વા કર્તૃત્વોક્ત્યેત્યર્થઃ, મધુરિપુર્નખૈસ્ત્રાયતામિતિ વક્તવ્યમનુક્ત્વા મધુરિપોર્નખાસ્ત્રાયન્તામિત્યુક્ત્યેતિ યાવત્, સાતિશયા ટિપ્પની સ્વસમ્બોધ્યસ્ય યુષ્મત્પદાર્થતયાન્યત્ર વ્યવસ્થાપિતત્વાદિત્યાશયઃ ।
ઉત્સાહપ્રતીતેરિતિ ।
વિભાવાદીનાં મિથો નાન્તરીયકત્વેન "સદ્ભાવશ્ચેદ્ વિભાવાદેર્દ્વયોરેકસ્ય વા ભવેદ્ ।
ઊટિત્યન્યસમાક્ષેપે તદા દોષો ન વિદ્યતે" ॥
ઇત્યુક્તદિશ્.આ પ્રકૃતે સપત્નમધ્વાદ્યસુરાલમ્બનેન યોગ્યતયાઽક્ષિપ્તાનાં તદીયનિર્ભીકત્વાદિજ્ઞાનાદ્યુદીપનતદ્વિષયાવહેલાઽદ્યનુભાવગર્વાદિસંચારિણાં પાનકરસન્યાયેન યોગાદ્ ઉત્સાહૈય પ્રતીતેરિત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ નાપ્યન્યદીયેચ્છયા, અપિ તુ વિશિષ્ટદાનવહનનોચિતતથાવિધેચ્છાપરિગ્રહૌચિત્યાદેવ સ્વીકૃતસિંહરૂપસ્યેત્યર્થઃ, કીદ્દશા નખાઃ? પ્રપન્નાનામાર્તિ યે છિન્દન્તિ; નખાનાં હિ છેદકત્વમુચિતમ્; આર્તેઃ પુનશ્છેદ્યત્વં નખાન્પરત્યસમ્ભાવનીયમપિ તદીયાનાં નખાનાંસ્વેચ્છાનિર્માણૌચિત્યાત્સમ્ભાવ્યત એવેતિ ભાવઃ, અથ વા ત્રિજગત્કણ્ટકો હિરણ્યકશિપુર્વિશ્વસ્યોત્ક્લેશકર ઇતિ સ એવ વસ્તુતઃ પ્રપન્નાનાં ભગવદેકશરણાનાં જનાનામાર્તિકારિત્વાન્મૂર્તૈવાર્તિસ્તં વિનાશયદ્ભિરાર્તિરેવોચ્છિન્ના ભવતીતિ પરમેશ્વરસ્ય તસ્યામપ્યવસ્થાયાંપરમકારુણિકત્વમુક્તં, કિં ચ તે નખાઃ સ્વચ્છેન સ્વચ્છતાગુણેન નૈર્મલ્યેન; સ્વચ્છમૃદુગ્રભૃતયો બાલપ્રિયા શક્તિઃઉસામર્થ્યં યેષાં તેષાં ભાવસ્તત્તા, શક્તતેતિ ચ પાઠઃ; વ્યઙ્ગ્યાન્તરમપ્યાહધ્વનિતશ્ચેતિ, ઉક્તવ્યઙ્ગક્યેનેતિ શેષઃ, વ્યતિરિક્તકરણેતિ ।
બાહ્યખડ્ગાદિત્યર્થઃ, જગત્ર્રાસેતિ ।
તત્તદ્દુર્જનેભ્યો જગતો યસ્ત્રાસઃ તદપસારણે ય ઉદ્યમઃ સ ઇત્યર્થઃ, ઉક્ત ઇતિ ।
વ્યઞ્જિત ઇત્યર્થઃ, ઇમમર્થં મનસિકૃત્ય પૂર્વં નિત્યોદ્યોગિન ઇત્યુક્તમિતિ બોધ્યમ્, ન તુ કર્મપારતન્ત્ર્યેણેત્યાદેઃ સ્વીકૃતેત્યત્ર સમ્બન્ધઃ, આદ્યમિચ્છાપદેન દ્વિતીયં સ્વપદેન ચ ગમ્યમિતિ બોધ્યમ્, વિશિષ્ટેતિ વિશિષ્ટંઉદાનવાન્તરહનનાપેક્ષયા વિશેષવત્, દાનવસ્યૌહિરણ્યકશિપોર્હનનં યદ્વા વિશિષ્ટઃઉસુરનરતિર્યગાદ્યવધ્યત્વરૂપવિશેષવાન્ યો દાનવસ્તસ્ય હનનં તસ્મિન્નુચિતો યસ્તથાવિધાયાઃઉનરહરિવિગ્રહાવલમ્બનવિષયિકાયા ઇચ્છાયાઃ પરિગ્રહઃ, ઉચિતેતીચ્છાવિશેષણં વા તસ્મિન્ યદૌચિત્યામર્થાત્ સ્વસ્ય તસ્માદ્ધેતોરિત્યર્થઃ, સ્વીકૃતસિંહરૂપસ્યેતિ ।
સિંહરૂપસ્ય નરરહપમિશ્રત્વં પ્રસિદ્દમતો નોક્તમ્, યે ચ્છિન્દન્તીતિ ।
તૈતિ શેષઃ, છેદકત્વામિતિ ।
છેદનક્રિયાકર્તૃત્વમિત્યર્થઃ, છદ્યત્વંઉછેદનકર્મત્વમસ્ય સમ્ભાવ્યત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ, અસમ્ભાવનીયમિતિ ।
આર્તેરમૂર્તત્વાદિતિ ભાવઃ, તદીયાનાંઉનરહરિસમ્બન્ધિનામ્, સ્વેચ્છેતિ ।
સ્વેચ્છયા ભગવત ઇચ્છયા યન્નિર્માણંઉનખાનાંનર્માણં તેન હેતુના; ઔચિત્યાદિમૂર્તસ્યાપિ વસ્તુનશ્છેદને સામર્થ્યાત્, યદ્વા સ્વેચ્છયાસ્વાતન્ત્ર્યેણ નિર્માણેનમૂર્તચ્છેદનાદેઃ કરણે નકાનામૌચિત્યાદિત્યર્થઃ, સમ્ભાવ્યત એવૌનિશ્ચીયત એવ, લોકદ્દષ્ટ્યનુરોદેનાહ-અથ વેતિ ।
અસ્મિન્ પક્ષે આતિંશબ્દ આતિઙ્કારણંલક્ષયતિ તસ્યાવ્યભિટચારેણ નિખિલાર્તિકારિત્વઞ્ચ ધ્વનતીતિ બોધ્યમ્, વિનાશયદ્ભિરિતિ ।
નશૈરિતિ શેષઃ, આર્તિરેવલોચ્છિન્ના ભવતીતિ ।
તથાવિધસ્ય હિરણ્યકશિપોઃ હનનમાર્તેરેવોચ્છેદનં ન તુ કસ્ય ચિત્પ્રાણિન ઇતિ ભગવદ્બુદ્ધિરિતિ ભાવઃ, તસ્યામપ્યવસ્થાયાંઉહનનાવસ્થાયામપિ, ઉક્તમિતિ ।
વ્યઞ્જિતમિત્યર્થઃ, આર્તિમેવ છિનત્તિ ન તુ કઞ્જિત્પ્રાણિનમિત્યર્થપ્રતીત્યેતિ ભાવઃ, અત્ર પ્રપન્નેત્યાદિવિશેષણં ત્રાણાશીરવાદહેતુગર્ભસ્વચ્છેત્યાદિપ્રશંસાપરંપ્રશસ્યમાના હિ દેવતા પ્રસેદુષી પ્રેપ્સિતં પ્રયચ્છતિ, તત્ર સ્વચ્છસ્વચ્છાયેત્યત્ર કર્મધારયભ્રમં વારયન્વ્યાચષ્ટે-સ્વચ્છેનેત્યાદિ ।
સ્વચ્છતાગુણેનેત્યાસ્યૈવ વિવરણં નૈર્મલ્યેનેતિ, ભાવવૃત્તયઃઉસ્વચ્છતાઽદિધર્મવાચકાઃ, છાયયેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં વક્રેત્યાદિ, અત્ર વસ્તુધ્વનિમાહાર્થેતિ ।

લોચનમ્ હિ મુખ્યાતયા ભાવવૃત્તય એવ; સ્વચ્છાયયા ચ વક્રહૃદ્યરૂપયાઽકૃત્યાઽયાસિતિઃ-ખેદિત ઇન્દુર્યૈઃ, અત્રાર્થશક્તિમૂલેન ધ્વનિના બાલચન્દ્રત્વં ધ્વન્યતે, આયાસનેન તત્સન્નિધૌ ચન્દ્રસ્ય વિચ્છાયત્વપ્રતીતિરહૃદ્યત્વપ્રતીતિશ્ચ ધ્વન્યતે, આયાસકારિત્વં ચ નખાનાં સુપ્રસિદ્ધમ્; નરહરિનખાનાં તચ્ચ લોકોત્તરેણ રૂપેમ પ્રતિપાદિતમ્ કિં ચ તદીયાં સ્વચ્છતાં કુટિલિમાનં ચાવલોક્ય બાલચન્દ્રઃ સ્વાત્મનિ ખેદમનુભવતિ; તુલ્યે ઽપિ સ્વચ્છકુટિલાકારયોગે ઽમી પ્રપન્નાર્તિનિવારમકુશલાઃ; ન ત્વહમિતિ વ્યતિરેકાલઙ્કારો ઽપિ ધ્વનિતઃ, કિઞ્ચાહંપૂર્વમેક એવસાધારણવૈશદ્યહૃદ્યાકારયોગાત્સમસ્તજનાભિલષણીયતાભાજનમભવમ્, અદ્ય બાલપ્રિયા વક્રહૃદ્યરૂપાકૃત્યાયાસિતત્વસ્ય બાલચન્દ્ર એવ સમ્ભવાત્તદર્થસામર્થ્યમૂલેનેત્યર્થઃ, બાલચન્દ્રત્વં ધ્વન્યત ઇતિ ।
ઇન્દુપદાર્થસ્ય ચન્દ્રસ્ય બાલત્વં ધ્વન્યત ઇત્યર્થઃ, આયાસિત ઇત્યસાય ખેદિત ઇત્યર્થો લક્ષણયા; તત્ફલમાહાયાસનેનેત્યાદિ ।
તત્સન્નિધૌ નખસન્નિધૌ, વિચ્છાયત્વેતિ નિશ્શોભત્વેત્યર્થઃ, ધ્વન્યત ઇતિ ।
ધ્વનિવ્યાપારેણ જાયતૈત્યર્થઃ, સુપ્રસિદ્ધમિતિ ।
પ્રહરણરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ, તચ્ચૌઆયાસકારિત્વઞ્ચ, લોકોત્તરેણેતિ સ્વચ્છત્વાદિપૂર્વોક્તરૂપેણેત્યર્થઃ, પ્રતિપાદિતમિત ।
તધા ચ વિદારણાદિનાઽયાકસકારિભ્યો લોકિકનખેભ્યો નરહરિનકાનાં વાયતિરેકો વ્યજ્યત ઇતિ ભાવઃ, પ્રપન્નાર્તિચ્છિદ ઇતિ વિશેષણસહકારેણ વ્યાતિરેકાન્તરસ્યાલઙ્કારાન્તરસ્ય ચ ધ્વનિન્દર્શયતિ કિત્ર્ચેત્યાદિ ।
તદીયાંઉનખસમ્બન્ધિનીમ્, કુટિલિમાનમિત્યત્ર તદીયમિતિ વિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ, સ્વાત્મનીતિ ।
પરેષામવિદિતમિત્યર્થઃ, અનુભવપ્રકારમાહ-તુલ્યેઽપીત્યાદિ ।
ન ત્વહમિતીતિ ।
ઇતિશબ્દસ્યાનુભવતીત્યનેન વ્યતિરેકાલઙ્કાર ઇત્યનેન ચ સમ્બન્ધો વોધ્યઃ, ધ્વનિત ઇત્ય્ ઉક્તર્થપ્રતીત્યા સહૃદયાનાં વ્યતિરેકવ્યક્તિરિત્યર્થઃ, ઇતિ વ્યતિરેકાલઙ્કારો ઽપિ ધ્વનિત ઇતિ પાઠઃ, અપિશબ્દેન પૂર્વોક્તવ્યતિરેકસ્ય સમુચ્ચયઃ, એવંવિધા ઇતિ ।
વૈશદ્યહૃદ્યાકારયુક્તા ઇત્યર્થઃ, સન્તાપાર્તિચ્છેદકુસલાશ્ચેતિ ।
આત્મનો હિ સન્તાપસ્યૈવ ચ્છેદને કુશલત્વં ન સર્વાસામાર્તીનામિતિ ભાવઃ, બાલેન્દુબહુમાનેનેતિ ।

એતે નખાઃ ન કિન્તુ બાલેન્દવ ઇતિ બહુમત્યેત્યર્થઃ, આયાસમિત ।
અયશોહેતુકં દુઃખમિત્યર્થઃ, અનુભવતીવેતિ ।
ઇવશબ્દરહિતશ્ચ પાઠઃ, ઉત્પ્રેક્ષાપહ્નુતિધ્વનિરિતિ ઉત્પરેક્ષાર્થાપહ્નુતિરુત્પ્રેક્ષાપહ્નુતિઃ તસ્યાઃ ધ્વનિઃ પહ્નુત્યુત્પ્રેક્ષયોરઙ્ગાઙ્ગિતયા સ્થિતત્વાત્તત્સઙ્કરધ્વનિરિતિ યાવત્, ટિપ્પની અત્રોર્થશક્તીતિ ।
પ્રકારતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકતાઽપન્નસ્ય શક્યસ્ય સ્વપદાર્થસ્ય મધુરિપુનખસ્ય શક્તિઃ પદપરિવૃત્તિસહત્વરૂપસામર્થ્યં મૂલં પ્રયોજકં યસ્ય તાદ્દશેન સ્વતઃસમ્ભવિના વ્યઞ્જનાવ્યાપારેણ ।
વાલચન્દ્રત્વમિતિ ।
વક્રિમહૃદ્યત્વનિબન્ધનકમનીયત્વકરણકમધુરિપુનખકર્ત્તૃકાયાસકર્મત્વં યોગ્યતાવશાત્તાદ્દસચન્દ્ર એવ પર્યવસ્યતીતિ ભાવઃ ।
આયાસનેનેતિ ।
અત્રાપ્યાયાસપદાર્થીયતાદ્દશશક્તિપ્રયુક્તવ્યઞ્જનેન વિચ્છાયત્વાદિકં વસ્તુ બાલચન્દ્રગતં વ્યજ્યતે ।
લોચનમ્ પુનરેવંવિધા નખા દશ બાલચન્દ્રાકારાઃસન્તાપાર્તિચ્છેદકુશલાશ્ચેતિ તાનેવ લોકો બાલેન્દુબહુમાનેન પશ્યતિ, ન તુ મામિત્યાકલયન્બાલેન્દુરવિરતમાયાસમનુભવતીવેત્યુત્પ્રેક્ષાપહ્નુતિધ્વનિરપિ, એવં વસ્ત્વલઙ્કારરસભેદેન ત્રિધા ધ્વનિરત્ર શ્લોકે ઽસ્મદ્ગુરુભિર્વ્યાક્યાતઃ ।
બાલપ્રિયા બાલેન્દુરવિરતમાયાસમનુભવતીવેત્યુત્પ્રેક્ષાયાં હિ પૂર્વોક્તં તાનેવ લોકોબાલેન્દું બહુમાનેન પશ્યતિ ન તુ મામિત્યાકલનં નિમિત્તં તત્ર ચ સ્પષ્ટાપહ્નુતિઃ; ન નખા એતે કિન્તુ બાલેન્દવ ઇતિ લોકસ્ય પ્રતીતેઃ; તથા ચાત્રોત્પ્રેક્ષા નખવિષયકનખત્વનિષેધપૂર્વકબાલેન્દુત્વારોપરૂપલોકપ્રતીતિવિષયકબાલચન્દ્રગતપ્રતીતિનિબન્ધનેત્યાતો ઽપહ્નુતિબલાદ્ત્માનં લભત ઇત્યઙ્ગાઙ્ગિભાવો બોધ્યઃ, નિગમયત્યેવમિત્યાદિ ।
અત્ર વીરરસધ્વનિરઙ્ગી; ઉત્સાહસ્ય પ્રાધાન્યેન પ્રતીયમાનત્વાદિતિ ધ્યેયમ્, નન્વત્ર ગ્રન્થકારગતભગવદ્વિષયકરતેર્વ્યઙ્ગ્યત્વસ્ય વક્તવ્યતયા ભાવધ્વનિરેવાઙ્ગિત્વેન વાચ્યઃ, રસસ્તુ તદઙ્ગતયેતિ ચેદત્રાહુઃ-પ્રતિપન્નભગવત્તન્મયીભાવસ્ય ગ્રન્ધકર્તુરાશીઃ-કર્તૃતયા વાસ્યમિદં ન ભાવપરં ભક્તસ્ય ભેદેન ભજનીયદેવતાવિષયકરતેર્વ્યઙ્ગ્યાયાઃ ખલુભાવત્વમ્, ગ્રન્થકર્તુર્ભગવત્તન્મયીભાવશચ સ્વયં સૂત્રકૃદવસ્થાયાં મઙ્ગલાકરમાદપૂર્વપ્રસ્થાવકર્તૃત્વાચ્ચ સિદ્ધઃ, ટિપ્પની ઉત્પ્રેક્ષાપહ્નુતિધ્વનિરપીતિ ।
બાલચન્દ્રકર્ત્તૃકાયાસાનુભવસ્યોત્પ્રેક્ષા હિ નખત્વપ્રતિષેધપુરસ્સરબાલચન્દ્રત્વવિધાનપ્રત્યયલક્ષણવિષયાપહ્નવમાત્મનીનમવલમ્બતે ઽતો ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ સઙ્કરો ઽનયોરિતિ ભાવઃ ।
યત્ત્વાયાસિતરૂપૈકપદવ્યઞ્જકાનુપ્રવિષ્ટ્યોરેનયોરેકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશાત્મા સો ઽત્રેતિ કશ્ચિત્, તન્મન્દમ્-મિથો ઽનપેક્ષત્વરૂપપૃથગ્વ્યવસ્થિતત્વ એવ ધ્વનિગતે યોગ્યતાસ્ત્યેકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશાત્મનઃ સઙ્કરસ્ય, પ્રકૃતે ચોક્તદિશોત્પ્રેક્ષાપન્હુત્યોઃ સાપેક્ષતૈવમિથો ઽસ્તિ, ન ચ નૈરપેક્ષ્યે સંસૃષ્ટેઃ પ્રસઙ્ગ ઇતિ સઙ્ક્યમ્? પદરૂપવિષયભેદવિશિષ્ટાનપેક્ષત્વસ્ય સંસૃષ્ટૌ વિવક્ષિતત્વાદ્, એકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશે ચ વિશેષ્યસત્ત્વે ઽપિ વિશેષણાભાવાન્ન સંસૃષ્ટિલક્ષણાતિવ્યાપ્તિરિત્યાકૂતમ્ ।
એવં વસ્ત્વલઙ્કારરસેતિ ।
યદ્યપિ સર્વમેવ વસ્તુ તથાપીહ રસાલઙ્કારભિન્નં વસ્તુપદેન વિવક્ષિતમ્, અલઙ્કારત્વં ચ રસાદિપ્રતિયોગિકભેદવદ્વ્યઙ્ગ્યપ્રતિયોગિકભેદવિશિષ્ટશબ્દાર્થાન્યતરનિષ્ટવિષયિતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નચમત્કૃતિજનકતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકત્વમ્ રમશ્ચ ભગ્રાવરણચિદ્વિશિષ્ટઃ સ્થાયી ।
ત્રિધા ધ્વનિરત્રેતિ ।
યદ્યપિ પ્રકારાન્તરેમ ધ્વનીનાંબાહુવિધ્યે ઽપિ ધ્વન્યમાનવિષયભેદનિબન્ધનધ્વનિવિભાગજનકત્વપ્રકારકાચાર્ય્યતાત્પર્યવિષયીભૂતધર્માણાં વૈવિધ્યેન ધ્વનિત્રિધાત્વમપ્યવિરુદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિર્ ઇતિ બુધૈર્ યઃ સમામ્નાત-પૂર્વસ્ તસ્યાભાવં જગદુર્ અપરે ભાક્તમ્ આહુસ્ તમ્ અન્યે ।
કેચિદ્ વાચામ્ સ્થિતમ્ અવિષયે તત્ત્વમ્ ઊચુસ્ તદીયં તેન બ્રૂમઃ સહૃદય-મનઃ-પ્રીતયે તત્-સ્વરૂપમ્
કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિરિતિ બુધૈર્યઃ સમામ્નાતપૂર્વસ્તસ્યાભાવં જગદુરપરે ભાક્તમાહુસ્તમન્યે ।
કે ચિદ્વાચાં સ્થિતમવિષયે તત્ત્વમૂચુસ્તદીયં તેન બ્રૂમઃ સહૃદયમનઃપ્રીતયે તત્સ્વરૂપમ્ ॥ 1 ॥
લોચનમ્ અથ પ્રાધાન્યેનાભિધેયસ્વરૂપમભિદધદપ્રધાનતયા પ્રયોજનપ્રયોજનં તત્સમ્બદ્ધં પ્રયોજનં ચ સામર્થ્યાત્પ્રકટયન્નાદિવાક્યમાહ-કાવ્યસ્યાત્મેતિ ।
કાવ્યાત્મશબ્દસંનિધાનાદ્બુધસબ્દો ઽત્ર કાવ્યાત્માવબોધનિમિત્તક ઇત્યભિપ્રાયેણ વિવૃણોતિ-કાવ્યતત્ત્વવિદ્ભિરિતિ ।
બાલપ્રિયા અથેત્યારમ્ભાર્થઃ ।
અભિધેયસ્વરૂપમિતિ ।
ધ્વનિસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનેતિ ।
પ્રયોજનસ્ય ધ્વનિરૂપાભિદેયજ્ઞાનસ્ય પ્રયોજનં પ્રીતિરૂપમ્, અભિદધદિત્યસ્યાત્રાનુષઙ્ગઃ ।
આભિધેયસ્વરૂપસ્ય તત્સ્વરૂપં બ્રૂમ ઇતિ વાક્યાર્થત્વં; પ્રયોજનપ્રયોજનસ્ય પ્રીતય ઇતિ પદાર્તત્વમતસ્તદભિધાનયોઃ પ્રાધાન્યાપ્રાદાન્યે ।
તત્સમ્બદ્ધમિતિ ।
તેન પ્રયોજનપ્રયોજનેન સમ્બદ્ધમિત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનમભિધેયજ્ઞાનરૂપમ્ ।
સામર્થ્યાત્ અર્થસામર્થ્યદાક્ષેપત ઇતિ યાવત્ ।
પ્રકટયન્ બોધયન્ ।
ધ્વનિસ્વરૂપવચનસ્ય હિ પ્રયોજનં ધ્વનિસ્વરૂપજ્ઞાનં સહૃદયાનામ્ ।
તસ્ય હિ પ્રયોજનં મનઃપ્રીતિઃ ।
એવઞ્જ તયોર્હેતુહેતુમદ્ભાવેન પ્રયોજનપ્રયોજનરૂપાયાઃ પ્રીતેરભિધાનાત્તદ્ધેતુભૂતસ્ય ધ્વનિસ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય પ્રકટનં સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ ।
નનુ બુધશબ્દસ્ય સામાન્યતો જ્ઞાતૃવાચિત્વાત્ વૃત્તૌ ઽકાવ્યતત્ત્વવિદ્ભિરિઽતિ કુતો વ્યાખ્યાતમિત્યતસ્તદવતારયતિ-કાવ્યેતિ ।
કાવ્યાત્મબોધઃ નિમિત્તં પ્રયોગનિમિત્તં યસ્ય સઃ ।
યદ્વા નિમિત્તં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।

તચ્ચ તત્પદજન્યબોધે પ્રકારતયા ભાસમાનો ધર્મઃ ।
નનુ ટિપ્પની પ્રાધાન્યેનેતિ ।
પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાન્મુખ્યત્વેન ।
અભિધેયેતિ ।
"તેન બ્રૂમ" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતત્વાદ્ધ્વન્યાત્મકવિષયમ્ ।
પ્રયોજનપ્રયોજનમિતિ ।
ધ્વનિસ્વરૂપાભિધાનસ્ય ધ્વનિસ્વરૂપજ્ઞાનં પ્રયોજનમ્, અસ્ય ચ સહૃદયમનઃપ્રીતિસ્તદિતિ ભવતિ તદભિધાનસ્ય તાદ્દશપ્રીતિસ્તથા પ્રયોજનમ્ ।
પ્રયોજનપ્રયોજનતાવચ્છેદકકુક્ષૌ મનઃપદોપાદાનં ચ ભરતદર્શનાધ્વનીનાનાં પ્રક્રિયાંશે ભૂમ્ના વ્યાકરમદર્શનાનુસારિત્વસ્ફોરણાય, ઇદમીયે હિ દર્શને સુખાદિવિશેષગુણાનાં મનોનિષ્ટત્વમેવાભિમતં નાત્મનિષ્ટત્વમ્ ।
બુધશબ્દો ઽત્રેતિ ।
સામાન્યપરશબ્દાનાં વિશેષપરત્વે લક્ષણૈવાશ્રયણીયાન્યથા શાબ્દવિષયત્વાનુપપત્તિરેવ સ્યાત્ ।
બુધૈઃ કાવ્યતત્ત્વવિદ્ભઃ, કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિરિતિ સંજ્ઞિતઃ, પરમ્પરયા યઃ સમામ્નાતપૂર્વઃ સમ્યક્ આસમન્તાદ્ મ્નાતઃ પ્રકટિતઃ, તસ્ય સહૃદયજનમનઃપ્રકાશમાનસ્યાપ્યભાવમન્યે લોચનમ્ આત્મશબ્દસ્ય તત્ત્વશબ્દેનાર્થં વિવૃણ્વાનઃ સારત્વમપરશાબ્દવૈલક્ષમ્યકારિત્વં ચ દર્શયતિ ।
ઇતિશબ્દઃ સ્વરૂપપરત્વં ધ્વલનિશબ્દસ્યાચષ્ટે, તદર્થસ્ય વિવાદાસ્પદીભીતતયા નિશ્ચયાભાવેનાર્થત્ત્વાયોગાત્ ।
એતદ્વિવૃણોતિ-સંજ્ઞિત ઇતિ ।
વસ્તુતસ્તુ ન તત્સંજ્ઞામાત્રેણોક્તમ્, અપિ ત્વસ્ત્યેવ ધ્વનિશબ્દવાચ્યં પ્રત્યુત સમસ્તસારભૂતમ્ ।
ન હ્યન્યથા બુધાસ્તદ્દશમામનેયુરિત્યભિપ્રાયેણ વિવૃણોતિ-તસ્ય સહૃદયેન્યાદિના ।
બાલપ્રિયા કાવ્યાત્મવિદ્ભિરિત્યેવ કુતો નોક્તમિત્યત આહ-આત્મેતિ ।
તત્ત્વશબ્દેન અબાધિતસ્વરૂપવાચિના તત્ત્વશબ્દેન ।
અપરેતિ ।
અપરેભ્યઃશાબ્દેભ્યઃલૌકિકવૈદિકશબ્દપ્રતિપાદ્યેભ્યઃ સ્વસ્ય યદ્વૈલક્ષણ્યં સહૃદયશ્લાધ્યત્વાદિના તત્કારિત્વમ્, દર્શયતિ વ્યઞ્જયતિ, તદર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
આત્મેવાત્મેત્યાત્મશબ્દો ઽત્ર ગૌણઃ; તેન ચાબાધિતસ્વરૂપત્વરૂપાત્મસામ્યેન ધ્વનિરૂપાર્થો લક્ષ્યત ઇતિ જ્ઞાપનાય તત્ત્વશબ્દેન તદર્થવિવિરણં, તેન તસ્ય સારત્વાદિકં વ્યઙ્ગ્યમિતિ ભાવઃ ।
ઇતિશબ્દ ઇતિ ।
ધ્વનિરિતીત્યત્રેચિશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
આચષ્ટે ગ્રાહયતિ, સર્વશબ્દાનાં સબ્દસ્વરૂપપરત્વં તત્તત્સઙ્કેતિતાર્તપરત્વઞ્જાસ્તિ ।
તત્રેતિશબ્દપ્રયોગે શબ્દસ્વરૂપપરત્વં, પ્રકૃતે ધ્વનિપદોત્તરમિતિશબ્દકરણાદ્ધ્વનિશબ્દો ઽયં સંજ્ઞારૂપધ્વનિશબ્દસ્ય પ્રતિપાદક ઇત્યર્થઃ ।
તત્સંજ્ઞાપ્રકારેણ સંજ્ઞિનો ભાનઞ્જાક્ષેપાદિના ભવતિ યથા જાતિસક્તિપક્ષે વ્યક્તેર્ભાનમ્ ।
યદ્વા ધ્વનિપદસ્ય લક્ષણયા ધ્વનિસંજ્ઞિત ઇત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તાર્થે હેતુમાહ-તદર્થસ્યેત્યાદિ ।
તદર્થસ્ય ધ્વનિશબ્દાભિદેયસ્ય ધ્વન્યમાનત્વવિશિષ્ટસ્ય, વિવાદાસ્પદીભૂતતયા ધ્વનિરસ્તિ નાસ્તીતિ વિપ્રતિપત્તિવિષયતયા ।
નિશ્ચયાભાવેનેતિ ।
નિશ્ચયાભાવ ઇતિ પાઠે નિમિત્તે સપ્તમી ।
ધ્વન્યમાનત્વપ્રકારેણ તદ્ધર્મિણો મધ્યસ્થાનાં નિશ્ચયાભાવાદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા તદર્થસ્યેત્યસ્ય નિશ્ચયાભાવેનેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અર્થત્વાયોગાદિતિ ધ્વન્યમાનત્વવિશિષ્ટરૂપાર્થવત્ત્વાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
ધ્વનિસબ્દસ્યેત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
એતદિતિ દ્વનિશબ્દસ્ય સ્વરૂપપરત્વમિત્યર્થઃ ।
નન્વેવં ધ્વનિશબ્દસ્ય ધ્વનિસંજ્ઞિત ઇત્યર્થકથને સતિ તસ્ય ઽસહૃદયમનઃપ્રકાશમાનસ્યાપીઽતિ સમનન્તરગ્રન્થવિરોધઃ, સહૃદયમનઃપ્રકાશમાનસ્યેત્યનેન ધ્વન્યમાનત્વવિશિષ્ટાર્થસ્ય સહૃદયપ્રતીતિવિષયત્વાભિધાનાદિત્યાશઙ્ગં પરિહર્તું તદ્ગ્રન્થાભિપ્રાયમાહ- વસ્તુતસ્ત્વિત્યાદિ ।
તદિતિ ।
ધ્વનિપદમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા ધ્વનિરૂપં વસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
સંજ્ઞામાત્રેણોતિ ।

માત્રપદેવ ધ્વન્યમાનત્વરૂપપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
ધ્વનિશબ્દવાચ્યં ધ્વનિયમાનત્વવિશિષ્ટમ્ ।
અસ્ત્યેવેત્યત્ર હેતુમાહ-ન હ્યન્યથેત્યાદિ ।
વિવૃણોતીતિ-કારિકાસ્થં તસ્યેતિ પદં વ્યાચષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
સહૃદયેત્યાદિનેતિ ।
સહૃદયમનઃપ્રકાશમાનસ્યેત્યનેનેત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ એવં તુ યુક્તતરમ્--ઇતિશબ્દો ભિન્નક્રમો વાક્યાર્થપરામર્શકઃ, ધ્વનિલક્ષણો ઽર્થઃ કાવ્યસ્યાત્મેતિ યઃ સમામ્નાત ઇતિ ।
શબ્દપદાર્થકત્વે હિ ધ્વનિસંજ્ઞિતો ઽર્થ ઇતિ કા સઙ્ગતિઃ? એવં હિ ધ્વનિશબ્દઃ કાવ્યસ્યાત્મેત્યુક્તં ભવેદ્, ગવિત્યયમાહેતિ યથા ।
ન ચ વિપ્રતિપત્તિસ્થાનમસદેવ, પ્રત્યુત સત્યેવ ધર્મિણિ ધર્મમાત્રકૃતા વિપ્રતિપત્તિરિત્યલમપ્રસ્તુતેન ભૂયસા સહૃદયજનોદ્વેજનેન ।
બુધસ્યૈકસ્ય પ્રામાદિકમપિ તથાભિદાનં સ્યાત્, ન તુ ભૂયસાં તદ્યુક્તમ્ ।
તેન બુધૈરિતિ વહુવચનમ્ ।
તદેવ વ્યાચષ્ટે--પરમ્પરયેતિ ।
અવિચ્છિન્નેન પ્રવાહેણ તૈરેતદુક્તં વિનાપિ વિશિષ્ટપુસ્તકેષુ વિનિવેશનાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
ન ચ બુધા ભૂયાંસો ઽનાદરણાયં બાલપ્રિયા યાદિદં સંજ્ઞાપ્રકારેણ ધ્વનિલક્ષણં વસ્તુ કાવ્યાત્મત્વેનાભિહિતં તદશ્રદ્ધોપહન્યમાનમાનસજનબુદ્ધ્યનુરોધેનૈવ ।
ધ્વન્યમાનત્વવિશિષ્ટાર્થસ્ય સહૃદયપ્રતીતિસિદ્ધતયા તદ્બુદ્ધ્યનુરોધેન ચ સમનન્તરગ્રન્થ ઇતિ ભાવઃ ।
યદ્વા નન્વેવં ધ્વનિપદસ્ય ધ્વનિસંજ્ઞિત ઇત્યર્થકત્વે કથમભાવાદિવાદિપ્રત્યુત્થાનમ્, તેષાં ધ્વન્યમાનત્વ એવ વિવાદેન દ્વનિસંજ્ઞાયાં વિવાદાભાવાદિત્યત આહ-વસ્તુતસ્ત્વિત્યાદિ ।
વિવૃણોતીતિ ।
વિવિચ્ય વદતીત્યર્થઃ ।
સહૃદયેત્યાદિનેતિ ।
આદિપદેન સહૃદયમનઃપ્રકાશમાનસ્યાપ્યભાવમન્યે જગદુરિત્યાદેસ્સઙ્ગ્રહઃ ।
ધ્વનિરિતીતિ યોજનેન વૃત્તિકૃદ્વ્વિરણમુપલક્ષણમિત્યભિપ્રાયેણાહ-એવં ત્વિતાયાદિ ।
એવં વક્ષ્યમાણં યોચજનં વ્યાક્યાનં વેતિ શેષઃ ।
યુક્તતરમિતિ ।
તરપા પૂર્વવ્યાખ્યાનસ્ય યુક્તત્વમસ્તીતિ જ્ઞાપ્યતે ।
ભિન્નક્રમ ઇતિ ।
યસ્માદનન્તરં શ્રૂયતે તતો ઽન્યત્ર યોજનીય ઇત્યર્થઃ ।
કાવ્યસ્યાત્મેતિ સમામ્નાતપૂર્વ ઇતિ યોજનેતિ ભાવઃ ।
વાક્યાર્થપરામર્શક ઇતિ ।
સમામ્નાને કા વ્યાસ્યાત્મેતિ વાક્યાર્થપ્રતિપાદકત્વં બોધયતીત્યર્થઃ, ન તુ તદ્વાક્યાભેદમિતિ ભાવઃ ।
વાક્યમત્ર પદસમુદાયઃ ।
યોજનાં દર્શયતિ-ધ્વનીત્યાદિ ।
ધ્વનિરિત્યસ્ય વિવરણં-ધ્વનિલક્ષણો ઽર્થ ઇતિ ।
ધ્વન્યમાનત્વવિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
એવઞ્ચાસ્યૈવાર્થસ્ય તસ્યેતિ તત્પદેન પરામર્શઃ ।
ધ્વનિરિતીતિ યોજનાપક્ષે ધ્વનિપદસ્ય કેવલસંજ્ઞાપરત્વે દોષમાહ-શબ્દેત્યાદિ ।
શબ્દપદાર્થકત્વે ધ્વનિપદસ્ય ધ્વનિરિતિ સંજ્ઞામાત્રાર્થકત્વે સતિ ।
કાસઙ્ગતિરિતિ ।
અસઙ્ગતં સ્યાદિત્યાર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ-એવં હીત્યાદિ ।
ધ્વનિપદસ્ય પ્રાગુક્તરીત્યાર્ઽથપરત્વાસઙ્ગતિશઙ્કાં પરિહરતિ- ન ચેત્યાદિ ।

વિપ્રતિપત્તિસ્થાનં વિપ્રતિપત્તિવિષયો ધર્મી ।
ધર્મમાત્રકૃતેત્યાદિ ।
યથા શબ્દાદૌ સત્યેવ ધર્મિણિ નિત્યત્વાનિત્યત્વાદિધર્મકૃતા વિપ્રતિપત્તિઃ, પ્રકૃતે ચ ધ્વનિસંજ્ઞિતે ધર્મિણિ ગુણાલઙ્કારાન્તર્ભૂતત્વભાક્તત્વાદિધર્મકૃતા વિપ્રતિપત્તિરિત્ ભાવઃ ।
બુધૈરિતિ બહુવચનાર્થં વ્યાચષ્ટે-બુધસ્યેત્યાદિ ।
તથાભિધાનં કાવ્યાત્મત્વેનાભિધાનમ્ ।
તત્ પ્રામાદિકાભિધાનમ્ ।
તેનેતિ ।
તદભિધાનસ્ય પ્રામાણિકત્વેનોપાદેયત્વદ્યોતનાર્થમિત્યર્થઃ ।
તદેવેતિ ।
ઉક્તપ્રયોજનકં બહુવચનમેવેત્યર્થઃ ।
પરમ્પરયેત્યસ્ય વિવરણમવિચ્છિન્નેનેત્યાદિ ।
એતદિતિ ।
ધ્વનેઃ કાવ્યાત્મત્વમિત્યર્થઃ ।
વિશિષ્ટેતિ ।
વિશિષ્ટપુસ્તકેષુ વિનિવેશનં લેખનેન સ્થાપનં, તસ્માદ્વિનાપ્યુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સાક્ષાદુપદેશસિદ્ધો ઽયમર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
જગદુઃ ।
તદભાવાદિનાં ચામી લોચનમ્ વસ્ત્વાદરેણોપદિશેયુઃ; એતત્ત્વાદરેણોપદિષ્ટમ્ ।
તદાહ--સમ્યગામ્નાતપૂર્વ ઇતિ ।
પૂર્વગ્રહણેનેદમ્પ્રથમતા નાત્ર સમ્ભાવ્યત ઇત્યાહ, વ્યાચષ્ટે ચ --સમ્યગાસમન્તાદ્ મ્નાતઃ પ્રકટિત ઇત્યનેન ।
તસ્યેતિ ।
યસ્યાધિગમાય પ્રત્યુત યતનીયં, કા તત્રાભાવસમ્ભાવના ।
અતઃ કિં કુર્મઃ, અપારં મૌર્ખ્યમભાવવાદિનામિતિ ભાવઃ ।
ન ચાસ્માભિરભાવવાદિનાં વિકલ્પાઃ શ્રુતાઃ, કું તુ સમ્ભાવ્ય દૂષયિષ્યન્તે, અતઃ પરોક્ષત્વમ્ ।
ન ચ ભવિષ્યદ્વસ્તુ દૂષયિતું યુક્તમ્, અનુત્પન્નત્વાદેવ ।
તદપિ બુદ્ધ્યારોપિતં દૂષ્યત ઇતિ ચેત્; બુદ્ધ્યારોપિતત્વાદેવ ભવિષ્યત્ત્વહાનિઃ ।
અતો ભૂતકાલોન્મેષાત્ પારોક્ષ્યાદ્વિશિષ્ટાદ્યતનત્વપ્રતિભાનાભાવાચ્ચ લિટા પ્રયોગઃ કૃતઃ-જગદુરિતિ ।
તહ્યાખ્યાનાયેવ સમ્ભાવ્ય દૂષણં પ્રકટયિષ્યતિ ।
સમ્ભાવનાપિનેયમસમ્ભવતો યુક્તા, અપિ તુ સમ્ભવત એવ, અન્યથા સમ્ભાવનાનામપર્યવસાનં બાલપ્રિયા ઇત્યભિપ્રાય ઇતિ ।
પરમ્પરયેતિ વચને વૃત્તિકારાભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ ।
સમામ્નાતપૂર્વ ઇત્યત્ર સંશબ્દાર્થં દર્શયિતુમાહ-ન ચેત્યાદિ ।
પૂર્વગ્રહણસ્ય ફલમાહ-પૂર્વેતિ ।
અત્ર આખ્યાને ।
ઇત્યાહ ઇતિ વ્યઞ્જયતિ ।
વ્યાચષ્ટે ચેતિ ।
ઉક્તમર્થં વ્યાચષ્ટે ચેત્યર્થઃ ।
સમ્યગિત્યાદિના પૂર્વશબ્દાર્થો ઽપિ વ્યાખ્યાત ઇતિ ભાવઃ ।
બુધસમામ્નાતત્વોક્ત્યા લબ્ધસ્ય વિવરણં સહદયમનઃપ્રકાશમાનસ્યાપીતિ ।
તેન ગમ્યમર્થન્દર્શયતિ-યસ્યેત્યાદિના ।
જગદુરિતિ લિટઃ પ્રયોગસ્યોપપત્તિં વૃત્તૌ વ્યાચક્ષીરન્નિત્યાદેસ્તદ્વિવરણરૂપત્વાદિકઞ્ચ દર્શયિતુમાહ-ન ચેત્યાદિ ।

અસ્માભિઃ ધ્વનિવાદિભિઃ, વિરુદ્ધાઃ કલ્પા વિકલ્પા વિકલ્પિતાર્થાઃ ।
યદિ ન શ્રુતાઃ કથન્તર્હિ દૂષયિષ્યન્ત ઇત્યત આહ-સમ્ભાવ્યેતિ ।
કે ચિદાચક્ષીરન્નિત્યાદિના સમ્ભાવના ।
યત્રાર્થશશબ્દો વેત્યત્ર વ્યાખ્યાને ઽયદપ્યુક્તઽમિત્યાનુવાદપૂર્વકંઽતદપ્યયુક્તઽમિત્યાદિના દૂષણઞ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।
અત ઇતિ ।
અશ્રુતત્વાદિત્યર્થઃ ।
ભૂતત્વં સાધયિતુમાહ-ન ચેતિ ।
અનુત્પન્નત્વાદેવેતિ ।
એવકારઃ પૌનર્વચનિકઃ, પૂર્વોક્તાદ્ભવિંષ્યત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે-તદપીતિ ।
તત્ ભવિષ્યદ્વસ્તુ, બુદ્ધાવારોપિતં બુદ્ધ્યારોપિતં બુદ્ધિવિષયીકૃતમ્ ।
સમાધત્તેબુદ્ધીતિ ।
આરોપણં કરણમ્ ।
ઉપસંહરતિ-અત ઇતિ ।
વાસ્તવભૂતત્વસ્યાસમ્ભવમમિપ્રેત્ય ઉન્મેષાદિત્યુક્તમ્ ।
પ્રાતિભાસિશં ભૂતકાલાવચ્છિન્નત્વં લિટ્પ્રયોગાવલમ્બનમિતિ ભાવઃ ।
વિશશિષ્ટેતિ ।
કાલવિશેષરૂપેત્યર્થઃ ।
એવં લિટઃ પ્રયોગં પ્રસાધ્યાચક્ષીરન્નિત્યાદિલિઙ્પ્રયોગાન્ પ્રકૃતસઙ્ગતાન્ દર્શયતિ-તહ્યાખ્યાનાયૈવેતિ ।
લિટો વ્યાખ્યાનાયૈવેત્યર્થઃ, ન તુ સ્વતન્ત્રતયેત્યેવકારાર્થઃ. વ્યાખ્યાનાયેત્યસ્ય સમ્ભાવ્યેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
નન્વચક્ષીરન્નિત્યાદિભિરેવ જગદુરિત્યસ્ય વાયખ્યાને સમ્ભવતિ કિં મધ્યે તદભાવવાદિનાઞ્જામી ઇત્યાદિગ્રન્થેનેત્યશાઙ્કાવારણાયાવતારયતિ-સમ્ભાવનાપીતિ ।
ઇયં લિટ્સમર્થકત્વેનોપાત્તા ।
અસમ્ભવતઃ કથઞ્જિદપ્યપ્રતીતસ્ય ।
અપર્યવસાનં સ્યાદિતિ ।
પર્યવસાનસ્થાનાલાભાદિતિ ભાવઃ ।
વિકલ્પાઃ સંભવન્તિ ।
લોચનમ્ સ્યાત્ દૂષણાનાં ચ ।
અતઃ સમ્ભાવનામભિધાયિષ્યમાણાં સમર્થયિતું પૂર્વં સમ્ભવન્તીત્યાહ ।
સમ્ભાવ્યન્ત ઇતિ તૂજ્યમાનં પુનરુક્તાર્થમેવ સ્યાત્ ।
ન ચ સમ્ભવસ્યાપિ સમ્ભાવના, અપિ તુ વર્તમાનતૈવ સ્ફુટેતિ વર્તમાનેનૈવ નિર્દેશઃ ।
નનુ ચાસમ્ભવદ્વસ્તુમૂલયા સમ્ભાવનયા યત્સમ્ભાવિતં તદ્દૂષયિતુમશક્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ--વિકલ્પા ઇતિ ।
ન તુ વસ્તુ સમ્ભવતિ તાદ્દક્ યત ઇયં સમ્ભાવના, અપિ તુ વિકલ્પા એવ ।
તે ચ તત્ત્વાવબોધવન્ધ્તતયા સ્ફુરેયુરપિ, અત એવ ઽઆચક્ષીરન્ઽ ઇત્યાદયો ઽત્ર સમ્ભાવનાવિષયા લિઙ્પ્રયોગા અતીતપરમાર્થે પર્યવસ્યન્તિ ।
યથા-- યદિ નામાસ્ય કાયસ્ય યદ્ન્તસ્તદ્બહિર્ભવેત્ ।
દણ્ડમાદાય લોકો ઽયં શુનઃ કાકાંશ્ચ વારયેત્ ॥
બાલપ્રિય્.આ અભિધાયિષ્યમાણામ્ આચક્ષીરન્નિત્યાદિના વક્ષ્યમાણામ્ ।
સમર્થયિતુમિતિ ।
યત્સમ્ભવતિ તત્સમ્ભાવ્યત ઇતિ વ્યાપ્ત્યા સાધયિતુમિત્યર્થઃ ।
સમ્ભવન્તીત્યાહેતિ ।
ઽતદભાવવાદિનામ્ઽ ઇત્યાદિઽસમ્ભવન્તીઽત્યાન્તમાહેત્યર્થઃ ।

નનુ સમ્ભવન્તીત્યસ્ય સ્થાને સમ્ભાવ્યન્ત ઇત્યુચ્યતાં તદાપ્રતિજ્ઞા ચાદૌ કૃતા સ્યાદિત્યત્રાહ-સમ્ભાવ્યન્ત ઇતીતિ ।
પુનરુક્તાર્થમિતિ ।
લિઙ્ભિરિત્યર્થઃ ।
નનુ સમ્ભાવનામૂલભૂતસ્સમ્ભવો ઽપિ કિં સમ્ભાવનીયઃ? નેત્યાહ-ન ચેતિ ।
વર્તમાનેનેતિ ।
લટેત્યર્થઃ ।
વિકલ્પા ઇત્યુક્તમવતારયતિ-નનુ ચેતિ ।
સમ્ભવદ્વસ્તુમૂલમાશ્રયો યસ્યાસ્તયા, સમ્ભાવિતંવિષયીકૃતમુત્પાદિતં વા ।
વિકલ્પા ઇત્યુક્ત્યા કથં પરિહાર ઇત્યતસ્તત્પ્રકારં વ્યાચષ્ટે-ન ત્વિત્યાદિ ।
તાદ્દક્સમ્ભાવના સમ્ભાવિતં વસ્તુ પરમાર્થસન્ન સમ્ભવતિ ।
અત્ર હેતુર્યત ઇતિ ।
ઇયમિતિ ।
કારમભૂતેત્યર્થઃ ।
તર્હિ કિમાલમ્બના સમ્ભાવનેત્યત આહ-અપિ ત્વિત્યાદિ ।
પ્રમાણયુક્ત્યાભાસાભ્યામધિષ્ટાનભૂતે કાવ્યાત્મનિ ધ્વનિસ્વરૂપે વિરુદ્ધતયા કલ્પ્યન્ત ઇતિ વિકલ્પાઃ પક્ષાઃ ।
નનુ ભાવે કથમભાવકલ્પનેત્યત આહ-તે ચેતિ ।
તત્ત્વેતિ ।
ધ્વનિસ્વરૂપકાવ્યાત્મસંવિત્તિવિરહેમેત્યર્થઃ ।
સ્ફુરેયુરપિ સ્ફુરન્ત્યેવ ।
અત એવેતિ ।
યત ઇંમે પક્ષા ભ્રાન્તિકલ્પિતાઃ, તત એવેત્યાર્થઃ. અતીતેતિ ।
અતીતો ભૂતઃ પરમાર્થસ્તાત્પર્યાર્થો યેષાં તે ।
પરમાર્થત્વ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
પર્યવસ્યન્તીતિ મૂલે જગદુરિતિ લિટ્યોગ ઇવ વૃત્તાવાચક્ષીરન્નિત્યાદિસમ્ભાવનાર્થકલિઙ્પ્રયોગો ઽપિ ક્રિયાયાઃ સમ્ભાવનારૂપબુદ્ધ્યારોપિતત્વનિમિત્ત્કભૂતત્વે પર્યવસ્યતીર્ત્થઃ ।
ઉક્તાર્થે દૃષ્ટાન્તમાહ-યથેતિ ।
યદિ નામેતિ ।
વસ્તુતત્ત્વનિવેદનમુખેન વૈરાગ્યજનનાર્થમિદં વચનમ્ ।
કાયસ્ય શરીરસ્ય ।
યદિતિ ।
માંસાદીત્યર્થઃ ।
શુનઃ કાકાંશ્ચેતિ ભક્ષણાય પ્રવૃત્તાનિત્યાર્થાત્ સિદ્ધ્યતિ ।
ઇત્યત્રેતિ ।
ભૂતપ્રાણતૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
એવમિતિ ।
બહિર્ભૂતાન્તર્ગતમાંસાદિકત્વેનેત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ ઇત્યત્ર ।
યદ્યેવં કાયસ્ય દૃષ્ટતા સ્યાત્તદૈવમવલોક્યેતેતિ ભૂતપ્રાણતૈવ ।
યદિ ન સ્યાત્તતઃ કિં સ્યાદિત્યત્રાપિ, કિં વૃત્તં યદિ પૂર્વવન્ન ભવનસ્ય સમ્ભાવનેત્યયમેવાર્થ ઇત્યલમપ્રકૃતેન બહુના ।
તત્ર સમયાપેક્ષમેન શબ્દો ઽર્થપ્રતિપાદક ઇતિ કૃત્વા વાચ્યવ્યાતિરિક્તં નાસ્તિ વ્યઙ્ગ્યમ્, સદપિ વા તદભિધાવૃત્ત્યાક્ષિપ્તં શબ્દાવગતાર્થબલાકૃષ્ટત્વાદ્ભાક્તમ્, તદનાક્ષિપ્તમપિ વા ન વક્તું શક્યં કુમારીષ્વિવ ભર્તૃસુકમતદ્વિત્સુ ઇતિ ત્રય એવૈતે પ્રધાનવિપ્રતિપત્તિપ્રકારાઃ ।
તત્રાબાવવિકલ્પસ્ય ત્રયઃ પ્રકારાઃ-શબ્દર્થગુણાલઙ્કારાણામેવ શબ્દોર્થશોભાકારિત્વાલ્લોકશાસ્ત્રાતિરિક્તસુન્દરશબ્દાર્થમયસ્ય બાલપ્રિયા કાયસ્ય શરીરસ્ય ।

એવમિતિ ।
નિવાર્યમાણશ્વકાકત્વેન લોક ઇત્યર્થઃ ।
વાક્યાભ્યાં શ્લોકસ્ય સારાર્થો દર્શિતઃ ।
ભૂતપ્રાણતૈવેતિ ।
અતીતપરમાર્થતૈવેત્યર્થઃ ।
સમ્ભાવનાવિષયતદ્બહિર્ભવનાદિક્રિયાયાઃ ભૂતકાલાવચ્છિન્નત્વમેવ પ્રતીયત ઇતિ યાવત્ ।
વિધાવિવ નિષેધસ્થલે ઽપ્યેવમેવેતિ દર્શયિતુમાહ-યદીત્યાદિ ।
યદિ નામેત્યાદિપદ્યસ્ય શેષભૂતમિદમેકપાદાત્મકં વાક્યમ્-યદિ ન સ્યાદિતિ ।
કાયસ્યાન્તર્યત્ત્દ્બહિર્ન સ્યાદ્યદીત્યર્થઃ ।
કિન્તુ યથાયથમેવ વ્યાવસ્થિતાન્તર્બહિર્ભાગ એવાયં કાયસ્સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
તતઃ કિં સ્યાદિતિ ।
તદાપિ કિં ફલં સ્યાદિત્યર્થઃ. તદાપ્યતિજુગુપ્સિતો ઽયં કોયો નિષ્ફલ એવ ફલ્ગુતરવિષયોપભોગમાત્રોપયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઇત્યત્રાપીત્યસ્ય અયમેવાર્થ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઉક્તં વાક્યં ખયં વ્યાચષ્ટે-કિં વૃત્તમિત્યાદિ ।
યદિ ન ભવનસ્ય સમ્ભાવના કિં વૃત્તમિતિ યોજના ।
તતઃ કિં સ્યાદિ ત્યાસ્ય વિવરણં-કિં વૃત્તમિતિ ।
તદાપિ કિં ફલં જાતં ન કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
યદિ ન સ્યાદિત્યસ્ય વિવરણં યદિ ન ભવનસ્ય સમ્ભાવનેતિ ।
પૂર્વવદિતિ વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તકથનં, યદિ નામેત્યાદૌ યથા ભવનસ્ય સમ્ભાવનેતિ ।
અયમેવાર્થ ઇતિ નિષેધસ્થલે ઽપિ લિઙસ્સમ્ભાવનૈવાર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
અથાદૌ પ્રતિપત્તિસૌકર્યાય તાત્પર્યં દર્શયતિ-તત્રેત્યાદિના ।
તત્ર ધ્વનિવિષયે ।
સમયાપેક્ષેણોન સઙ્કેતસહકારેણ ।
ઇતિ કૃત્વા ઇત્યતો હેતોઃ, શબ્દસ્ય સઙ્કેતિતાર્થબોધકત્વાદિતિ યાવત્ ।
વાચ્યવ્યતિરિક્તં સંઙ્કેતિતાર્થવ્યતિરિક્તમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યં તત્ત્વેનાભિમતમ્, નાસ્તિ કાવ્યે નાસ્તિ, વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભિમતઙ્કાવ્યપ્રતિપાદ્યં ન ભવતિ કાવ્યશબ્તદસઙ્કેતિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
સદપીતિ ।
તદ્વાચ્યવ્યતિરિક્તં વ્યઙ્ગ્યં સદપિ ભાક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુઃ-અભિધાવૃત્ત્યાક્ષિપ્તમિતિ ।
અભિદાવૃત્ત્યા અભિધાપુચ્છભૂતયા વૃત્ત્યા લક્ષણયા, આક્ષિપ્તં બોધિતમ્ ।
અત્ર હેતુઃ-શબ્દેતિ ।
બલં સહકારિ ।
તદનાક્ષિપ્તં અભિધાવૃત્ત્યનાક્ષિપ્તમ્ ।
તત્સદિત્યનયોરનુષઙ્ગઃ, સદપીતિ યોજના ।
વક્તુમ્ અસાધારણધર્મપ્રકારેણ પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
ન શક્યં શક્તિર્નાસ્તિ બુધેષ્વિતિ શેષઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ-કુમારીષ્વિવેતિ ।
વચનશક્ત્યધિકરણત્વવિવક્ષયા સપ્તમી ।
અતદ્વિત્સુ ભર્તૃસુખમજાનતીષુ ।
પ્રધાનવિપ્રતિપત્તીતિ ।

કારિકોક્તત્વાદેષાં ।
પ્રાદાન્યમ્ ।
તાનેવ પ્રકારાનાહ-શબ્દેત્યાદિ ।
શબ્દાર્થયોર્યે ગુણાઃ, અલઙ્કારાશ્ચતેષામેવ ।
તે હ્યુભયવાદિસિદ્ધશોભાહેતુભાવાઃ ।
શબ્દેતિ ।
કાવ્યશોભાકારિત્વાદિત્યર્થઃ ।
હેતુરયં વક્ષ્યમાણે સર્વત્ર બોધ્યઃ--યત્ર યત્ર કાવ્યશોભાકારિત્વં તત્ર કાવ્યશોભાકારિત્વં તત્ર તત્રશબ્દાર્થગુણાદ્યન્યતમત્વમિતિ લોચનમ્ કાવ્યસ્ય ન શોભાહેતુઃ કશ્ચિદન્યો ઽસ્તિ યો ઽસ્માભિર્ન ગણિત ઇત્યેકઃ પ્રકારઃ, યો વા ન ગણિતઃ સ શોભાહેતુઃ કશ્ચિદન્યો ઽસ્તિ યો ઽસ્માભિર્ન ગણિત ઇત્યેકઃ પ્રકારઃ, યો વા ન ગણિતઃ સ શોભાકાર્યેવ ન ભવતીતિ દ્વિતીયઃ, અથ શોભાકારી ભવતિ તર્હ્યસ્મદુક્ત એવ ગુણે વાલઙ્કારે વાન્તર્ભવતિ, નામાન્તરકરણે તુ કિયદિદં પાણ્ડિત્યમ્ ।
અથાપ્યુક્તેષુ ગુમેષ્વલઙ્કારેષુ વા નાન્તર્ભાવઃ, તથાપિ કિઞ્ચિદ્વિશેષલેશમાશ્રિત્ય નામાન્તરકરણમુપમાવિચ્છિત્તિપ્રકારાણામસંખ્યત્વાત્ ।
તથાપિ ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તત્વાભાવ એવ ।
તાવન્માત્રેણ ચ કિં કૃતમ્? અન્યસ્યાપિ વૈચિત્ર્યસ્ય શક્યોત્પ્રેક્ષત્વાત્ ।
ચિરન્તનૈર્હિ ભરતમુનિપ્રભૃતિભિર્યમકોપમે એવ શબ્દાર્થાલઙ્કારત્વેનેષ્ટે, તત્પ્રપઞ્ચદિક્પ્રદર્શનં ત્વન્યૈરલઙ્કારકારૈઃ કૃતમ્ ।
તદ્યયા-ઽકર્મણ્યણ્ઽ ઇત્યત્ર કુમ્ભકારાદ્યુદાહરમં શ્રુત્વા સ્વયં નગરકારાદિશબ્દા ઉત્પરેક્ષ્યન્તે, તાવતા ક આત્મનિ બહુમાનઃ ।
એવંપ્રકૃતે ઽપીતિ બાલપ્રિયા વ્યાપ્તિરનેન દર્શિતા ।
લોકેતિ ।
લોકશાસ્ત્રશબ્દૌ લોકિકવૈદિકશબ્દપરૌ ।
અન્યઃ ગુણાલઙ્કારેભ્યો ઽન્યઃ, કશ્ચિન્નાસ્તીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગુણાદ્યતિરિક્તઃ કાવ્યશોભાહેતુઃ કશ્ચિન્નાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞા, પ્રમાણાભાવાદિતિ હેતુરત્ર બોધ્યઃ ।
નન્વિયં પ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા, ગુણાદ્યતિરિક્તસ્ય શોભાહેતોસ્સિદ્ધૌ તન્નિષેધાયોગાદસિદ્ધૌ નિષેધસ્યાશક્યત્વાચ્ચેત્યત આહ-યો ઽસ્માભિરિત્યાદિ ।
ભવતામભિમત ઇતિ ચાર્થાત્સિદ્ધ્યતિ, તથા ચ પરમતે પ્રતિયોગિપ્રસિદ્ધ્યા તન્નિષેધ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ લબ્ધરૂપે ક્વ ચિદિત્યાદ્યુક્તનીત્યાધર્મિસ્વરૂપસિદ્ધ્યુપજીવનેન ધર્મવિશેષવિષયતયૈવ નિષેધસ્યાનુજ્ઞેયત્વાદ્વ્યઙ્ગ્યસ્વરૂપસત્તાનિષેધો ન સમ્ભવતીત્યતો દ્વિતીયં પ્રકારમાહ-યો વેત્યાદિ ।
ન ગણિત ઇતિ ।
ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તત્વેનેત્યર્થાત્ ।
સ ઇતિ અસમાભિરગણિતો વ્યઙ્ગ્યત્વેન ભવદભિમતશ્ચેત્યર્થઃ ।
નનુ વ્યઙ્ગ્યસ્ય શોભાકારિત્વં સ્વસંવેદસાક્ષિકં કથમપહ્નૂયત ઇત્યતઃ પ્રકારાન્તરમાહ- અથેત્યાદિ ।
સ ઇત્યનુષજ્યતે ।
અથ યદિ ।
અન્તર્ભવતીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભિમતં ગુણાલઙ્કારાન્યતરદેવ ભવિતુમર્હતિ કાવ્યશોભકારિત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ધ્વન્યાદિસમાખ્યાવશાત્તદ્ભેદસિદ્ધિરિત્યત આહ-નામાન્તરેતિ ।
નનુ ન કેવલં નામાન્તરકરણમેવ, તન્નિમિત્તઞ્ચાસ્ત્યતો ન ગુણાદ્યન્તર્ભાવ ઇત્યાશઙ્કગમભ્યુપગચ્છતિ-અથાપીત્યાદિ ।
નાન્તર્ભાવ ઇતિ ।
કાવ્યજીવિતત્વાદિવિશેષાદિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ-તથાપીત્યાદિ ।
નામાન્તરકરણમિતિ ।
અસ્મદુક્તાનાં ગુમાદીનાં કાવ્યજીવિતત્વાદિવિશેષમાશ્રિત્ય ધ્વન્યાદિનામાન્તરં ભવદ્ભિઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ-ઉપમેતિ ।
વિચ્છિત્તિઃ વૈચિત્ર્યમ્ ।
ઉપમેત્યલઙ્કારાન્તરાણાં ગુણાનાઞ્ચેપલક્ષણમ્ ।
ફલિતમાહ-તથાપીત્યાદિ ।

તથાપિ તથા ચ ।
તતઃ કિમિતિ તદાહ-તાવદિતિ ।
તાવન્માત્રેણ કિઞ્ચિદ્વિશેષલેશમાશ્રિત્ય નામાન્તરકરણમાત્રેણ ।
કિં કૃતમિતિ ।
ન કિઞ્ચિદપિ પાણ્ડિત્યં સમ્પાદિતમિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુરન્યસ્યેતિ ।
તદેવોપપાદયતિ-ચિરન્તનૈરિત્યાદિ ।
ઉક્તમર્થં સોપહાસદ્દષ્ટાન્તં નિગમયતિ-તદિત્યાદિ ।
તત્ તસ્માત્ ।
તત્રેતિ વા પાઠઃ ।
તથા સતીત્યર્થઃ ।
તત્ર કેચિદાચક્ષીરન્--શબ્દાર્થશરીરન્તાવત્કાવ્યમ્ ।
તત્ર ચ શબ્દગતાશ્ચારુત્વહેતવો ઽનુપ્રાસાદયઃ લોચનમ્ તૃતીયઃ પ્રકારઃ ।
એવમેકસ્ત્રિધા વિકલ્પઃ, અન્યૌ ચ દ્વૌવિતિ પઞ્ચ વિકલ્પા ઇતિ તાત્પર્યર્થઃ ।
તાનેવ ક્રમેણાહ-શબ્દાર્થશરીરં તાવદિત્યાદિના ।
તાવદ્ગ્રહણેન કસ્યાપ્યત્ર ન વિપ્રતિપત્તિરિતિ દર્શયતિ ।
તત્ર શબ્દાર્થૌ ન તાવદ્ધ્વનિઃ, યતઃ સંજ્ઞામાત્રેણ હિ કો ગુણઃ? અથ શબ્દાર્થયોશ્ચારુત્વં સ ધ્વનિઃ ।
તથાપિ દ્વિવિધં ચારુત્વમ્--સ્વરૂપમાત્રનિષ્ટં સંઘટનાશ્રિતં ચ ।
તત્ર શબ્દાનાં સ્વરૂપમાત્રકૃતં ચારુત્વં શબ્દાલઙ્કારેભ્યઃ, સંઘટનાશ્રિતં તુ શબ્દગુણેભ્યઃ ।
એવમર્થાનાં ચારુત્વં સ્વરૂપમાત્રનિષ્ટમુપમાદિભ્યઃ ।
સંઘટનાપર્યવસિતં ત્વર્થગુણેભ્ય ઇતિ ન ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તો ધ્વનિઃ કશ્ચિત્ ।
સંઘટનાધર્મા ઇતિ ।
શબ્દાર્થયોરિતિ શેષઃ ।
યદ્ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તં તચ્ચારુત્વકારિ ન ભવતિ, નિત્યાનિત્યાદોષા અસાધુદુઃશ્રવાદય ઇવ ।
ચારુત્વહેતુશ્ચ ધ્વનિઃ, તન્ન તદ્વ્યતિરિક્તૈતિ વ્યતિરેકી હેતુઃ ।
નનુ વૃત્તયોરીતયશ્ચ યથા ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તાશ્ચારુત્વહેતવશ્ચ, પ્રસિદ્ધા એવ ।
અર્થગતાશ્ચોપમાદયઃ ।
વર્ણસંઘટનાધર્માશ્ચ યે માધુર્યાદયસ્તે ઽપિ પ્રતીયન્તે ।
તદનતિરિક્તવૃત્તયો વૃત્તયો ઽપિ લોચનમ્ તથા ધ્વનિરપિ તદ્વ્યતિરિક્તશ્ચ ચારુત્વહેતુશ્ચ ભવિષ્યતીત્યસિદ્ધો વ્યતિરેક ઇત્યનેનાભિપ્રાયેણાહ--તદનતિરિક્તવૃત્તય ઇતિ ।
નૈવ વત્તિરીતીનાં તહ્યતિરિક્તત્વં સિદ્ધમ્ ।
તથા હ્યનુપ્રાસાનામેવ દીપ્તમસૃણમધ્યમવર્ણનીયોપયોગિતયા પરુષત્વલલિતત્વમધ્યમત્વસ્વરૂપવિવેચનાય વર્ગત્ર્રયસમ્પાદનાર્થં તિસ્ત્રો ઽનુપ્રાસજાતયો વૃત્તય ઇત્યુક્તાઃ, વર્તન્તે ઽનુપ્રાસભેદા આસ્વિતિ ।
યદાહ-- સરૂપવ્યઞ્જનન્યાસં તિસૃષ્વેતાસુ વૃત્તિષુ ।
બાલપ્રિયા રેકીત્યર્થ ઇતિ કેચિત્ ।
ઽશબ્દાર્થશરીરમ્ઽ ઇત્યાદેઃ ઽપ્રતીયન્તઽ ઇત્યન્તસ્ય વૃત્તિગ્રન્થસ્ય સારાર્થં વ્યાખ્યાયોત્તરગ્રન્થં પ્રકૃતોપયોગં દર્સયન્નવતારયતિ-નન્વિત્યાદિ ।
અસિદ્ધોવ્યતિરેક ઇતિ ।
યત્ ગુણાલઙ્કારવ્યાતિરિક્તં, તચ્ચારુત્વકારિ નેતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેર્ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તાસુ ચારુત્વહેતુત્યા સમ્પ્રતિપન્નાસુ વૃત્તિરીતિષુ વ્યભિચારાદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ઇત્યભિપ્રાયેણેતિ ।
ઇતિશઙ્કાયામુત્તરાભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
તદભિપ્રાયં વિશદયતિ--નૈવેત્યાદિ ।
તહ્યતિરિક્તત્વં ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તત્વમ્ ।

વૃત્તીનાન્તાવદનુપ્રાસાલઙ્કારાન્તર્ભાવં દર્શયિતુમાહ--તથા હ્યનુપ્રાસાનામેવેત્યાદિ ।
અનુપ્રાસાનામેવેત્યસ્ય વર્ગત્રયસમ્પાદનાર્થમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
તદપિ કિમર્થમિત્યાત્રાહ--પરુષત્વેત્યાદિ ।
પરુષત્વાદિસ્વરૂપાણાં વિશિષ્ય પ્રદર્શનાર્થમિત્યર્થઃ ।
તસ્યાપિ ફલમાહ--દીપ્તેતિ ।
દીપ્તં રૌદ્રાદૌરસે, મસૃણં મધુરં શૃઙ્ગરાદૌ, મધ્યમં હાસ્યાદૌ, તથાવિધં યદ્વર્ણનીયં વિભાવાદિ, તદુપયોગિત્યા વર્ણનીયવિશેષોપયોગિત્વેનાનુપ્રસવિશેષોપાદેયતાસિદ્ધ્યર્થમિત્યર્થઃ ।
અનુપ્રાસજાતય ઇતિ ।
અનુપ્રાસાનામાશ્રયભૂતા જાતય ઇત્યાર્થઃ ।
વિવરિષ્યતે ચેદમુપરિ. વૃત્તય ઇત્યુક્તાઃ વૃત્તય ઇતિ વ્યવહૃતાઃ ।
તત્ર વ્યુત્પત્તિમાહ--વર્તન્ત ઇતિ ।
અનુપ્રાસભેદાઃ અનુપ્રાસવિશેષાઃ ।
આસ્વિતિ ।
વૃત્તિરિત્યત્ર વૃતિધાતોરધિકરણે ક્તિન્નિતિ ભાવઃ ।
યદાહેતિ ।
ભટ્ટોદ્ભટ ઇતિ શેષઃ ।
સરૂપેતિ ।
એતાસુ લોચનમ્ પૃથક્પૃથગનુપ્રાસમુશન્તિ કવયઃ સદા ॥
ઇતિ ।
. ।
પૃતક્પૃથગિતિ ।
પરુષાનુપ્રાસા નાગરિકા ।
મસૃમાનુપ્રાસા ઉપનાગરિકા, લલિતા ।
નાગરિકયા વિદગ્ધયા ઉપમિતેતિ કૃત્વા ।
મધ્યમમકોમલપરુષમિત્યર્થઃ ।
અત એવ વૈદગ્ધ્યવિહીનસ્વભાવસુકુમારાપરુષગ્રાભ્યવનિતાસાદ્દશ્યાદિયં વૃત્તિર્ગ્રામ્યેતિ ।
તત્ર તૃતીયઃ કોમલાનુપ્રાસ ઇતિ વૃત્તયો ઽનુપ્રાસજાતય એવ ।
ન ચેહ વૈશોષિકવદ્વૃત્તિર્વિવક્ષિતા, યેન બાલપ્રિયા તિસૃષુ વૃત્તિષુ પરુષાદિષુ ।
પૃથક્પૃથક્ સરૂપાણાં સજાતીયાનાં વ્યઞ્જનાનાં ન્યાસઃ ઉપનિબન્ધઃ તમ્ ।
અનુપ્રાસમુશન્તિ ઇચ્છન્તિ ।
"શષામ્યામિ" ત્યાદિકારિકાત્રયેમ પરુષદિવૃત્તીનાં સ્વરૂપમુક્તન્તદ્ભન્થે દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પૃથક્ વૃતાગિત્યંશં વ્યાચષ્ટે-પરુષેત્યાદિ ।
પરુષવર્ણારબ્ધત્વલાત્પરુષો ઽનુપ્રાસો યસ્યાં વૃત્તૌ સા ।
પરુષાયા એવ નાગરિકેતિ સંજ્ઞા ।
મસૃણેતિ ।
મધુરવર્ણારબ્ધત્વાન્મસૃણો ઽનુપ્રાસો યસ્યાં સા ।
અસ્યા નામદ્વયમાહ--ઉપનાગરિકા લલિતેતિ ।
ઉપમિતા નાગરિકયા ઉપનાગરિકેત્યન્વર્ થા સંજ્ઞેત્યાહ--નાગરિકયેતિ ।
પરુષાનુપ્રાસઃ મસૃણાનુપ્રાસ ઇતિ પાઠસ્તુ અનુપ્રાસવૃત્યોરૈક્યાભિપ્રાયેણ યોજ્યઃ ।
વક્ષ્યમાણગ્રામ્યવૃત્તાવનુપ્રાસસ્ય મધ્યમત્વં દર્શયિતુમ્મધ્યમશબ્દાર્થમાહ-મધ્યમમકોમલપરુષમિતિ ।
મધુરવર્ણભિન્નં પરુષવર્ણભિન્નઞ્ચેત્યર્થઃ ।

તદારબ્ધો ઽનુપ્રાસો મધ્યમાનુપ્રાસ ઇત્યર્થ ।
તદનુપ્રાસાયા વૃત્તેઃ ગ્રામ્યસંજ્ઞામુપાદનપૂર્વકમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ માધુર્યપારુશ્યરાહિત્યાદેવ ।
વૈદગ્ધ્યેત્યાદિ ।
વૈદગ્ધ્યવિહીના સ્વભાવતઃ અસુકુમારા અમધુરા, અપરુષા અનુદ્બણસ્વભાવા ચ યા ગ્રામ્યવનિતા, તત્સાદૃશ્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્ર તૃત્ ઈયઃ કોમલાનુપ્રાસ ઇતિ ।
ઉક્તેષ્વનુપ્રાસેષુ મધ્યમાનુપ્રાસઃ કોમલાનુપ્રાસસંજ્ઞકશ્ચેત્યર્થઃ ।
અનેન ગ્રામ્યાયા વૃત્તેઃ રૂઢા કોમલસંજ્ઞા ચ ભટ્ટોદ્ભટોક્તા દર્શિતા ।
ઉપસંહરતિ-વૃત્તય ઇત્યાદિ ।
યાઃ કૈશ્ચિદુપનાગરિકાદ્યાઃ પ્રકાશિતાઃ, તા અપિ ગતાઃ શ્રવણગોચરમ્ ।
લોચનમ્ જાતૌ જાતિમતો વર્તમાનત્વં ન સ્યાત્, તદનુગ્રહ એવ હિ તત્ર વર્તમાનત્વમ્ ।
યથાહ કશ્ચિત્-- લોકોત્તરે હિ ગામ્ભીર્યે વર્તન્તે પૃથિવીભુજઃ ।
ઇતિ ।
તસ્માદ્વૃત્તયો ઽનુપ્રાસાદિભ્યો ઽનતિરિક્તવૃત્તયો નાભ્યધિકવ્યાપારાઃ ।
અત એવ વ્યાપારભેદાભાવાન્ન પૃથગનુમેયસ્વરૂપા અપીતિ વૃત્તિશબ્દસ્ય વ્યાપારવાચિનો ઽભિપ્રાયઃ ।
અનતિરિક્તત્વાદેવ વૃત્તિવ્યવહારો ભામહાદિભિર્ન કૃતઃ ।
ઉદ્ભટાદિભિઃ પ્રયુક્તે ઽપિ તસ્મિન્નાર્થઃ કશ્ચોદધિકો હૃદયપથમવતીર્ણ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ--ગતાઃ અવણગોચરમિતિ ।
બાલપ્રિયા શષાદિતત્તદ્વર્ણરચનારૂપાઃ પરુષાદ્યા વૃત્તયો વસ્તુતો ઽનુપ્રાસેષુ વર્તન્તે ।
યથા-પૃથિવીભુજિ ગામ્ભીર્યં, તાઃ પરુષત્વાદિવિશિષ્ટાનુપ્રાસાદિભિરભિવ્યજ્યન્તે ચ ।
યથા--ગોત્વાદિજાતયા ગવાદિબિઃ. અતશ્ચ સ્વાશ્રયાભિવ્યઙ્ગ્યત્વસામ્યાદ્વૃત્તીનાં જાતિત્વોપચાર ઇતિ ભાવઃ ।
નનુવૃત્તિરૂપજાતૌ તજ્જાતિમતો ઽનુપ્રાસસ્ય વર્તનમુક્તમયુક્તં, વૈશેષિકમતવિરુદ્ધત્વાદિત્યત આહ--ન ચેત્યાદિ ।
ઇહ અસ્મન્મતે ।
વૈશોષિકવત્ વૈશેષિકમત ઇવ ।
વૃત્તિર્ન વિવક્ષિતેતિ ।
વર્તનમાધેયત્નરૂપન્ન વિવક્ષિતમિત્યાર્થઃ ।
તર્હિ તત્ર વર્તનં કિન્નામેત્યત આહ--તદનુગ્રહ એવેતિ ।
વૃત્તિરૂપજાતિકર્તૃકાનુગ્રહ એવેત્યર્થ. સ ચ તત્કર્તૃકં ભેદકધર્મસમર્પણં રસાભિવ્યઞ્જનસામર્થ્યાધાનં વા ।
ઉક્તાર્થે દૃષ્ટાન્તમાહ-લોકોત્તર ઇતિ ।
ગમ્ભીર્યે વર્તન્ત ઇતિ ।
ગામ્ભીર્યાનુગૃહીતા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
ગામ્ભીર્યકર્તૃકાનુગ્રહશ્ચ સકલકાર્યનિર્વહણસામર્થ્યદાનાદિરૂપઃ ।
વૃત્તૌ ઽતદનતિરિક્તવૃત્તયઽ ઇત્યત્ર તત્પદાર્થન્દર્શયન્નુપસંહરતિ--તસ્માદનુપ્રાસાદિભ્ય ઇત્યાદિ ।
નાસ્ત્યતિરિક્તા વૃત્તિર્વ્યાપારો યાસાં તા ઇત્યાર્થકતયા વ્યાચષ્ટે-નાભ્યધિકેતિ ।
અનુપ્રાસાનાં યો વ્યાપારો રસવ્યઞ્જનવિષયઃ, સ એવ વૃત્તીનામપીતિ ભાવઃ. તદનતિરિક્તા ઇત્યનુક્ત્વા એવમુક્તેઃ ફલન્દશયતિ-અત એવેત્યાદિ ।
અતઃ ઉક્તાત્ વ્યાપારભેદાભાવાદેવેતિ યોજના ।
ન પૃથગનુમેયસ્વરૂપા ઇતિ ।
પૃથગનુપ્રાસાવગમં વિના નાનુમેયસ્વરૂપાઃ, કિન્તુ વૃત્તિવ્યાઞ્જકવર્ણવિશેષરૂપાનુપ્રાસલિઙ્ગગમ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
ન પૃથગભિદેયસ્વરૂપા ઇતિ ચ પાઠઃ ।
અનુપ્રાસાભ્યધિકવ્યાપારસત્ત્વે તુ વૃત્તીનાં સ્વરૂપં પૃથગભિધેયં સ્યાદિતિ તદ્ભાવઃ ।
ઉક્તાર્થે વૃદ્ધસમ્મતિમાહ--અનતીતિ ।

અનુપ્રાસાનનનૂદ્ભટાદિભિઃ કૃત એવેત્યત્રાહ-ઉદ્ભટાદિભિરિતિ ।
પ્રયુક્તે કૃતે ।
તસ્મિન્ વૃત્તિવ્યવહારે ।
નાર્થ ઇતિ ।
અર્થઃ વૃત્તિશબ્દાર્થઃ ।
અધિકઃ અનુપ્રાસરૂપાર્થાદધિકઃ ।
રીતયશ્ચ વૈદર્ભીપ્રભૃતયઃ ।
તહ્યતિરિક્તઃ કો ઽયં ધ્વનિર્નામેતિ ।
લોચનમ્ રીતયશ્ચેતિ ।
તદનતિરિક્તવૃત્તયો ઽપિ ગતાઃ શ્રવણગોચરમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તચ્છબ્દેનાત્ર માધુર્યાદયો ગુણાઃ, તેષાં ચ સમુચિતવૃત્ત્યર્પણે યદન્યોન્યમેલનક્ષમત્વેન પાનક ઇવ ગુડમરિચાદિરસાનાં સઙ્ઘાતરૂપતાગમનં દીપ્તલલિતમધ્યમવર્ણનીયવિષયં ગૌડીયવૈદર્ભપાઞ્ચાલદેશહેવાકપ્રાચુર્યદ્દશા તદેવ ત્રિવિધં રીતિરિત્યુક્તમ્ ।
જાતિર્જાતિમતો નાન્યા, સમુદાયશ્ચ બાલપ્રિયા ઇત્યાભેપ્રાયેણેતિ ।
ઽગતાઽ ઇત્યાદિગ્રન્થ ઉક્તાર્થપર ઇત્યર્થઃ ।
ઽરીતયશ્ચેઽત્યત્ર સમુચિતપદાનુષઞ્જનેન પૂરયન્નાહ--તદિત્યાદિ ।
તચ્છબ્દો ઽત્ર ગુણપરામર્શક ઇત્યાહ-તચ્છબ્દનેતિ ।
પ્રત્યવમૃશ્યન્ત ઇતિ શેષઃ ।
તથા પાઠશ્ચ ।
કથન્નામ રીતીનાં ગુણાનતિરિક્તત્વમિતિ તદુપપાદયતિ--તેષાઞ્ચેત્યાદિ ।
તેષાં ગુણાનામ્ ।
સમુચિતેતિ ।
સમુચિતાદીપ્તાદિવર્ણનીયૌચિત્યવતી યા વૃત્તિઃ વિશિષ્ટા વર્ણરચના, તસ્યાં યદ્ગુણાનામર્પણં તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
સમુચિતા તત્તદ્રસવ્યઞ્જનોચિતા યા વૃત્તિઃ વ્યાપારઃ, તદર્પણે નિમિત્તે ઇતિ કેચિત્ ।
અન્યોન્યેતિ ।
પ્રરસ્પરસંશ્લેષયોગ્યત્વેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
ત્રૈવિધ્યોપપાદકં-દીપ્તેત્યાદિ ।
દ્વન્દ્વગર્ભકર્મધારયસ્ય વિષયપદેન બહુવ્રીહિઃ ।
સઙ્ઘાતેતિ ।
સમૂહીભાવેન રૂપાન્તરપ્રાપ્તિરિતિ યાવત્ ।
સઙ્ઘાતપરૂપત્વેન હૃદ્યત્વે દૃષ્ટન્તઃ-પાનક ઇવેતિ ।
તથા ચ માધુર્યાદિગુણાનાં પ્રત્યેકં પ્રાતિસ્વલિકરૂપેણ રીતિશબ્દવાચ્યત્વં નાસ્તિ, પરન્તુ વિશિષ્ટસઙ્ઘાતધર્મવત્તયેતિ ભાવઃ ।
નનુ કેનૈતદુક્તમિતિ શઙ્કાયાં વૈદર્ભ્યાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તન્દર્શયન્નુત્તરમાહ-ગૌડીયેત્યાદિ ।
ગૌડવિદર્ભપાઞ્ચાલસમ્બાન્ધનો ગૌડીયાદયો યે દેસાસ્તેષાં તત્રત્યાકવીનામિતિ યાવત્ ।
વિશિષ્ટવર્ણનવિષયે યોહેવાકઃ સ્વભાવઃ સ્વાચ્છન્દ્યં વા, તં પ્રાચુર્યેણ પશ્યતીતિ તેન ।
વામનેનેતિ ભાવઃ ।
હેવાકપ્રાચુર્યસ્ય દૃશા દર્શનેન હેતુનેતત્યાર્થો વા ।
વિદર્ભાદિષુ દૃષ્ટત્વાત્તતત્સમાખ્યેતિ ભાવઃ ।
ત્રિવિધમિત્યનેન રીતિગતમપિ ગૌડીયા વૈદર્ભી પાઞ્જાલીતિ ત્રેવિધ્યં સૂચિતમ્ ।
યથોક્તં વામનેન--"રીતિરાત્મા કાવ્યસ્ય ।
વિશિષ્ટા પાદરચના રીતિઃ ।
વિશેષો ગુણાત્મા ।

સા ત્રેધા--વૈદર્ભી ગૌડીયા પાઞ્ચાલી ચ ।
વૈદર્ભીદિષુ દૃષ્ટત્વાત્તત્સમાખ્યા સમગ્રગુણા વૈદર્ભી ।
ઓજઃકાન્તિમતી ગૌડીયા ।
માધુર્યસૌકુમાર્યોપપન્ના પાઞ્ચાલી" ઇતિ ।
નનુક્તરીત્યા વૃત્યનુપ્રાસયોર્જાતિજાતિમદ્ભાનાદ્રીતિગુણયોસ્સમુદાયસમુદાયિભાવાચ્ચ કથમૈક્યમત આહ-જાતિરિત્યાદિ ।
સમુદાયઃ અવયવી ।
સમુદાયિનઃ અવયવાત્ ।
અન્યે બ્રૂયુઃ--નાસ્ત્યેવ ધ્વનિઃ ।
પ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનવ્યતિરેકિણઃ કાવ્યપ્રકારસ્ય કાવ્યત્વહાનેઃ લોચનમ્ સમુદાયિનો નાન્ય ઇતિ વૃત્તિરીતયો ન ગુમાલઙ્કારવ્યતિરિક્તા ઇતિ સ્થિત એવાસૌ વ્યતિરેકી હેતુઃ ।
તદાહ--તદ્વ્યતિરિક્તઃ કો ઽયં ધ્વનિરિતિ ।
નૈષ ચારુત્વસ્થાનં શબ્દાર્થરૂપત્વાભાવાત્ ।
નાપિ ચારુત્વહેતુઃ, ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તત્વાદિતિ ।
તેનાખણ્ડબુદ્ધિસમાસ્વાદ્યમપિ કાવ્યમપોદ્દારબુદ્ધ્યા યદિ વિભજ્યતે, તથાપ્યત્ર ધ્વનિશબ્દવાચ્યો ન કશ્ચિદતિરિક્તો ઽર્થો લભ્યત ઇતિ નામશબ્દેનાહ ।
નનુ મા ભૂદસૌ શબ્દાર્થસ્વાભાવઃ, મા ચ ભૂત્તચ્ચારુત્વહેતુઃ, તેન ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તો ઽસૌ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય દ્વિતીયમભાવવાદપ્રકારમાહ--અન્ય ઇતિ ।
ભવત્વેવમ્; તથાપિ નાસ્ત્યેવ ધ્વનિર્યાદ્દશસ્તવ લિલક્ષયિષિતઃ ।
કાવ્યસ્ય હ્યસૌ કશ્ચિદ્વક્તવ્યઃ ।
ન બાલપ્રિયા નાન્ય ઇતિ ।
તયોસ્તાદાત્મ્યસ્યૈવાઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ--ઇતીતિ ।
સ્થિત એવ ઉપપન્ન એવ ।
ઽતદ્વ્યતિરિક્તઽ ઇત્યાદિગ્રન્થઃ ઉક્તાનુમાનસ્ય નિગમનરૂપ ઇત્યભિપ્રાયેણાવતારયતિ-તદિત્યાદિ ।
તદાહ તસ્માદાહ ।
ઽતદ્વ્યતિરિક્તઽ ઇતિ હેતુગર્બતચ્છબ્દેન શબ્દાર્થૌ તદ્ગુણાલઙ્કારાશ્ચ પરામૃશ્યન્તે ।
ઽકો ઽયમિઽ ત્યત્ર કિશબ્દઃ કિમેષ ચારુત્વસ્થાનમુત ચારુત્વહેતુરિતિ વિકલ્પનિષેધપરશ્ચેત્યાશયેન વિવૃણોતિ-નૈષ ઇત્યાદિના ।
શબ્દાર્થતદ્ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તઃ કાવ્યચારુતાહેતુત્વવિશિષ્ટો ધ્વનિર્નાસ્તીતિ વિશેષ્ટધ્વનિસત્તાનિષેધશ્ચાનેનાર્થાત્સિદ્ધ્યતીતિ બોધ્યમ્ ।
એષ ઇતિ ।
ધ્વનિત્વેનાભિમત ઇત્યર્થઃ ।
ઇતીત્યસ્યાનન્તરં કિંશબ્દનાહેતિ શેષો બોધ્યઃ ।
કિંશબ્દે નૈવોક્તાર્થે લબ્ધે કિ નામશબ્દેનેત્યત આહ--તેનેત્યાદિ ।
અપોદ્ધારબુદ્ધ્યેતિ ।
વિભાગબુદ્ધ્યેત્યાર્થઃ ।
નામશબ્દેનાહેતિ ।
નામશબ્દો ઽત્યન્તાસત્વદ્યોતક ઇતિ ભાવઃ ।
એતાવતા શબ્દાર્થતદ્ગુમાલઙ્કારવ્યતિરિક્તસ્ય કાવ્યશોભાહેતુત્વવિશિષ્ટસ્ય ધ્વનેરભાવ એવ સિદ્ધઃ, ન તુ સ્વરૂપેણ ધ્વનેરભાવ ઇતિ તત્સિદ્ધ્યે પક્ષાન્તરોપક્ષેપ ઇત્યાશયેનાવતારયતિ-નન્વિત્યાદિ ।
અસૌ ધ્વનિઃ ।
તેનેતિ તથાપીત્યાર્થઃ ।
યદ્વા ચારુત્વહેતુત્વાબાવેનેત્યર્થઃ ।
ચારુત્વહેતુત્વાદ્ધિ ગુણાદ્યન્તર્ભાવ આપાદિતઃ, તદનહ્ગીકારે તુ તદ્વ્યતિરિક્તધ્વનિસદ્ભાવસ્સમ્ભાવનાર્હ એવેત્યાર્થઃ ।
ગુણાલઙ્કારેતિ શબ્દાર્થયોરુપલક્ષણમ્ ।
ઇત્યાસઙ્ક્યેતિ ।

ઇતિ ધ્વનિવાદિશઙ્કામ્મનસિકૃત્યેત્યર્થઃ ।
ભવત્વેવમિત્યભ્યુપગમે ।
તર્હિજિતમસ્માભિરિત્યત્રાહ-તથાપીત્યાદિ ।
નનૂક્તમેવ તદસ્તિત્વમિત્યત આહ--યાદૃશ ઇત્યાદિ ।
તાદ્દસ ઇતિ પૂર્વેમ સમ્બન્ધઃ ।
યાદૃશો લિલક્ષયિપિતઃ કાવ્યસમ્બન્ધિતયા લભણયુક્તં કર્તુમભિલષિતઃ ।
ઇમમર્થન્દર્શયન્નાહ-કાવ્યસ્ય હીત્યાદિ ।
સમુદિતસ્ય સહૃદયહૃદયાહ્લાદિશબ્દાર્થમયત્વમેવ કાવ્યલક્ષણમ્ ।
ન ચોક્તપ્રસ્થાનાતિરેકિણો માર્ગસ્ય તત્સમ્ભવતિ ।
ન ચ તત્સમયાન્તઃપાતિનઃ લોચનમ્ ચાસૌ નૃત્તગીતવાદ્યાદિસ્થાનીયઃ કાવ્યસ્ય કશ્ચિત્ ।
કવનીયં કાવ્યં, તસ્ય ભાવશ્ચ કાવ્યત્વમ્ ।
ન ચ નૃત્તગીતાદિ કવનીયમિત્યુચ્યતે ।
પ્રસિદ્ધેતિ ।
પ્રસિદ્ધં પ્રસ્થાનં શબ્દાર્થૌ તદ્ગુણાલઙ્કારાશ્ચેતિ, પ્રતિષ્ટન્તે પરમ્પરયા વ્યવહરન્તિ યેન માર્ગેણ તત્પ્રસ્થાનમ્ ।
કાવ્યપ્રકારસ્યેતિ ।
કાવ્યપ્રકારત્વેન તવ સ માર્ગો ઽભિપ્રેતઃ, ઽકાવ્યસ્યાત્માઽ ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
નનુ કસ્માત્તત્કાવ્યં ન ભવતીત્યાહ--યહૃદયેતિ ।
માર્ગસ્યેતિ ।
વૃત્તગીતાક્ષિનિકોચનાદિપ્રયસ્યેત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
સહૃદયેત્યાદિકાવ્યલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
નનુ યે તાદ્દશમપૂર્વં કાવયરૂપતયા જાનન્તિ, ત એવ સહૃદયાઃ ।
બાલપ્રિયા કાવ્યસ્ય સમુદાયિતયા સમ્બન્ધિત્વેન હ્યસૌ વક્તવ્યઃ ।
ન ચ ગુણાદિભ્યો વ્યતિરેકે સતિ કાવ્યસમ્બન્ધિત્વમસ્ય શચક્યોપપાદં, નૃત્ત્ગીતાદિવત્ ।
તદયં પ્રયોગઃ--વિવાદાધ્યાસિતો ધ્વનિઃ, ન કાવ્યં, શબ્દાર્થાતિરિક્તત્વાત્; ન ચ કાવ્યસમ્બન્ધી, તદ્ગુણાલઙ્કારાતિરિક્તત્વાત્, નૃત્તગીતાદિવદિતિ ।
ન ચ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્તઃ, તેષામકવનીયત્વેન કાવ્યત્વાભાવસ્ય તત્સમ્બન્દિત્વાભાવસ્ય ચ પ્રસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
નૃત્તગીતાદેર્નાટ્યસ્થલે શોભાકારિત્વરૂપવિશેષં મનસિકૃત્ય દૃષ્ટાન્તતયા કથનમ્ ।
સ્વોક્તાર્થપરતયા પ્રસિદ્ધેત્યાદિગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે--પ્રસિદ્ધમિત્યાદિ ।
પ્રતિષ્ટન્ત ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યા--પરમ્પરયેત્યાદિ ।
પરમ્પરયા અવિચ્છિન્નપ્રવાહેણ ।
વ્યવહરન્તિ કાવ્યવ્યવહારં કુર્વન્તિ ।
યેન માર્ગોણ માર્ગતુલ્યેન યેન ।
ધ્વનેઃ કાવ્યપ્રકારત્વોક્તિર્ધ્વન્યભાવવાદનો વ્યાહિતેત્યાશઙ્ક્ય પરપ્રસિદ્ધ્યુપજીવિની તદુક્તિરિત્યાહ--કાવ્યેત્યાદિ ।
કાવ્યપ્રકારત્વેન કાવ્યભેદત્વેન ।
તત્વેનાભિમત ઇતિ તદર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽપ્રસિદ્ધેઽત્યાદિના પૂર્વોક્તો હેતુર્દર્શિતઃ ।
કાવ્યત્વહાનેરિત્યનેન સાધ્યશ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।
ઇત્યાહેતિ ।
ઇત્યાશઙ્કાયામાહેત્યર્થઃ ।
માર્ગપદેન પ્રૃતે વિવક્ષિતં વ્યાચષ્ટે-નૃત્તેતિ ।

અક્ષિનિકોચનાદીત્યાદિપદેનાક્ષિસમ્ભવિનાં વિકારાન્તરાણાં પરિગ્રહઃ ।
પ્રાયશબ્દસ્તુલ્યાર્થકઃ ।
સહૃદયેત્યાદિતિ ।
સહૃદયહૃદયાહ્લાદિશબ્દાર્થમયત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽસહૃદયહૃદયાહ્લાદીઽત્યનેન ગુણાલઙ્કારસુન્દરત્વમુક્તમ્ ।
ઽન ચ તત્સમયેઽત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થ એક એવ શઙ્કોત્તરાત્મકઃ ।
તત્ર શઙ્કાભાગં વિવૃણોતિ-નન્વિત્યાદિ ।
તાદૃશમિતિ ।
યત્તત્ર ભવદ્ભિર્નૃત્તગીતાદિપ્રાયમિતિ સોપહાસમુક્તં ધ્વનિસ્વરૂપન્તદિત્યરથઃ ।
અપૂર્વં પૂર્વમનુન્મીલિતમ્ ।
જાનન્તીત્યનેન ઽતત્સમયાન્તઃ પાતિનઃ સહૃદયાન્ કાંશ્ચિદિઽતિ સહૃદયાન્ કાંશ્ચિત્પરિકલ્પ્ય તત્પ્રસિદ્યા ધ્વનૌ કાવ્યવ્યપદેશઃ પ્રવર્તિતો ઽપિ સકલવિદ્વન્મનોગ્રાહિતામવલમ્બતે ।
લોચનમ્ તદભિમતત્વં ચ નામ કાવ્યલક્ષણમુક્તપ્રસ્થાનાતિરેકિણ એવ ભવિષ્યતીત્યાશઙ્ક્યાહ--ન ચેતિ ।
યથા હિ ખઙ્ગલક્ષણં કરોમીત્યુકત્વા આતાનવિતાનાત્મા પ્રાવ્રિયમાણઃ સકલદેહાચ્છાદકઃ સુકુમારશ્ચિત્રતન્તુવિરચિતઃ સંવર્તનવિવર્તનસહિષ્ણુરચ્છેદકઃ સુચ્છેદ્ય ઉત્કૃષ્ટઃ ખઙ્ગ ઇતિ બ્રુવાણાઃ, પરૈઃ પટઃ ખલ્વેવંવિધો ભવતિ ન ખઙ્ગ ઇત્યયુક્તતાય પર્યનુયુજ્યમાન એવં બ્રૂયાર્ત્--ઇદ્દશા એવ ખઙ્કાં સકલશબ્દેન નિરાકરોતિ ।
બાલપ્રિયા વૃત્યર્થો વિવૃતઃ ।
તત્સમયઃ ધ્વનિપદસઙ્કેતઃ ।
ઽતત્પ્રસિદ્ધ્યેઽત્યાદ્યંશં વ્યાચષ્ટે-તદભીતિ ।
નામશબ્દેન તદભિમતત્વસ્યેવ કાવ્યલક્ષણત્વમિતિ સૂચયતિ-ઇત્યાશઙ્ક્યાહેતિ ।
ઇત્યેકાંશેન ધ્વનિવાદિશઙ્કામનૂદ્ય પરિહારમાહેત્યર્થ ।
ઽસકલેઽત્યાદિ પરહારગ્રન્થસ્યાભિપ્રાયં સદ્દષ્ટાન્તં સ્પષ્ટયન્નાહ---યથાહીત્યાદિ ।
ખઙ્ગલક્ષણં ખઙ્ગસ્વરૂપમ્ ।
કરોમીતિ ।
કરોતિરત્ર વચનક્રિયાવાચી ।
અત એવ ઇતિ બ્રુવાણ ઇતિ વક્ષ્યતે ।
આતાનેતિ ।
આતાનઃ આયામો વિસ્તારઃ ।
વિતાનઃ તિર્યાગ્વિસ્તારઃ ।
આત્મા સ્વભાવો યસ્ય સઃ ।
પ્રવ્રિયમાણઃ પ્રાવરણીક્રિયમાણઃ ।
પ્રાવરણસ્વરૂપ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
સંવર્તનેતિ ।
સંવર્તનં સઙ્કોચનમ્ ।
વિવર્તનં વિકાસનમ્ ।
તે સહિષ્ણુઃ તદ્યોગ્યઃ ।
ઇતિ બ્રુવાણ ઇતિ ।
આતાનાદિવિશિષ્ટઃ પદાર્થઃ ઉત્કૃષ્ટખઙ્ગ ઇતિ વદન્નિત્યર્થઃ ।
પર્યનુયુજ્યમાનઃ આક્ષિપ્યમાણઃ સન્ ।
કથં બૂયાદિત્યત્રાહર્--ઇદૃશ ઇત્યાદિર્ ।
ઇદ્દશઃ પદાર્થ એવ મમ ખઙ્ગત્વેનાભિપ્રેત ઇત્યર્તઃ ।
એતદિતિ ।
સહૃદયાન્તરકલ્પનયોક્તં કાવ્યલક્ષણમિત્યર્થઃ ।

નન્વમુયા સોપહાસોક્ત્યા કિં જાતમ્? ન નઃ કિઞ્ચિચ્છિન્નમિત્યત આહ--પ્રસિદ્ધમિતિ ।
લક્ષ્યં લક્ષણેન નિરૂપણીયમ્. ન કલ્પિતમિતિ ।
લક્ષ્યં ભવતીત્યનુષજ્યતે ।
તદાહ ઉક્તાદ્ભાવાદાહ ।
ઉક્તાભિપ્રાયં વચનમાહેત્યર્થઃ ।
વિદ્વન્મનસામુચિત વિષય એવ પ્રવૃત્તિસમ્ભવાદ્વિદ્વત્પદેન ઉક્તાબિપ્રાયસ્સૂચિત ઇતિ ભાવઃ ।
ઽસકલેઽત્યુક્તેઃ ફલમાહ--વિદ્વાંસો ઽપીતિ ।
તત્સમયજ્ઞાઃ ધ્વનિસમયજ્ઞાઃ ।
નનુ માભૂત્સકલવિદ્વન્મનોગ્રાહિતા, પૂનરપરે તસ્યાભાવમન્યથા કથયેયુઃ--ન સમ્ભવત્યેવ ધ્વનિર્નામાપૂર્વઃ કશ્ચિત્ ।
કામનીયકમનતિવર્તમાનસ્ય તસ્યોક્તેષ્વેવ ચારુત્વહેતુષ્વન્તર્ભાવાત્ ।
લોચનમ્ એવં હિ કૃતે ઽપિ ન કિઞ્ચિત્કૃતં સ્યાદુન્મત્તતા પરં પ્રકટિતેતિ ભાવઃ ।
યસ્ત્વત્રાભિપ્રાયં વ્યાચષ્ટે--જીવિતભૂતો ધ્વનિસ્તાવત્તવાભિમતઃ, જીવિતં ચ નામ પ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનાતિરિક્તમલઙ્કારકારૈરનુક્તત્વાત્તચ્ચ ન કાવ્યમિતિ લોકે પ્રસિદ્ધમિત ।
તસ્યેદં સર્વં સ્વવચનવિરુદ્ધમ્ ।
યદિ હિ તત્કાવ્યસ્યનુપ્રાણકં તેનાઙ્ગીકૃતં પૂર્વપક્ષવાદિના તચ્ચિરન્તનૈરનુક્તમિતિ પ્રત્યુત લક્ષણાર્હમેવ ભવતિ ।
તસ્માત્પ્રાક્તન એવાત્રાભિપ્રાયઃ ।
નનુ ભવત્વસૌ ચારુત્વહેતુઃ શબ્દાર્થગુણાલઙ્કારાન્તર્ભૂતશ્ચ, તથાપિ ધ્વનિરિત્યમુયા ભાષયા જીવિતમિત્યસૌ ન કેનચિદુક્ત ઇત્યભિપ્રાયમાશઙ્ક્ય તૃતીયમભાવવાદમુપન્યસ્યતિ પુનરપર ઇતિ ।
કામનીયકમિતિ કમનીયસ્ય કર્મ ।
ચારુત્વધીહેતુતેતિ યાવત્ ।
બાલપ્રિયા કો દોષ ઇત્યત આહ--એવં હીત્યાદિ ।
અભિનવપરિકલ્પિતસહૃદયહૃદયાહ્લાદકારિત્વાત્મકલક્ષણે કૃતે, કિઞ્ચિલ્લક્ષણં કૃતન્ન સ્યાત્, પરન્તુ ઉન્મત્તતૈવ પ્રકાશિતા સ્યાન્ન તુ વિદ્વત્તેત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમનુવદતિ--યસ્ત્વિત્યાદિ ।
અભિપ્રાયં દ્વિતીયાભાવવાદ્યભિપ્રાયમ્ ।
જીવિતેતિ ।
ધ્વનિર્જીવિતભૂતો ઽભિમત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તચ્ચેતિ ।
ધ્વન્યાત્મકં જીવિતઞ્ચેત્યર્થઃ ।
ન કાવ્યમિતિ ।
જીવિતભૂતો ધ્વનિર્ન કાવ્યમલઙ્કારૈરનુક્તત્વાદિતિ પ્રયોગઃ ।
તદ્દૂષયતિ--તસ્યેત્યાદિ ।
સ્વવચનવિરોધમુપપાદયતિ--યદિ હીત્યાદિ ।
તત્ તર્હિ ।
અનુક્તમિતિ ।
અનુક્તત્વાદ્ધેતોઃ ।
લક્ષણાર્હમેવેતિ ।
લક્ષયિતવ્યમેવેત્યર્થઃ ।
ન નિષેધાર્હમિતિ ભાવઃ ।
પ્રાક્તનઃ પૂર્વોક્તઃ ।
અભિપ્રાયઃ અભાવવાદ્યભિપ્રાયઃ ।
તૃતીયમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
યદ્યેવં કિં ભવતઃ પ્રયાસેનેત્યત આહ-તથાપીતિ ।

એવમપ્યસૌ ધ્વનિરિત્યમુયા ભાષયા જીવિતમિતિ ન કેનચિદુક્તઃ ધ્વનિઃ કાવ્યાત્મેતિ કેનાપિ લક્ષણકારેણ નોક્તમિત્યર્થઃ ।
અતો લક્ષણપુરસ્સરન્તદ્વક્તુમસ્મત્પ્રયાસ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇત્યભિપ્રાયં ધ્વનિવાદ્યભિપ્રાયમ્ ।
આશઙ્ક્યેત્યનન્તરં પ્રવર્તિતમિતિ શેષઃ ।
વુઞો ભાવર્થત્વે ચારુત્વહેત્વન્તર્ભાવોક્તિરનુપપન્ના સ્યાદતો વ્યચષ્ટે-કમનીયસ્ય કર્મેતિ ।
ફલિતમાહ-ચારુત્વેતિ ।
કાવ્યસ્યેત્યર્થાત્ ।
વૃત્તૌ ઽતસ્યેઽત્યસ્ય ધ્વનેરિત્યર્થઃ ।
ઽચારુત્વહેતુષ્વિઽત્યસ્ય ગુણાલઙ્કારેષ્વિત્યર્થઃ ।
તેષામન્યતમસ્યૈવ વા અપૂર્વસમાખ્યામાત્રકરણે યત્કિઞ્ચન કથનં સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ વાગ્વિકલ્પાનામાનન્ત્યાત્સમ્ભવત્યપિ વા કસ્મિંશ્ચિત્કાવ્યલક્ષમવિધાયિભિઃ પ્રસિદ્ધૈરપ્રદર્શતે પ્રકારલેશે ધ્વનિર્ધ્વિનિરિતિ યદેતદલીકસહૃદયત્વભાવનામુકુલિતલોચનૈર્નૃત્યતે, લોચનમ્ નનુ વિચ્છિત્તીનામસંક્યત્વાત્કચિત્તાદ્દશી વિચ્છિત્તિરસ્માભિર્દ્દષ્ટા, યા નાનુપ્રસાદૌ, નાપિ માધુર્યાદાવુક્તલક્ષણે ઽન્તર્ભવેદિત્યાશઙ્ક્યાભ્યુપગમપૂર્વકં પરિહરતિ---વાગ્વિકલ્પાનામિતિ ।
વક્તીતિ વાક્ શબ્દઃ ।
ઉચ્યત ઇતિ વાગર્થઃ ।
ઉચ્યતે ઽનયેતિ વાગભિધાવ્યાપારઃ ।
તત્ર શબ્દાર્થવૈચિવ્યપ્રકારૌઽનન્તઃ ।
અભિધાવૈચિત્ર્યપ્રકારો ઽપ્યસંખ્યેયઃ ।
પ્રકારલેશ ઇતિ ।
સ હિ ચારુત્વહેતુર્ગુણો વાલઙ્કારો વા ।
સ ચ સામાન્યલક્ષણેન સંગૃહીત એવ ।
યદાહુઃ--ઽકાવ્યસોભાયાઃ કર્તારો ધર્મા ગુણાઃ, તદતિશયહેતવસ્ત્વલઙ્કારાઃઽ ઇતિ ।
તથા ઽવક્રાભિધેયશબ્દોક્તિરિષ્ટા વાચામલઙ્કૃતિઃઽ ઇતિ ।
ધ્વનિર્ધ્વનિરિત્ વીપ્સયા સમ્ભ્રમં સૂચયન્નાદરં દર્શયતિ--નૃત્યત ઇતિ ।
તલ્લક્ષણકૃદ્ભિસ્તદ્યુક્તકાવ્યવિધાયિભિસ્તચ્છ્રવણોદ્ભૂતચમત્કારૈશ્ચ બાલપ્રિયા ઽકિઞ્ચ વાગ્વિકલ્પાનામ્ઽ ઇત્યાદિગ્રન્થં વ્યાખ્યાસ્યમાનં મનસિકૃત્યાવતારયતિ લોચનેનન્વિતિ ।
વચ્છિત્તીનામિતિ ।
વિવિધં છિદ્યન્ત ઇતિ વિચ્છિત્તયઃ વૈચિત્ર્યાણિ, તાસામ્ ।
અનુપ્રાસાદાવિત્યાદિપદેનોપમાદેઃ પ્રરિગ્રહઃ ।
ઉક્તલક્ષણ ઇતિ દ્વયોર્વિશેષણમ્ ।
ભવદુક્તલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
અભ્યુપગમપૂર્વકમિતિ ।
કિત્ર્ચેત્યનેનાભ્યુપગમો દર્શિતઃ ।
ઽવાગ્વિકલ્પાનામ્ઽ ઇત્યત્ર વાક્પદં નાનાર્થકં વિકલ્પપદં વેચિત્ર્યાર્થકમિતિ વ્યાચષ્ટે-વક્તીત્યાદિ ।
અભિધાવેચિત્ર્યેતિ ।
એતત્તુ કુન્તકાદિમતાભિપ્રાયેણોક્તમ્ ।
ભાવાર્થં વિવૃણોતિ-સ હીત્યાદિ ।
સઃ પ્રકારલેશઃ ।
સ ચ ચારુત્વહેતુશ્ચ ।
વામનોક્તન્તલ્લક્ષણમાહ-કાવ્યશોભાયા ઇત્યાદિ ।
તદતિશયેતિ ।
કાવ્યશોભાતિશયેત્યર્થઃ ।
ભામહોક્તઞ્ચાહ-તથા વક્રા વિચિત્રા ચમત્કારકારિણી ।

અભિધેયશબ્દયોઃ વાટચ્યવાચકયોરુક્તિરભિધા ।
એવઞ્ચ યદ્યદ્વૈચિત્ર્યાન્તરમુલ્લિખ્યતે તસ્ય તસ્ય કથિતગુણાલઙ્કારસામાન્યલક્ષણસઙ્ગૃહીતત્વાત્તત્કર્ત્રદ્દષ્ટત્વમસમ્ભાવ્યમિતિ ભાવઃ ।
વીપ્સયેતિ દ્વિર્વચનેનેત્યર્થઃ ।
સંમ્ભ્રમમિતિ ।
ધ્વનિવાદિનો ધ્વનિપ્રસ્થાનસ્થાપને ત્વરામિત્યર્થઃ ।
સૂચયન્નિતિ ।
સમ્ભ્રમે દ્યોત્યે દ્વિર્વચનમત્રેતિ ભાવઃ ।
આદરમિતિ ।
ધ્વનિવાદિનો ધ્વનાવાદરમિત્યર્થઃ ।
ઽનૃત્યતઽ ઇત્યત્ર કર્તૃપદમૌચિત્યાત્પૂરયતિ--તદિત્યાદિ ।
તત્પદં ધ્વન્યર્થકમ્ ।
કેચિદ્ધ્વનિલક્ષણકૃતઃ, કેચિત્તદ્યુક્તકાવ્યવિધાયિનઃ, કેચિત્તત્કાવ્યશ્રવણોદ્ભૂતચમત્કારાઃ તત્ર હેતું ન વિદ્મઃ ।
સહસ્ત્રશો હિ મહાત્મભિરન્યૈરલઙ્કારપ્રકારાઃ પ્રકાશિતાઃ પ્રકાશ્યન્તે ચ ।
ન ચ તેષામેષા દશા શ્રૂયતે ।
તસ્માત્પ્રવાદમાત્રં ધ્વનિઃ ।
ન ત્વસ્ય ક્ષોદક્ષમં તત્ત્વં કિઞ્ચિદપિ પ્રકાશયિતું શક્યમ્ ।
તથા ચાન્યેન કૃત એવાત્ર શ્લોકઃ--- યસ્મિન્નસ્તિ ન વસ્તુ કિઞ્ચિન મનઃપ્રહ્લાદિ સાલઙ્કૃતિ લોચનમ્ પ્રતિપત્તૃભિરિતિ શેષઃ ।
ધ્વનિશબ્દે કો ઽત્યાદર ઇતિ ભાવઃ ।
એષા દર્શતિ ।
સ્વયં દર્પઃ પરૈશ્ચ સ્તૂયમાનતેત્યર્થઃ. વાગ્વિકલ્પાઃ વાક્પ્રવૃત્તિહેતુપ્રતિભાવ્યાપારપ્રકારા ઇતિ વા ।
તસ્માત્પ્રવાદમાત્રમિતિ ।
સર્વેષામ ભાવવાદિનાં સાધારણ ઉપસંહારઃ ।
યતઃ શોભાહેતુત્વે ગુણાલઙ્કારેભ્યો ન વ્યતિરિક્ત, યતશ્ચ વ્યતિરિક્તત્વે ન શોભાહેતુઃ, યતશ્ચ શોબાહેતુત્વે ઽપિ નાદરાસ્પદં તસ્માદિત્યર્થઃ. ન ચેયમભાવસમ્ભાવના નિર્મૂલૈવ દૂષિતેત્યાહ--તથા ચાન્યેનેતિ ।
ગ્રન્થકૃત્સમાનકાલભાવિના બાલપ્રિયા પ્રતિપત્તારઃ, તૈસ્ત્રિભિરિત્યર્થઃ ।
કેચિત્તુ--અનાદરન્દર્શયતીતિ, અતદ્યુક્તકાવ્યેતિ, અતચ્છ્રવણેતિ ચ પઠન્તિ ।
તત્પક્ષે અનાદરમિત્યસ્યાભાવવાદિનાં ધ્વનાવનાદરમિત્યર્થઃ ।
અતદ્યુક્તેત્યાદિ તલ્લક્ષણકૃદ્ધિરિત્યસ્ય વક્તુમશક્યત્વાદ્ધ્વનિશબ્દમાત્રવિષયકઃ પર્યવસ્યતિ ।
સ ચોપહાસહેતુરેવ સમ્પદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
પરૈરિતિ ।
ધ્વનિયુક્તકાવ્યવિધાયિભિરિત્યર્થઃ ।
સિંહાવલોકનન્યાયેન ઽવાગ્વિકલ્પાનામાનત્યાદિઽત્યાત્ર વાગ્વિકલ્પપદમન્યથા વ્યાચષ્ટે--વાગિત્યાદિ ।
અભાવવાદસ્યાન્યોન્યસમ્બદ્ધતયા ઉપન્યાસાદૈક્યસિદ્ધેરુપસંહારેણાપિ તદનુરુપેણ ભાવ્યમિત્યાશયેનાહ--સર્વેષામિતિ ।
સાધારણ્યં સ્પષ્ટયતિ--યત ઇત્યાદિ ।
નાદરાસ્પદમિતિ ।
ગુમાલઙ્કારેષ્વેવાન્તર્ભાવેન શબ્દમાત્રસ્યૈવાપૂર્વત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽતથાચેઽત્યાદિગ્રન્થઃ પૂર્વોક્તાભાવવાદસમ્ભાવનામૂલપ્રદર્શનપર ઇત્યાશયેન તદ્ગ્રન્થમવતારયતિ--ન ચેત્યાદિ ।
ઇયમભાવસમ્બાવના પૂર્વોપદર્શતા અભાવિવાદસમ્ભાવના ।
નિર્મૂલૈવ સતી ન દૂપિતા, કિન્તુ સમૂલૈવેતિ ભાવઃ ।
કરિષ્યમાણસ્યાપ્યબાવવાદદૂષણસ્ય બુદ્ધિસ્થત્વેન કૃતપ્રાયત્વાદ્દૂષિતેતિ ભૂતનિર્દેશઃ ।
ઇત્યાહેતિ ।