ધર્મોત્તરપ્રદીપ · ભાગ 8196

ચૈકસ્યૈવકદૈકત્ર સત્ત્વ, અસત્ત્વં ચ[764] યુક્તમ્, તયોર્ વિરોધાત્ । [765]તદાગમસિદ્ધસ્ય સામાયસ્ય સર્વગતત્વાસર્વગતત્વયોઃ સાધ્યયો એતૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણૌ જાતૌ । [766]યતઃ સામાન્યસ્યૈકસ્ય યુગપત્ સર્વદેશાવસ્થિતૈર્ અભિસમ્બન્ધિત્વં ચાભ્યુપગતમ્, દૃશ્યત્વં[767] ચ । તતઃ સર્વસમ્બન્ધિત્વાત્ સર્વગતત્વમ્, [768]દૃશ્યત્વાદ્ અન્તરાલાદ્ અનુપલઅમ્ભાદ્ અસર્વગતત્વમ્ । તતઃ [769]શાસ્ત્રકારેણૈવ વિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વમ્ અપશ્યતા વિરુદ્ધવ્યાપ્તૌ ધર્માવ્ ઉક્ત્વા[770] વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યવકાશો દત્ત ઇતિ । ન ચ[771] વસ્તુન્ય્ અસ્ય [772]સમ્ભવઃ । ઇત્ય્ ઉક્તા હેત્વાભાસા ઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[764] વા
[765] તસ્માદ્ આગમ-
[766] અથ પરસ્પરવિરુદ્ધાવ્યભિચારિહેતુદોષઃ કણાદશિષ્યયોર્ એવાયમ્, કણાદ સ્યેત્ય્ આહ --- ટિ-
[767] -ભિસમ્બદ્ધત્વમ્; -ભિસમ્બન્ધત્વમ્
[768] દૃશ્યત્વાદ્ અન્તરાલાનુપલ-
[769] કણાદ દ્વારેણ --- ટિ-
[770] ધર્માવ્ ઉક્તૌ । ઇહ વિરુદ્ધા-; ધર્માવ્ ઉક્તૌ વિરુ-
[771] ચ --- ઓમ્.
[772] -સ્ય હેતોઃ સમ્ભવઃ; વિરુદ્ધાન્યભિચારિણઃ --- ટિ-
નનુ ચ સાધનાવયવત્વાદ્ યથા હેતવ ઉક્તાસ્ તત્પ્રસઙ્ગેન [773]ચ હેત્વાભાસાઃ, તથા ભાસાઃ, તથા સાધનાવયવત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તા વક્તવ્યાસ્ તત્પ્રસઙ્ગેન ચ દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ । તત્ કથં નોક્તાઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[773] ચ --- ઓમ્.
તતો ઽભ્યુપગતાત્ સર્વસમ્બન્ધિનઃ સર્વસમ્બન્ધિત્વાત્ । સર્વગતત્વમ્ અન્તરેણ તદસમ્ભવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અનુપલમ્ભે ઽપિ કથમ્ અસર્વગતત્વં નિશ્ચેતું શક્યત ઇત્ય્ આહ --- દૃશ્યત્વાત્ તત ઇત્ય્ અનુવર્ત્તતે ।
નનુ ચાન્તરાલે ઽનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ । તત્ કિમ્ ઉક્તમ્ અન્તરાલાદ્ ઇતિ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલમ્ અનુપલમ્ભાદ્ અનુપલમ્ભવ્યવહારાદ્ ઇત્ય્ અર્થવિવક્ષિતત્વાદ્ અદોષઃ । ક્વચિત્ પુનર્ અન્તરાલાનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ પાઠઃ । તત્ર ચ યથાયોગં સમાસઃ ।
નનુ યદ્ શાસ્ત્રાત્મકા ઽઽગમકારેણાસ્ય પરસ્પરવિરુદ્ધસ્વભાવાવહં કિઞ્ચિદ્ દ્વયમ્ ઉક્તં ભવેત્, વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યવકાશઃ । યાવતેદમ્ એવ નાસ્તીત્ય્ આશઙ્કાપનોદવ્યાજેનોપસંહરન્ન્ આહ --- તત ઇતિ । [77બ્] યત એવં શાસ્ત્રકારેણૈવેદઞ્ ચેદઞ્ ચાભ્યુપગતં તતસ્ તસ્માત્ શાસ્ત્રકાએણૈવ પ્રકરણાત્ કણાદેન વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો ઽવકાશો દત્તઃ । કિં કૃત્વા તેન તદવકાશો દત્ત ઇત્ય્ આહ --- વિરુદ્ધે તિ । પરસ્પરસાધ્યવિરુદ્ધત્વવ્યાપ્તિધર્મૌ પ્રકરણાદ્ યુગપત્ સર્વસમ્બન્ધિસમ્બન્ધદૃશ્યત્વાખ્યા (ખ્યૌ) વક્તુર્(?)દૃશ્યત્વવિષયસ્યાનુપલમ્ભસ્ય વિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વાદ્ દૃશ્યત્વં વિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વાદ્ દૃશ્યત્વં વિરુદ્ધવાપ્તમ્ ઇતિ તુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કથં પુનસ્ તયોર્ ધરમયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થવ્યાપ્તત્વં વિદુષા તેનૈવમ્ ઉચ્યેત યેન તદવકાશદાનં તસ્ય કલ્પ્યત ઇત્ય્ આહ --- વિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વમ્ ઇતિ । પરસ્પરવિરુદ્ધસર્વગતત્વાસર્વગતત્વલક્ષણાર્થવ્યાપ્તત્વં તયોર્ ધર્મયોર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । અપશ્યતા અનાલોચયતા ભ્રાન્ત્યા તાવદ્ અભિધાયેતિ યાવત્ । ઇતિ ર્ એવમ્ અર્થે । તેનાયમ્ અર્થઃ --- એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણ્ ઓક્તાઃ કથિતા હેત્વ્ આભાસાઃ , કુતશ્ચિત્ સામ્યાદ્ હેતુવદ્ આભાસાઃ ॥
સામ્પ્રતં હેતૌ તદાભાસે ચ કથિતે તુલ્યન્યાયતયા ઽપરમ્ અપિ સ્વાભાસસહિતં કિં નોતમ્ ઇતિ
[ધ્પ્ર્ 234]
ત્રિરૂપો[774]હેતુર્ ઉક્તઃ । તાવતા[775]ચ અર્થપ્રતીતિર્ ઇતિ ન પૃથગ્ દૃષ્ટાન્તો નામ સાધનાવયવઃ કશ્ચિદ્ । તેન ન અસ્ય લક્ષણં પૃથગ્ ઉચ્યતે ગતાર્થત્વાત્ ઇઇઇ-121
__________નોતેસ્__________
[774] ત્રિલક્ષણો હેતુ-
[775] તાવતૈવાર્થ-; તાવતા વા (ચા)ર્થપ્રતીતિસિદ્ધેર્ ઇતિ
ત્રિરૂપો હેતુર્ ઉક્તઃ , તત્ કિમ્ દૃશ્ટાન્તૈઃ?
સ્યાદ્ એતત્ --- તાવતા નાર્થપતીતિર્ ઇત્ય્ આહ --- તાવતા [776]ચે તિ । ઉક્તલક્ષણેનૈવ હેતુના ભવતિ સાધ્યપ્રતીતિઃ । અતઃ સ એવ ગમકઃ । [777]તતસ્ તદ્વચનમ્ એવ સાધનમ્ । ન પૃથગ્ દૃષ્ટાન્તો નામ સાધનાવયવઃ । યતશ્ ચાયં નાવયવઃ, તેન ન અસ્ય દ્ષ્ટાન્તસ્ય લક્ષણં હેતુલક્ષનાત્ પૃથગ્ ઉચ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[776] તતઃ
[777] તતઃ --- ઓમ્.
કથં તર્હિ હેતોર્ વ્યાપ્તિનિશ્ચયો યદ્ય્ અદૃટાન્તકો હેતુર્ ઇતિ ચેત્ । નોચ્યતે હેતુર્ અદૃશાટાન્તક એવ । અપિ તુ ન હેતોઃ પૃથગ્ દૃષ્ટાન્તો નામ હેત્વન્તર્ભૂત એવ દૃષ્ટાન્તઃ । અત એવોક્તં ન અસ્ય લક્ષણં પૃથગ્ ઉચ્યતે [778]ઇતિ । ન ત્વ્ એવમ્ ઉક્તમ્ --- નાસ્ય લક્ષણામ્ ઉચ્યત ઇતિ[779] ।
__________નોતેસ્__________
[778] ઇતિ --- ઓમ્.
[779] ઇતિ --- ઓમ્.
ચોદયન્ન્ આહ --- નનુ ચે તિ । અથ કથં સાધનાવયવત્વં હેતૂનાં યેન સાધનાવયત્વાદ્ યથા હેતવ ઉક્તા ઇત્ય્ ઉચ્યતે? તથા હિ સાધ્યતે નિશ્ચીયતે સાધ્યમ્ અનેનેતિ સાધનમ્ । પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકવલ્ લિઙ્ગમ્ ઉચ્યતે । તદાખ્યાનાદ્ એવ ચ વાક્યમ્ અપિ સાધનમ્ ઉચ્યતે । ન તુ વાક્યાત્ સાધ્યસિદ્ધ્યુપયોગિતયા હેતુર્ અપિ તદ્ એવ તદ્ વચનમ્ અપીતિ । દ્વેધા ઽપિ તં સમુદાયમ્ અપેક્ષ્યાસ્યાવયવત્વં યેનૈવમ્ ઉચ્યતે ઇતિ । ન । અભિપ્રાયાપરિજ્ઞાનાત્ । ઇહૈવં પૂર્વપક્ષવાદી મન્યતે । પરોક્ષો ઽર્થો નિશ્ચીયમાનો હેતુદૃષ્ટાન્તાભ્યાં નિશ્ચીયતે । ન તુ હેતુનૈવ । અદૃષ્ટાન્તકસ્ય હેતોઃ સાધ્યસાધનાશક્તેઃ । તતશ્ ચ હેતુદૃષ્ટાન્તસમુદાયઃ સાધ્યસ્ય સાધનમ્ । તત્ર યથા સમુદાયાપેક્ષયા હેતુરૂપો ઽવયવ ઉક્તસ્ તદાભાસશ્ ચ તથા સાધનાવયવત્વાવિશેષત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તરૂપો ઽપરો ઽયમ્ અવયવઃ સપ્રતિપક્ષઃ કિન્ નોક્ત ઇતિ । એવઞ્ ચોદયન્ન્ અયમ્ એવ સાધનાવયવત્વાદ્યભિધાનમ્ ઇતિ । તત્પ્રસઙ્ગેન તત્પ્રસ્તાવેન ।
ઉક્તં પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકાત્મકં લક્ષાણં યસ્ય તેન । એવ કારેણ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાક્ષાત્ સિદ્ધ્યુપયોગિતાં નિર્સસ્યતિ । યત એવમ્ અતો હેતોઃ, સ ઇતિ હેતુઃ । નિયમેન દૃશ્ટાન્તસ્ય ગમકરૂપવિરહં દ્રઢયતિ । યતઃ સાક્ષાત્ સિદ્ધિર્ ઉપજાયતે, સ એવ ગમયતિ પ્રત્યાયતિ સાધ્યમ્ ઇતિ કૃત્વા ઉચ્યતે, નાન્ય ઇતિ ભાવઃ । યસ્માદ્ હેતોર્ એવ ગમકત્વં તતસ્ તસ્માત્ તસ્ય હેતોસ્ ત્રિરૂપસ્ય વચનં સાધનં સાધનાભિધાનં ન દૃષ્ટાન્તસ્યેત્ય્ અર્થાત્ । તાવતા ચાર્થપ્રતીતિર્ ઇતિ મૌલમ્ ઇતિ શબ્દમ્ અપેક્ષ્ય ન પૃથગ્ દૃષ્ટાન્તો નામ સાધનાવયવ ઇતિ મૂલં વ્યાચષ્ટે ન દૃષ્ટાત ઇતિ । અર્થરૂપો દ્ષ્ટાન્તસ્ તદ્ વચનં વા, ન સાધનસ્યા ર્થરૂપસ્ય વચનસ્ય વા । નાવયવો નૈકદેશઃ । હેત્વ્ અન્તરર્ ભૂતત્વં ચ વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રમાણાધિકરણતયા હેતાવ્ ઉપયોગાત્ । ન તસ્ય સ્વરૂપેણ [78અ]
[ધ્પ્ર્ 235]
યદ્ય્ એવં હેતૂપયોગિનો ઽપિ લક્ષણં વક્તવ્યમ્ એવેત્ય્ આહ --- ગતાર્થત્વાત્--- ગતો ઽર્થઃ પ્રયોજનમ્ અભિધેયં વા યસ્ય દૃષ્ટાન્તલક્ષણસ્ય । [780]તત્ તથા । તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વં । તસ્માત્ । દૃષ્ટાન્તલક્ષાણં હ્ય્ અચ્યતે દૃષ્ટાન્તપ્રતીતિર્ યથા સ્યાત્ । દૃષ્ટાન્તશ્ ચ હેતુલક્ષણાદ્ એવાવસિતઃ । તતો દૃષ્ટાન્તલક્ષણસ્ય યત્ પ્રયોજનમ્ --- દૃષ્ટાન્તપ્રતીતિસ્ તદ્ ગતં નિષ્પન્નમ્ । અભિધેયં વા ગતં જ્ઞાતં[781] દૃષ્ટાન્તાખ્યમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[780] તત્ --- ઓમ્.
[781] જ્ઞાનં; ગતં દૃષ્ટા-

કથં[782] ગતાર્થત્વમ્ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[782] ગતાર્થમ્
હેતોઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ અસપક્ષાચ્ ચ સર્વતો વ્યાવૃત્તી[783]રૂપમ્ ઉક્તમ્ અભેદેન । પુનર્ વિશેષેણ[784]કાર્યસ્વભાવયોર્ ઉક્તલક્ષણયોર્ જન્મતન્માત્રાનુબન્ધૌ દર્શનીયાવ્ અક્તૌ । તચ્ ચ દર્શયતા, યત્ર ધૂમસ્ તત્ર અગ્નિઃ, અસત્ય્ અગ્નૌ ન ક્વચિદ્ ધૂમો યથા મહાનસેતરયોઃ, યત્ર કૃતકત્વં તત્ર અનિત્યત્વમ્, અનિત્યત્વાભાવો કૃતકત્વાસમ્ભવો[785]યથા ઘટાકાશયોઃ --- ઇતિ દર્શનીયમ્ । ન હ્ય્ અન્યથા સપક્ષવિપક્ષયોઃ સદસત્ત્વે યથોક્તપ્રકારે શક્યે દર્શયિતુમ્ । તત્ કાર્યતાનિયમઃ[786]કાર્યલિઙ્ગસ્ય સ્વભાવલિઙ્ગસ્ય[787]ચ સ્વભાવેન[788]વ્યાપ્તિઃ । [789]અસ્મિંશ્ ચ અર્થે દર્શિતે દર્શિત એવ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ । એતાવાન્ માત્રરૂપત્વાત્ તસ્ય ઇતિ[790] ઇઇઇ-122
__________નોતેસ્__________
[783] વ્યાવૃત્તરૂપ-; વ્યાવૃત્તૌ રૂપ-
[784] -સ્વભાવયોર્ જન્મ-;
[785] સમ્ભવો ઽસ્તિ
[786] નિયમં
[787] વા
[788] સ્વભાવવ્યાપ્તિર્ ઇતિ
[789] અસ્મિન્ન્ અર્થે
[790] ઇતિ --- ઓમ્.
હેતોઃ [791]રૂપમ્ ઉક્તમ્ અભેદેન સામાન્યેન । સાધારણં કાર્યસ્વભાવાનુપલમ્ભાનામ્ એતલ્ લક્ષણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં પુનસ્ તત્? સપક્ષ એવ [792] યત્ સત્ત્વમ્ , વિપક્ષાચ્ ચ સર્વ સ્માત્ વ્યાવૃત્તિર્ યા । રૂપદ્વયમ્ એતદ્ અભેદેનોક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[791] રૂપમભેદેનોક્તં સા-
[792] યત્ --- ઓમ્.
ન ચ સામાન્યમ્ ઉક્તમ્ અપિ શક્ત્યં જ્ઞાતુમ્ । અતસ્ તદ્ એવ વિશેષનિષ્ઠં વક્તવ્યમ્ । અતઃ પુનર્ વિશેષેણ વિશેષવન્તૌ જન્મતન્માત્રાનુબન્ધૌ દર્શનીયાવક્તૌ । કાર્યસ્ય જન્મ્ જ્ઞાતવ્યમ્ ઉક્તમ્ । જન્મ્નિ હિ [793]જ્ઞાતે કાર્યસ્ય સપક્ષા એવ સત્ત્વં વિપક્ષાચ્ ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિર્ જ્ઞાતા
__________નોતેસ્__________
[793] વિજ્ઞાતે
હેતાવ્ અન્તર્ભાવઃ, સાક્ષાત્ સાધ્યસિદ્ધ્યુપયોગિતાપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ સા ઽસ્ય સમ્ભવિનીતિ । અનેકાર્થત્વાદ્ વા હેતોર્ (ધાતોર્) ગતં નિષ્પન્નમ્ ઇતિ વિવૃતમ્ । ગત્યર્થાનાં જ્ઞાનાર્થત્વાદ્ અપિ ગતં જ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ અપિ ચોક્તમ્ ॥
નનુ ચ હેતુઃ સપક્ષવૃત્તિના વિપક્ષ(ક્ષા)વૃત્તેનૈવ ચ રૂપેણ ગમકઃ । તચ્ ચેત્ કથિતં કિં વિશેષલક્ષાણકથનેનેત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે હેતૌ વા । સામાન્યં સાધારણં પ્રકરણાલ્
[ધ્પ્ર્ 236]
ભવતિ । સ્વભાવ સ્ય તન્માત્રાનુબન્ધો દર્શનીય ઉક્તઃ । તદ્ ઇતિ સાધનમ્ । તદ્ એવ તન્માત્ર સાધનમાત્રમ્[794] । તસ્ય્નુબન્ધો ઽનુગમ્ગનમ્ --- સાધનમાત્રસ્ય[795] ભાવે ભાવઃ સાધ્યસ્ય । [796]તન્માત્રભાવિત્વમ્ એવ હિ સાધ્યસ્ય તાદાત્મ્યમ્ । સાધનસ્ય [797]યદા દ્વભાવો જ્ઞાતો ભવતિ, તદા સ્વભાવહેતોઃ --- સપક્ષા એવ સત્ત્વમ્, વિપક્ષાચ્ ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિર્ જ્ઞાતા ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[794] માત્રસ્યાનુ-; સાધનમાત્રમ્ । સાધનમાત્રસ્યાનુબ-
[795] માત્રભાવે
[796] અથ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધઃ સાધ્યસ્ય તથાપિ તાદાત્મ્યં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ --- ટિ-
[797] યદા સાધનસ્ય ચ સ્વ-
તદ્ એવં[798] સામાન્યલક્ષણમ્ વિશેષાત્મકં જ્ઞાત્વ્યં નાન્યથા । તતો વિશેષલક્ષણમ્ ઉક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[798] તદ્ એવ
કિમ્ અતો[799] યદિ નામૈવ[800] ઇત્ય્ આહ --- તચ્ ચ[801] સામાન્યલક્ષાણં દર્શયિતુકામેન વિશેષલક્ષણં દર્શયતૈ વમ્[802] , દર્શનીયમ્ --- ઇતિ સમ્બન્ધઃ । યત્ર ધૂમસ્ તત્ર અગ્નિઃ ઇતિ કાર્યહેતોવ્યાપ્તિર્ દર્શિતા । વ્યાપ્તિશ્ ચ કાર્યકારણભાવસાધનાત્[803] પ્રમાણાન્ નિશ્ચીયતે । તતો યથા મહાનસ ઇતિ દર્શનીયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[799] વિશેષલક્ષણાત્ --- ટિ-
[800] નામૈવ તદ્ ઇત્ય્ આહ; પ્રાગ્ ઉક્તન્યાયેન --- ટિ-
[801] તત્ર
[802] -તૈવં ચ દર્શ-
[803] પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામ્ --- ટિ-
લક્ષણં ન શક્યં જ્ઞાતુમ્ ઇતિ પ્રવૃત્ત્યુપયોગિતયા ન શયમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । ન તુ સામાન્યલક્ષણસ્ય વાક્યાત્ પ્રતીતિર્ ન ભવત્ય્ એવ । વિશેષવન્તૌ ચ વિશિષ્ટાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ એવ વિભજ્યમાન આચાર્યે(આહ --- કાર્યસ્યે )ત્યાદિ ।

નનૂક્તે ઽપ્ય્ અસ્મિન્ યદિ સામાન્યલક્ષણપ્રતીતિર્ નાસ્તિ કિમ્ અનેનોક્તેનાપીતિ । આહ --- જન્મે તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । નનુ સ્વભાવહેતૌ સાધનસ્વભાવતા સાધ્યસ્ય દર્શયિતું યુજ્યતે, તત્ કિં તન્માત્રાનુબન્ધો દર્શનીય ઉક્ત ઇત્ય્ આહ --- તન્માત્રે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । અથ તન્માત્રાનુબન્ધે દર્શિતે ઽપિ કથં સામાન્યલષણપ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ આહ --- સાધનસ્યે તિ । તદ્ એવમ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ ।
અનુપલબ્ધેશ્ ચાનયોર્ એવાન્તર્ભાવાન્ ન પૃથગ્ વિશિષ્ટલક્ષણાભિધાનમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ ।
અથ કિં હેતોર્ અન્વયવ્યતિરેકાવ્ એવ લક્ષણં યેનૈતદ્ દ્વયમ્ એવ લક્ષણાતયા સ્મર્યતે । ન ચૈતત્ પક્ષધર્મતાયા અપિ લક્ષણત્વાદ્ અભિહિતત્વાચ્ ચેતિ ચેત્ । સત્યમ્ । કેવલં ન હેતોઃ સર્વરૂપમ્ ઇહ પ્રક્રાન્તમ્ । કિન્ તુ યદ્ રૂપપ્રદર્શનેન દૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનં કૃતં ભવતિ તત્પ્રકૃતમ્ ઇતિ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ એવં યદિ નામ સામાયવિશેષલક્ષણા ઽભિધાનમ્ અતો ઽભિધાનાત્ કિં ભવતિ? કિમઃ ક્ષેપે પ્રયોગાત્, ન કિઞ્ચિદ્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ (તદ્) ઇત્ય્ ઉત્તરમ્ । ચો યસ્માદ્ । વ્યાપ્તિપ્રદર્શને ઽપિ કથં દૃષ્ટાન્તાખ્યાનમ્ અવતરતીત્ય્ આહ --- વ્યાપ્તિશ્ ચે તિ । હેત્વ્ અર્થશ્ ચ કારઃ । કાર્યકારણભાવસાધણાત્ પ્રમાણાન્ નિશ્ચીયતાં વ્યાપ્તિસ્
તથાપિ દૃષ્ટાન્તઃ કથં પ્રકૃતો ભવતી ત્ય્ આહ --- તત ઇતિ । દૃષ્ટાન્તમ્ અન્તરેણ તદ્ એવ પ્રમાણં ન પ્રવર્ત્તેત । તદ્ અપ્રવૃત્તૌ ચ સામાન્યલક્ષણમ્ એવ ન જ્ઞાયેતેતિ ભાવઃ ।
[ધ્પ્ર્ 237]
અસત્ય્ અગ્નૌ ન ભવત્ય્ એવ ધૂમ ઇતિ વ્યતિરેકો દર્શિતઃ । સ ચ યથેતરસ્મિન્ન્ ઇતિ દર્શનીયઃ । વહ્નિનિવૃત્તિર્ હિ ધૂમનિવૃત્તૌ નિયતા દર્શણીયા । સા ચ માનસાદ્ ઇતરત્રેતિ દર્શણીયા ।
યત્ર કૃતકત્વં તત્ર અનિત્યત્વમ્ ઇતિ સ્વભાવહેતોર્ વ્યાપ્તિર્ દર્શિતા । અનિત્યત્વાભાવે ન ભવત્ય્ એવ કૃતકત્વમ્ ઇતિ વ્યતિરેકો દર્શિતઃ । વ્યાપ્તેશ્ ચ સાધકં પ્રમાણં [804]સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે દર્શનીયમ્ । પ્રસિદ્ધવાપ્તિકસ્ય ચ હેતોઃ સાધ્યનિવૃત્તૌ નિવૃત્તિર્ નિયતા[805] દર્શણીયા । તદ્ અવશ્યં યથા ઘટે , યથા આકાશે ચેતિ દર્શણીયં ।
__________નોતેસ્__________
[804] સાધર્મ્યમ્ દૃ-
[805] નિવૃત્તિર્ દર્શનીયા
કસ્માદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આહ --- ન હી તિ । યસ્માદ્ અન્યથા સામાન્યલક્ષણરૂપે સપક્ષવિપક્ષયોઃ સદસત્ત્વે યથોક્તપ્રકારે ઇતિ નિયતે --- સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્, વિપક્ષે ઽસત્ત્વમ્ એવેતિ નિયમો યથોક્તપ્રકારઃ --- તે ન શક્યે દર્શ્યિતુમ્ । વિશેષલક્ષણે હિ દર્શિતે યથોક્તપ્રકારે[806] સદસત્ત્વે દર્શિતે ભવતઃ । ન ચ વિશેષલષણમ્ અન્યથા શક્યં દર્શયિતુમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[806] યથોક્તલક્ષણે સદ્-
તસ્ય સાધ્યસ્ય કાર્યમ્ --- તત્કાર્યં ધૂમઃ । તસ્ય ભાવસ્ તત્કાર્યતા સૈવ નિયમો
અન્વયપ્રદર્શનેન સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાખ્યાનમ્ આખ્યાય વ્યતિરેકોક્ત્યા ઽપિ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તૌ કિં (દૃષ્ટાન્તોક્તિં) દર્શયિતુમ્ આહ --- અસત્ય્ અગ્નાવ્ ઇતિ । વ્યતિરેકપ્રદર્શણે ઽપિ કથં દૃષ્ટાતા ઽઽપતનમ્ ઇતિ આશઙ્ક્યાહ --- સ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । ઇતરસ્મિન્ન્ અગ્નિમત્પ્રદેશાદ્ અન્યસ્મિન્ મહાહ્નદાદૌ । યત્ર કયોશ્ચિદ્ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો દર્શયિતવ્યસ્ તત્રાસ્ તુ દૃષ્ટાન્તોપનિપાતઃ, વ્યતિરેકોપદર્શને કિં તેનેત્ય્ આહ --- વહ્ની તિ । હી તિ યસ્માત્ । અત્રાપિ વિધ્યોર્ વિપર્યયેણ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ ચ વ્યતિરેકાખ્યાનં દૃષ્ટાન્તોપદર્શનમ્ ઉદ્દિષ્ટવિષયં પ્રયોગમ્ અધિકૃત્યોક્તમ્ ઇત્ય્ અધિગન્તવ્યમ્ ।
યત્રે ત્યાદિના સ્વભાવહેતુમ્ અધિકૃત્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય ગતાર્થત્વં દર્શયિતુમ્ ઉપક્રમતે । એવં પ્રદર્શયતાં વ્યાપ્તિઃ, દૃષ્ટાન્તાવતારકસ્ તુ (-તરસ્ તુ) કથમ્ ઇત્ય્ આહ --- વ્યાપ્તેશ્ ચે તિ । ચો યસ્માત્ । પ્રમાણાઽપ્રદર્શને વ્યાપ્તેર્ અસિદ્ધેઃ । તચ્ ચ પ્રમાણમ્, અન્તરેણાધિકરણં ન પ્રમાણમ્, અન્તરેણાધિકરણં ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ । યદ્ય્ એવં વ્યતિરેક [78બ્] પ્રદર્શને કૃટે દૃષ્ટાન્તેનેત્ય્ આહ --- પ્રસિદ્ધેતિ । દર્શ્યતામ્ એવ, તથાપિ દૃષ્ટાનોપનિપાતઃ કથમ્ ઇત્ય્ આહ --- તદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એવ દર્શનીયં તત્ તસ્માત્ । સચ્ ચાસચ્ ચ સદસત્તી તયોર્ ભાવસ્ તે પ્રદર્શનક્રિયાપેક્ષયા ચ દ્વિતીયાદ્વિવચનાન્તમ્ એતત્ । યાદૃશ ઉક્તો યથોક્તઃ પ્રકારઃ સ્વરૂપં યયોસ્ તે તથોક્તે । અસ્યૈવાર્થમ્ આહ --- નિયતે ઇતિ । સપક્ષાસપક્ષસસત્ત્વયોર્ ઉક્તમ્ એવ પ્રકારં સ્પષ્ટયન્ન્ આહ --- સપક્ષ ઇતિ । ઇતિ ર્ નિયમસ્યાકારં દર્શયતિ । તે યથોક્તપ્રકારે સદસત્ત્વે । કથં તે ન શક્યે દર્શયિતુમ્ ઇત્ય્ આહ --- વિશેષે તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । દર્શ્યતાં તર્હિ વિશેષલક્ષણમ્ । દૃષ્ટાન્તસ્ય તુ કિમ્ આયાતમ્ ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । દર્શ્યતાં તર્હિ વિશેષલક્ષણમ્ । દૃષ્ટાન્તસ્ય તુ કિમ્ અયાતમ્ ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે ઽવધારણે વા । યદ્ વિશેષલક્ષણં દૃષ્ટાન્તમ્ અન્તરેણાશક્યપ્રદર્શનં તત્ સ્વરૂપાખ્યાનમ્ । મૂલં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ --- તસ્યે ત્યાદિ । વિશેષ-
[ધ્પ્ર્ 238]
યતસ્ તત્કાર્યતયા ધૂમો નિયતઃ । સો ઽયં તત્કાર્યતાનિયમો વિશેષલક્ષણરૂપો ઽન્યથા દર્શયિતુમ્ અશક્યઃ । સ્વભાવલિઙ્ગસ્ય ચ સ્વભાવેન સાધ્યેન વ્યાપ્તિર્ વિશેષલક્ષણરૂપા ન શક્યા દર્શયિતુમ્ । યસ્માત્ કાર્યકારણભાસ્ તાદાત્મ્યં ચ મહાનસે ઘટે ચ જ્ઞાતવ્યમ્, તસ્માદ્ વ્યાપ્તિસાધનં પ્રમાણં દર્શયતા [807]સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તો દર્શણિયઃ । વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ તુ પ્રસિદ્ધે તત્કાર્યત્વે કારણાભાવે કાર્યાભાવપ્રતિપત્ત્ય્ અર્થમ્[808] । તત એવ નાવશ્યં વસ્તુ ભવતિ । કારણાભાવે કાર્યાભાવો વસ્તુન્ય્ અવસ્તુનિ વા ભવતિ । તતો વસ્ત્વ્ અસ્તુ વા વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઇષ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[807] સાધ્યદૃષ્ટા-
[808] -ત્ત્યર્થઃ
તસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તમ્ અન્તરેણ[809] ન હેતોર્ ઽન્વયો વ્યતિરેકો વા[810] શક્યો દર્શયિતુમ્ અતો હેતુરૂપાખ્યાનાદ્ એવ હેતોર્ વ્યાપ્તિસાધનસ્ય[811] પ્રમાણસ્ય દર્શકઃ ષાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
__________નોતેસ્__________
[809] દૃષ્ટાનવ્યતિરેકેણ ઃએતોર્
[810] વા ન શક્યો
[811] -સાધકસ્ય
પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકસ્ય સાધ્યાભાવે [812]હેત્વભાવપ્રદર્શનાદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉપાદેય ઇતિ ચ[813] દર્શિતં ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[812] -ભાવદર્શ-
[813] `ચઽ એવાર્થે --- ટિ-
લક્ષણાસ્ય સ્વરૂપમ્ આખ્યાયાખ્યાન્ યથાપ્રદર્શનાશક્યત્વં દર્શયન્ન્ આહ --- સો ઽયમ્ ઇતિ ।

વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ તર્હિ ન પ્રદર્શનીય ઇત્ય્ આહ --- વૈધર્મ્યે તિ । તુ ઃ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તં ભેદવન્તં દર્શયતિ । એતચ્ ચ યદા વ્યતિરેકમુખેણ પ્રયોગઃ ક્રિયતે, તત્કાલાભિપ્રાયેણોચ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન ત્વ્ એકસ્મિન્ પ્રયોગે દ્વયોપન્યાસઃ સમ્ભવી । એતચ્ ચ પ્રાગ્ એવ નિર્લોઠિતમ્ । યતઃ પ્રસિદ્ધે તત્કાર્યત્વે કારણાભાવે કાર્યભાવપ્રતિપત્ત્યર્થં દર્શનીયો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ તત એવ તસ્માદ્ એવ કારણાત્ । નાવશ્યં નિયમે [ન] વસ્તુ ભવતિ । વસ્ત્વ્ અપિ વૈધર્મ્યદ્ષ્ટાન્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યદિ હિ કસ્યચિદ્ વિધિના કસ્યચિદ્ વિધિર્ દર્શયિતવ્યઃ સ્યાત્, તદા ગમ(ગગના)દિર્ અસન્ કથં કસ્યચિદ્ આધારઃ સ્યાદ્ ઇતિ, ન સિધ્યતે તદુપદર્શનમ્ । યદા ત્વ્ એકસ્ય વ્યાપ્યસ્યાભાવે અપરસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવો દર્શયિતવ્યસ્ તદા વ્યાપકસ્યા ઽભાવે ઽવસ્તુનિ સુષ્ઠુ સમ્ભવતિ । ઇતરથા ઽભાવે ઽપિ અસ્ય ભાવો વિહિતો ભવેત્ । સો ઽપિ નેતિ ચેત્, અયમ્ એવાભાવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તગ્રહણં ચૈતદ્ એકધર્માભાવેનાપરધર્માભાવોપદર્શનવિષયોપલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યન્ અન્યથા સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે ત્વ્ અવશ્યં વસ્તુ સ આશ્રય ઇષ્ટ ઇતિ સ્યાત્ । તથા ચ સતિ બહ્વસમઞ્જસં સ્યાદ્ ઇતિ । યતઃ કારણાભાવાત્ કાર્યાભાવો વસ્તુન્ય્ અવસ્તુનિ ચ ભવતિ તતઃ કારણાદ્ વસ્તુ મહાહ્રદાદિ । અવસ્તુ આકાશાદિ । વા શબ્દસ્ તુલ્યબલત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
તસ્માદ્ ઇત્યાદિના પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરતિ । વાપ્તિસાધકપ્રમાણાધિકરણત્વાદ્ દર્શયતીતિ દર્શકઃ । યદ્ય્ એવં સાધ્યસાધકવ્યાપ્તિપ્રસાધકપ્રમાણપ્રદર્શકત્વાત્ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત એવોપાદેયો ન વૈધર્યદૃષ્ટાત ઇત્ય્ આહ --- પ્રસિદ્ધે તિ । વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉપાદેય ઇતિ યોજયિત્વા કુત ઉપાદેય ઇત્ય્ આશઙ્કાયાં પ્રસિદ્ધે ત્યાદિહેતુપદં યોજ્યમ્ । સાધ્યાભાવે હેત્વભાવપ્રદર્શનાત્ । તત્રેતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । યદ્ વા પ્રદર્શ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ પ્રદર્શયતીતિ વા પ્રદર્શનો હેત્વભાવસ્ય પ્રદર્શન ઇતિ તથા । ભાવપ્રધાનત્વાન્ નિર્દેશસ્ય હત્વભાવપ્રદર્શનત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
[ધ્પ્ર્ 239]
અસ્મિંશ્ ચાર્થે દર્શિતે દર્શિત એવ દૃષ્ટાઆન્તો ભવતિ । યો ઽયમ્ અર્થો વ્યાપ્તિસાધનપ્રમાણપ્રદર્શનઃ[814] કશ્ચિદ્ ઉપાદેયો નિવૃત્તિપ્રદર્શનશ્[815] ચ --- ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે [816]દર્શિતે દર્શિતો દૃષ્ટાન્ત [817]ઇત્ય્ આહ --- એતાવન્માત્રં રૂપં યસ્ય તસ્ય ભાવસ્ તત્ ત્વ મ્, તસ્માદ્ ઇતિ । એતવાવદ્ એવ હિ રૂપં દૃષ્ટાન્તસ્ય, યદ્ ઉત વ્યાપ્તિસાધનપ્રમાન્ણપ્રદર્શકત્વં[818] નામ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય, ચ[819] સાધ્યનિવૃત્તૌ સાધનનિવૃત્તિપ્રદર્શકત્વમ્ ઇત્ય્ [820]એતદ્વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય । [821]એતચ્ ચ હેતુરૂપાખ્યાનાદ્ એવાખ્યાતમ્ ઇતિ કિં દૃષ્ટાન્તલક્ષણેન?
__________નોતેસ્__________
[814] પ્રમાણદર્શિનઃ
[815] નિવૃત્તિપદર્શકશ્ ચ
[816] પ્રદર્શિતે

[817] દૃષ્ટાન્તઃ । કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ
[818] -પ્રમાણદર્શનત્વં
[819] વા
[820] `વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય એતત્ઽ ઓમ્.; `વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્યઽ ઓમ્.
[821] તત્; પ્રગ્ ઉક્તવ્યાયેન --- ટિ-
એતેન એવ દૃષ્ટાન્તદોષા અપિ નિરસ્તા ભવન્તિ ઇઇઇ-123
એતેન એવ ચ હેતુરૂપાખ્યાનાદ્ દૃષ્ટાન્તત્વપ્રદર્શનેન દૃષ્ટાન્તદોષા[822] કથિતા [823] ભવન્તિ । તથાહિ --- પૂર્વોક્તસિદ્ધયે ય ઉપાદીયમાનો ઽપિ[824] દૃષ્ટાન્તો ન સમર્થઃ સ્વકાર્યં સાધયિતું સ દૃષ્ટાન્તદોષ ઇતિ સામ્યર્થ્યાદ્ ઉક્તં[825] ભવતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[822] દૃષ્ટાન્તસ્ય દોષાઃ
[823] નિરસનદ્વારા કથિતાઃ --- ટિ-
[824] ઽપિ ન સમર્થઃ
[825] -અર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉક્તં
અસ્મિંશ્ ચે ત્યાદિ મૂલમ્ અનૂદ્ય વ્યાચષ્ટે યો ઽયમ્ ઇતિ । પૂર્વવત્પ્રદર્શનશબ્દસ્ય વ્યુત્પત્તિઃ, સમાસશ્ ચ કર્ત્તવ્યઃ । પ્રસિદ્ધાયાં વ્યાપ્તૌ સાધ્યાભાવે [79અ] હેતોર્ નિવૃત્તિપ્રદર્શઃ ઇત્ય્ અર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ । એતાવદ્ એવૈ તાવન્માત્રમ્ । અન્યદ્ અપ્ય્ અસ્ય રૂપમ્ અસ્તીત્ય્ આહ --- એતાવદ્ એવે તિ । હિ ર્ યસ્માદ્ એતત્ પરિમાણમ્ અસ્યેતિ તથા । એવ કારેણાન્યસ્ય તાદ્રૂપ્યનિરાસો દૃઢીકૃતઃ । કિં તદ્ રૂપમ્ ઇત્ય્ આહ --- યદ્ ઉતે તિ । નિપાતસમુદાયશ્ ચાયં યદ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે ॥
યેષુ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાત્તેષુ સ્વકાર્યકા(ક)રણાસામર્થ્યે દોષઃ સમ્ભવતિ તે કુતશ્ચિત્ સામાન્યાદ્ દૃષ્ટાન્તવદાભાસમાના દૃષ્ટાન્તાભાસા ભવન્તીતિ અર્થં ન્યાયમ્ આશ્રિત્યાહ --- દૃષ્ટાન્તદોષા દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ કથિતા ભવન્તી તિ । યસ્માત્ તે દૃષ્ટાન્તાભાસત્વે[ન] કતિતા ભવન્ત્ય્ અત એવ દ્ષ્ટાન્તત્વેન નિરસ્તા ભવતી ત્ય્ અત એવ મૂલમ્ અર્થતો વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ । દૃષ્ટાન્તતત્ત્વપ્રદઋશનેન યથા દૃષ્ટાન્તાભાસા(સ)કથનં કૃટં ભવતિ તથા દર્શયિતું તથા હી ત્યાદિનોપક્રમતે । પૂર્વોક્ત સ્ય જન્મતન્માત્રાનુબન્ધસ્ય સિદ્ધયે નિશ્ચિઅયાય । સ્વકાર્ય સાધનસમ્ભવે સાધ્યપ્રકર્શનસમ્ભવલક્ષણમ્, સિદ્ધવ્યાપ્તિકસ્ય ચ હેતોઃ સાધ્યાભાવે સાધનનિવૃત્તિપ્રદર્શનલક્ષણં ચ સાધયિતું ય ઉપાદીયમાનો ઽપિ ન સમર્થઃ, સ દૃષ્ટાન્તદોષો દુષ્ટો દૃષ્ટાન્તઃ, દૃષ્ટાન્તાભાસ ઇતિ યાવત્ । સામર્થ્યાત્ સ્વકાર્યાકારણલક્ષણાત્ ॥
[ધ્પ્ર્ 240]
દૃષ્ટાન્તાભાસામ્ (-ભાસાન્) ઉદાહરતિ ---
યથા નિત્યઃ શબ્દો અમૂર્તત્વાત્ । કર્મવત્ પરમાણુવદ્ ઘટવદ્ ઇતિ । એતે દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ સાધ્યસાધનધર્મોભયવિકલાઃ ઇઇઇ-124
યથા [826]નિત્યઃ શબ્દો ઇતિ [827]શબ્દસ્ય નિત્ય્ત્વે સાધ્યે ઽમૂર્તત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ। સાધર્મ્યેણ કર્મવત્ પરમાણુવદ્ ઘટવદ્ ઇત્ ય્ એતે દૃષ્ટાતા ઉપાન્યસ્તાઃ । એતે ચ દૃષ્ટાન્તદોષાઃ । સાધ્યં ચ સાધનં ચ્ ઓભય ચેતિ[828] । તૈર્ વિકલાઃ । સાધ્યવિકલં કર્મ, તસ્યા ઽનિત્યત્વાત્ । સાધનવિકલઃ પ્રરમાણુઃ, મૂર્ત્ત્ત્વાત્ પરમાણૂનામ્ । [829]અસર્વગતદ્રવ્યપરિમાણં મૂર્ત્તિઃ । અસર્વગતાશ્ ચ દ્રવ્યરૂપાશ્ ચ પરમાનવઃ । નિત્યાસ્ તુ વૈશેષિકૈર્ ઇષ્યન્તે । તતો ન સાધ્યવિકલઃ[830] । ઘટાસ્ તૂભયવિકલઃ, અનિત્યત્વાન્મૂર્ત્તત્વાચ્ ચ ઘટસ્યેતિ[831] ॥
__________નોતેસ્__________
[826] યથેતિ નિત્યઃ
[827] ઇતિ નિત્યત્વે સાધ્યે શબ્દસ્યામૂર્ત-
[828] ચ । તૈર્ વિ-
[829] અસર્વગતં દ્ર-
[830] સાધ્યવિકલાઃ
[831] ઘટસ્ય
તથા સન્દિગ્ધસાધ્યધર્માદયશ્ ચ । યથા --- રાગાદિમાન્ અયં વચનાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । મરણધર્મો અયં પુરુષો રાગાદિમત્ત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । અસર્વજ્ઞો અયં રાગાદિમત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવદ્ ઇતિ ઇઇઇ-125
તથા[832] સન્દિગ્ધઃ સાધ્યધર્મો યસ્મિન્ સ સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મઃ । સ આદિર્ યેષાં તે તથોક્તાઃ । સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મઃ । સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મઃ સન્દિગ્ધોભયઃ[833] ।
__________નોતેસ્__________
[832] તથેતિ
[833] -ભયધર્મઃ
દૃષાન્તાભાસાન્ ઇત્યાદિ પરમાણૂનામ્ ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુગમમ્ ।
કથં પરમાણવઃ સાધનવિકલા ન સાધ્યવિકલા ઇત્ય્ આહ --- અસર્વે તિ । પરિમાણં માનવ્યવહારકારણમ્ । તચ્ ચ ગુણત્વાદ્ દ્રવ્યાશ્રયીતિ । દ્રવ્ય ગ્રહણેન વાસ્તવં રૂપમ્ અનૂદિતમ્ । તત્ર યદિ દ્રવ્યપરિમાણં મૂર્ત્તિર્ ઇત્ય્ એવ તાવદ્ ઉચ્યતે તદા ઽઽકાશાદેર્ અપિ દ્રવ્યસ્ય પરમમહત્ત્વનામ્ અધેયં પરિમાણમ્ અસ્તીતિ મૂર્ત્તત્વં પ્રસજ્યેત । અતસ્ તન્નિવૃત્ત્યર્થં દ્રવ્યે વિશેષણમ્ અસર્વગત ગ્રહણમ્ । તત્ર પરમાણોઃ પરમાણં ભવત્ય્ અસર્વગતસ્ય દ્રવ્યસ્યેતિ દર્શયન્ન્ આહ --- અસર્વગતાશ્ ચે તિ । સમવાયિકારણં દ્રવ્યં ગુણવદ્ વેતિ દ્રવ્યલક્ષ્ણયોગાદ્ દ્રવ્યરૂપઃ । ચ કારૌ પૂર્વાપેક્ષયા એકવિષયત્વમ્ અનયોઃ સમુચ્ચિનુતઃ । તત્ પુનઃ પરમાણોઃ પરિમાણં પારિમાણ્ડલસંજ્ઞકં જ્ઞાતવ્યમ્ । ઇયતા સાધનવૈકલ્યં દર્શિતમ્ ।
સાધ્યાવૈકલ્યં દર્શયન્ન્ આહ --- નિત્યાસ્ ત્વ્ ઇતિ । તુ નેનાર્થમ્ આન્તરેણ(?)વિશિનષ્ટિ । દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાત્મકૈઃ પદાર્થવિશેષૈર્ વ્યવહરન્તીતિ વૈશેષિકાઃ , રૂઢ(ઢે)શ્ ચાભ્યુપગત કણાદશાસ્ત્રા એવોચ્યતે । અથ [વા] ષટ્પદાર્થીપ્રતિપાદકતયા વિશિષ્યતે તદ્ અન્યસ્માચ્ છાસ્ત્રાદ્ ઇતિ વિશેષઃ કાણાદં શાસ્ત્રં વિવક્ષિતમ્ ।[834]"તદ્ વિદન્ત્ય્ અધીયતે વા" ઇતિ વૈશેષિકાસ્ તૈર્ ઇષ્યન્ત ઇતિ વચનવ્યક્ત્યા ચેષ્ટિમાત્રમ્ એતન્ ન પુનર્ અત્ર પ્રમાણમ્ અસ્તીતિ સૂચયતિ ।
__________નોતેસ્__________
[834] તુલના --- "તદ્ અધીતે તદ્વેદ" પાણિનિ 4,2,59.
[ધ્પ્ર્ 241]
ઉદાહરણમ્ --- રાગાદિમાન્ ઇતિ રાગાદિમત્ત્વં સાધ્યમ્ । વચનાદ્ ઇતિ હેતુઃ । રથ્યાપુરુષવત્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તે[835] । રાગાદિમત્ત્વં સન્દિગ્ધમ્ । મરણં ધર્મો ઽસ્યેતિ મરણધર્મા । તસ્ય ભાવો મરણધર્મત્વં સાધ્યમ્ । અયં પુરુષ ઇતિ ધર્મી । રાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । રથ્યાપુરુષે દૃષ્ટાન્તે સન્દિગ્ધં સાધનમ્ । સાધ્યં તુ નિશ્ચિતં મરણધર્મત્વમ્ ઇતિ । અસર્વજ્ઞો ઇતિ । અસર્વજ્ઞો સાધ્યમ્ । રાગાદિમત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । તદુભયમ્ અપિ રથ્યાપુરુષે દૃષ્ટાન્તે સન્દિગ્ધમ્ । અસર્મજ્ઞત્વં રાગાદિમત્ત્વં ચેતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[835] દૃષ્ટાન્તઃ રાગાદિ-
[836]તથા ઽનન્વયો અપ્રદર્શિતાન્વયશ્ ચ । યથા યો ઉક્તા સ રાગાદિમાન્, ઇષ્ટપુરુષવત્ । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇતિ ઇઇઇ-126

__________નોતેસ્__________
[836] તથા --- ઓમ્.
તથા ઽનન્વયો ઇતિ । યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટાન્તે સાધ્યસાધનયોઃ સમ્ભવમાત્રં દૃશ્યતે, ન તુ સાધ્યેન વ્યાપ્તો હેતુઃ, સો ઽનન્વયઃ । અપ્રદર્શિતાન્વયશ્ ચ --- યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે વિદ્યમાનો ઽપ્ય્ અન્વયો ન પ્રદર્શિતો વક્ત્રા સો ઽપ્રદર્શિતાન્વયઃ ।
અનન્વયમ્ ઉદારરતિ --- યથે તિ । યો ઉક્તે તિ વક્તૃત્વમ્ અનૂદ્ય સ રાગાદિમાન્ ઇતિ રાગાદિમત્ત્વં[837] વિહિતમ્ । તતો વક્તૃત્વસ્ય રાગાદિમત્ત્વં(વે) પ્રતિનિયમઃ । તેન વ્યાપ્તિર્ ઉક્તા । ઇષ્ટપુરુષવદ્ ઇતિ । ઇષ્ટ ગ્રહણેન પ્રતિવાદ્ય્ અપિ [838]સંગૃહ્યતે વાદ્ય્ અપિ । તેન વક્તૃત્વરાગાદિમત્ત્વયોઃ સત્ત્વમાત્રમ્ ઇષ્ટે પુરુષે સિદ્ધમ્ । વ્યાપ્તિસ્ તુ ન સિદ્ધા । તેના ઽનન્વયો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[837] -મત્ત્વે વિહિતમ્
[838] ગૃહ્યતે
અનિત્યઃ શબ્દ ઇત્ય્ અનિત્યત્વં સાધ્યમ્ । કૃતકત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । ઘટવદ્ ઇતિ[839] દૃષ્ટાન્તે ન પ્રદર્શિતો ઽન્વયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[839] -ઇત્ય્ અત્ર દૃ-
તત ઇત્યાદિ મરણધર્મત્વમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુજ્ઞાનમ્ ।
નનુ મરણધર્મત્વમ્ અપ્ય્ અસ્ય કથં નિશ્ચિંતં યેન હેતુર્ એવ સન્દિગ્ધ ઉચ્યતે ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ । કેવલં પ્રસિદ્ધિસમાશ્રયેણૈવમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । અન્વીયમાનત્વં સાધનસ્ય સાધ્યેનાન્વયઃ । સ ચ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણાક્ષેપાત્ પ્રસિદ્ધ્યતિ । યત્ર તુ તન્ નાસ્તિ કેવલં સમ્ભવમાત્રં સાહચર્યમાત્રં દૃશ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ॥
વક્તૃત્વસ્ય હેતો રાગાદિમત્ત્વે [79બ્] સાધ્યે પ્રતિનિયમઃ પ્રતિનિયતત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ શેષઃ । તેન સાધ્યનિયતત્વેન વ્યાપ્તિર્ અનયોર્ ઉક્તા પ્રદર્શિતા । એવંવિધાનુવાદવિધ્યુપકર્શને તથા પ્રતીતેર્ આહત્યોદયાદ્ વ્યાપ્તિર્ ઉક્તેત્ય્ ઉક્તમ્ । ન ત્વ્ અસાવ્ અનયોર્ વાક્યતો ઽસ્તિ । યતો દ્વયોર્ અપિ વાદિપ્રતિવાદિનોર્ દૃષ્ટાતત્વેન સઙ્ગ્રહઃ તેન હેતુના સત્ત્વમાત્રં સમ્ભવમાત્રં સાહચર્યમાત્રમ્ ઇતિ યાવત્ । અસ્તિ ચેષ્ટિઃ સહમાત્રોપકર્શનમ્ અદોષાવહમ્ ઇત્ય્ આહ --- વ્યાપ્તિસ્ ત્વ્ ઇતિ । તુ ઃ સત્ત્વમાત્રાદ્ વ્યાપ્તિં ભિન્નત્તિ । ન સિદ્ધા ન પ્રમાણનિશ્ચિતા । અનઓર્ વ્યાતિસાધકપ્રમાણાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રદર્શિતાન્વયમ્ ઉદાહારન્ન્ આહ --- અનિત્ય ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ 242]
ઇહ યદ્ય્ અપિ કૃટક્ત્વેન ઘટસદૃશઃ શબ્દસ્ તથાપિ નાનિત્યત્વેનાપિ સદૃશઃ પ્રત્યેતું શક્યતે[840] ઽતિપ્રસઙ્ગાત્[841] । યદિ તુ કૃટકત્વમ્ [842]અનિત્યસ્વભાવં [843]વિજ્ઞાતં ભવત્ય્ [844]એવં કૃતકત્વાદ્ અનિત્યત્વપ્રતીતિઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ ઇતિ કૃતકત્વમ્ અનિત્યત્વે[845] નિયતમ્ અભિધાય નિયમસાધનાયાન્વયવાક્યાર્થપ્રતિપત્તિવિષયો દૃષ્ટાન્ત ઉપાદેયઃ । સ ચ પ્રદર્શિતાન્વય એવ । અનેન ત્વ્ અન્વયવાક્યમ્ અનુક્ત્વૈવ દૃષ્ટાન્ત ઉપાત્તઃ । ઈદૃશશ્ ચ સાધર્મ્યમાત્રેણૈવોપ્રયોગી । ન ચ સાધર્મ્યાત્ સાધ્યસિદ્ધિઃ । અતો ઽન્વયાર્થો દૃષ્ટાન્તસ્ તદર્થશ્ ચાનેન નોપાત્તઃ । સાધર્મ્યાર્થશ્ ચોપાત્તો નિરુપયોગ
__________નોતેસ્__________
[840] શક્યો ઽતિ-
[841] પાક્યો ઽપિ પ્રાપ્તઃ --- ટિ-
[842] અનિત્યત્વ
[843] જ્ઞાતં
[844] -ત્ય્ એવ કૃ
[845] -અનિત્યત્વનિયતમ્
નનુ ઘટોપદર્શનેન કૃતકત્વેન તાદ્ ઘટસદૃશઃ શબ્દો દર્શિતઃ । તથા ચાનિત્યત્વેનાપિ સદૃશો દર્શિતસ્ તતશ્ ચ વ્યાપ્તિર્ દર્શિતૈવેત્ય્ આહ --- ઇહે તિ । ઇહાનિત્યત્વસિદ્ધિપ્રસ્તાવે । કુતસ્ તથા પ્રત્યેતુમ્ અશક્ય ઇત્ય્ આહ --- અતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ । મૂર્ત્તત્વાદ્(દે)ર્ અપિ સાદૃશ્યાગમ(સાદૃશ્યાવગમાત્) પ્રસક્તિર્(-ક્તેર્) ઇષ્ટં ધર્મમ્ અતિક્રિયાન્તઃ પર્સઙ્ગો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ તસ્માત્ । ન તર્હિ કૃતકત્વાદ્ અનિત્યત્વં કદાચિદ્ અપિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ --- યદિ ત્વ્ ઇતિ । તુ ર્ ઇમામ્ અવસ્થાં વિશેષવતીં દર્શયતિ । યદિ કૃતકત્વાનુવાદપૂર્વિકા(-પૂર્વક)વિધાનેનાર્થાન્તરત્વે સતિ ન નિત્યત્વસ્વભાવં કૃતકત્વં પ્રતીતં ભવત્ય્ એવં તત્સ્વાભાવ્યેન પ્રતિપત્તૌ કૃતકત્વાદ્ અનિત્યત્વપ્રતીતિઃ સ્યાત્ । યતઃ કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વસ્વભાવાવગમાત્ તતસ્ તત્પ્રતીતિર્ નાન્યથા તસ્માદ્ હેતોઃ । અન્વયવાક્ય સ્ય સાધ્યનિયતત્વં સાધનસ્યાર્થો ઽભિધેયઃ, તત્પ્રતિપત્તિવિષય સ્ તત્પ્રદર્શન ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્વયવાક્યાર્થપ્રતિપત્તિવિષયો ઽપિ દૃષ્ટાન્તો યદ્ય્ અપ્રદર્શિતાન્વયસ્ તદા સો ઽપિ નિરુપયોગઃ કિમ્ ઇત્ય્ ઉપાદેય ઇત્ય્ આહ --- સ ચે તિ । ચો ઽવધારણે યસ્માદર્થે વા । અનેન કથં નામાયમ્ ઉપાત્તો યેનૈવમ્ અભિધીયત ઇત્ય્ આહ --- અનેને તિ । અનેન્ન વાદિના । તુ ર્ વિશેષાર્થઃ । અન્વયપ્રતિપાદકં વાક્યમ્ અન્વયવાક્યમ્ । તદ્ અનુક્ત્વૈવ । અથૈવમ્ ઉપાત્તો ઽપિ યદ્ય્ ઉપયુજ્યતે તદા કા ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ --- ઈદૃશશ્ ચે તિ । ચ કારો ઽસ્યેમામ્ અવસ્થાં ભેદવતીમ્ આહ । સમાનઃ પ્રકરણાદ્ ઘટેન સદૃશો ધર્મો યસ્યાસૌ સધર્મા । તસ્ય ભાવઃ સાધર્મ્યમ્ । તદ્ એવ તન્ માત્રમ્ । માત્ર ગ્રહણેન વિશિષ્ટં સાધર્મ્યમ્ અપાકરોતિ । તેન્ ઐવ કારેણ નિરાકૃતનિરાસમ્ એવ દ્રઢયતિ । સાધર્મ્યપ્રદર્શનમાત્રેણૈવાયમ્ ઉપયોગવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથૈતત્ પદદર્શિતાત્ સાધર્મ્યાદ્ અપિ યદિ સાધ્યમ્ સિદ્ધ્યતે તદા કથમ્ અયમ્ અનુપયુક્ત ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે યસ્માદર્થે વા ।
એવં બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ --- અનેન ખલુ સાધર્મ્યં પ્રદર્શનીયમ્ । કૃતકત્વેનૈવ ચ સાધર્મ્યં પ્રદર્શ્યાયઞ્ ચરિતાર્થો ભવિષ્યતિ । ન ચ કૃતકત્વેન ઘટસાધર્મ્યે શબ્દસ્યાવગતે ઽપ્ય્ અનિત્યત્વેનાપિ તત્સાધર્મ્યાવગમો ઽવશ્યમ્ભાવીતિ શક્યમ્ અભિધાતુમ્ । મૂર્ત્તત્વાદિનાપિ સાદૃશ્યાવગમે ઽસ્યાનિવાર્યત્વપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ । યતઃ સાધર્મ્યમાત્રાન્ ન સાધ્યસિદ્ધિર્ અતઃ કારણાત્ । અન્વયો ઽન્વીયમાનત્વં સાધનસ્ય સાધ્યેન સો ઽર્થઃ પ્રયોજનં [80અ] યસ્ય સ તથા ન સાધર્મ્યમાત્રપ્રદર્શનાર્થ ઇત્ય્ અર્થાત્ । અનેનાપ્ય્ અન્વયાર્થ એવાયમ્ ઉપાત્ત ઇત્ય્ આહ --- તદર્થશ્ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । સો ઽન્વયો ઽર્થો યસ્ય સ તથા । અનેન વાદિના । કિમ્ અર્થસ્ તર્હ્ય્ અનેનાયમ્ ઉપાત્ત ઇત્ય્ આહ --- સાધર્મ્યે તિ । ચો યસ્માદર્થે ।
[ધ્પ્ર્ 243]
ઇતિ વક્તૃદોષાદ્ અયં દૃષ્ટાન્તદોષઃ । વક્ત્રા હ્ય્ અત્ર પરઃ પતિપાદયિતવ્યઃ । તતો યદિ નામ ન દુષ્ટં વસ્તુ તથાપિ વક્ત્રા દુષ્ટં દર્શતમ્ ઇતિ દુષ્તમ્ એવ ॥
તથા વિપરીતાન્વયઃ --- યદ્ અનિત્યં તત્ કૃતકમ્ ઇતિ ઇઇઇ-127
તથા વિપરીતાન્વયો યસ્મિન્ દૃષ્ટાતે સ તથોક્તઃ । તમ્ એવોદારતિ --- યદ્ અનિત્યં તત્ કૃતકમ્ ઇતિ । કૃતકત્વમ્ અનિત્યત્વનિયતં દૃષ્ટાન્તે[846] દર્શનીયમ્ । એવં કૃતકત્વાદ્ અનિત્યત્વગતિઃ સ્યાત્ । અત્ર ત્વ્ અનિત્યત્વં કૃતકત્વે[847] નિયતં દર્શિતમ્ । કૃતકત્વં[848] ત્વ્ અનિયતમ્ એવાનિત્યત્વે ।[849] તતો યાદૃશમ્ ઇહ કૃતત્વમ્ અનિયતમ્ અનિત્યત્વે [850]દર્શિતં તાદૃશાન્ નાસ્ત્ય્ અનિત્યત્વપ્રતીતિઃ । તથા હિ --- યદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યત્વમ્ અનૂદ્ય તત્ કૃતકમ્ ઇતિ કૃતકત્વમ્ વિહિતમ્ । અતો ઽનિત્યત્વં નિયતમ્ ઉક્તં કૃતકત્વે, ન તુ કૃતકત્વં અનિત્યત્વે । તતો યથા ઽનિત્યત્વાદ્ અનિયતાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે ન પ્રયત્નાન્તરીયકત્વપ્રતીતિ, તદ્વત્ કૃતક્ત્વાદ્ અનિત્યત્વપ્રતિપત્તિર્ ન સ્યાદ્, અનિત્યત્વે ઽનિયતત્વાત્ કૃતકત્વસ્ય ।

__________નોતેસ્__________
[846] દૃષ્ટાન્તેન
[847] -કત્વનિયતં
[848] ત્વ્ અનિત્યતમ્ એવોક્તમ્ અનિત્યત્વે
[849] અત્ર `તતઃ કૃતકત્વમ્ અનિત્યત્વે નિયતમ્ એવઽ ઇત્ય્ અધિકઃ પાઠો ઽસ્તિ ।
[850] પ્રદર્શિતમ્
સાધર્મ્યાર્થઃ સાધર્મ્યપ્રતિપાદનપ્રયોજન ઉપાત્તસ્ તસ્માન્ નિરુપયોગઃ સ । તસ્માદર્થે વા । અયં ચ શબ્દાત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । નનુ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોસ્ તાવદ્ વસ્તુતો ઽન્વયો ઽસ્ત્ય્ એવ । તત્ કથં વિદ્યમાને ઽપિ તસ્મિન્ તથા ઽપ્રદર્શનમાત્રેણાસૌ દૃષ્ટાન્તો દુષ્યતીત્ય્ આહ --- વક્તૃદોષાદ્ ઇતિ । વક્તા હી ત્યાદિનૈતદ્ એવ સમર્થયતે । નનુ વક્તૈવાસૌ તથા પ્રદર્શયન્ન્ અપરાધ્યતુ, અન્યસ્ય દૃષ્ટાન્તતપસ્વિનઃ કો ઽપરાધ ઇતિ ચેત્ । સ્વકાર્યા ઽકરણમ્ એવ દોષઃ । તદકરણં તસ્ય સ્વત એવ (એવાઽ)સામર્થ્યાદ્, અન્યેનાન્યથા પ્રદર્શનાદ્ વા ઽસ્તુ । કિમ્ એતાવતા તદ્ અકરણં તસ્ય નાસ્ત્ય્ એવેતિ સૂક્તં વક્તૃદોષાદ્ અયમ્ણ્ દૃષ્ટાન્તદોષ ઇતિ ।
વિપરીતો ઽન્વય ઇતિ વૈપરીત્યેન પ્રદર્શનાદ્ વિપરીત ઉક્તો ન તુ વિપરીતો ઽન્વયો ઽસ્ત્ય્ એવ । કીદૃશો ઽવિપરીતો ઽન્વયો યસ્માદ્ અયં વિપરીત ઇત્ય્ આહ --- કૃતકત્વમ્ ઇતિ । એવં પ્રદર્શને કો ગુણ ઇત્ય્ આહ --- એવમ્ ઇતિ । એવં કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વે નિયતત્વપ્રદર્શને સતિ । અત્ર પુનઃ કુત્ર કિં નિયતમ્ ઇત્ય્ આહ --- અત્રે તિ । તુ ર્ ઇમામ્ અવસ્થાં વિશેષવતીં દર્શયતિ । અનિત્યત્વાનુવાદેન કૃતક્ત્વસ્ય વિધાનાદ્ વિધીયમાનસ્ય વ્યાપકતયા નિયમવિષયત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિસન્ધિઃ કૃતકત્વં પુનઃ કીદૃશં દર્શિતમ્ ઇત્ય્ આહ ---[ કૃતકત્વમ્ ઇતિ] । તુ ર્ અનિત્યત્વાત્ કૃતકત્વં ભિનત્તિ । અનિત્યત્વે નિયતાદ્ અપિ કૃતક્તવાદિ(-વાદ)નિત્યત્વં પ્રતિપશ્યેત ઇત્ય્ આહ --- તત ઇતિ । યત એવમ્ અનુવાદવિધિક્રમે કૃતકત્વમ્ અનિત્યત્વાનિયતં દર્શતં ભવતિ, તતસ્ તસ્માદ્ ઇહ પ્રયોગે । યાદૃશમ્ ઇતિ વિધીયમાનમ્ । પૂર્વમ્ એવં વાદિના ઽ નિત્યત્વં કૃતકત્વે નિયતં દર્શિતમ્, ન કૃતકત્વમ્ નિત્યત્વે ચેતિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોક્તમ્ અધુના તુ યેન પ્રકારેણ તસ્યૈવ પ્રદર્શનમ્ આયાતં તથા હી ત્યાદિના તદ્ દર્શયતિ । અનિત્યત્વં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્
[ધ્પ્ર્ 244]
યદ્ય્ અપિ ચ કૃતકત્વં વસ્તુસ્થિત્યા ઽનિત્યત્વે નિયતં [851]તથાપ્ય્ અનિત્યતં વક્ત્રા [852]દર્શિતમ્ । અતઃ [853]સ્વયમ્ અદુષ્ટમ્ અપિ [854]વક્તૃદોષાદ્ દુષ્ટમ્ ।
__________નોતેસ્__________

[851] `તથાપ્ય્ અનિયતંઽ ઓમ્.
[852] પ્રદર્શિતમ્
[853] અતસ્ તત્ સ્વયં ન દુષ્ટ-
[854] વક્તુર્ દોષાત્
તસ્માદ્ વિપરીતાન્વયો ઽપિ વક્તુર્ અપરાધાત્, ન વસ્તુત (ન) । પરાર્થાનુમાને ચ[855] વક્તુર્ અપિ [856]દોષશ્ ચિન્ત્યત ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[855] ચ --- નાસ્તિ
[856] ન કેવલં હેતોઃ --- ટિ-
સાધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તદોષાઃ[857] ઇઇઇ-128
__________નોતેસ્__________
[857] દૃષ્ટાન્તદોષાઃ --- ઓમ્.
સાધર્મ્યેણ[858] નવ દૃષ્ટાન્તદોષાઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[858] -યેન તદ્દૃ
વૈધર્મેણાપિ[859] દૃષ્ટાન્તદોષાન્ [860]વક્તુમ્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[859] -પિ નવ દૃ-
[860] વક્તુકામ આહ
વૈધર્મ્યેણ અપિ --- પરમાણુવત્ કર્મવત્ આકાશવદ્ ઇતિ સાધ્યાદ્યવ્યતિરેકિણઃ ઇઇઇ-129
નિત્યત્વે શબ્દસ્ય સાધ્યે હેતાવ્ અમૂત્તત્વે [861]પરમાણુર્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યાવ્યતિરેકી । નિત્યત્વાત્ પરમાણૂનામ્ । કર્મ સાધનાવ્યતિરેકિ, અમૂર્ત્તત્વાત્ કર્મણઃ આકાશમ્ ઉભયાવ્યતિરેકિ, નિત્યત્વાદ્ અમૂર્ત્તત્વાચ્ ચ ।
__________નોતેસ્__________
[861] પરમાણુવદ્ વધ-{વૈધ-}; પરમાણુર્ વૈધર્યેણ
અન્તરેણાચિરપ્રભાદૌ દૃશ્યમાનમ્ અનિત્યતં તત્ર । તત્ર યથા ઽનિત્યત્વાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાપ્રતીતિસ્ તદ્વત્ કૃતકત્વાદ્ અપ્ય્ અનિત્ય[ત્વ]નિત્યત્વપ્રતીતિર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
નનુ ભવતુ અનિત્યત્વાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાપ્રતીતિર્ વસ્તુતસ્ તસ્ય તત્રાનિયતત્વાત્ કૃતકત્વં તુ પરમાર્થતો નિયતમ્ નિત્યત્વે । તત્ કુતસ્ તસ્માત્ તસ્યાપ્રતીતિર્ ઇત્ય્ આહ --- યદ્ય્ અપી ત્યાદિ । એવં બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ --- વસ્તુતશ્ છેદનસ્વભાવો ઽપિ પરશુર્ યદાચ્છેદકેન ભ્રાન્ત્યા ઽન્યથા વા ઉદ્વર્ત્ત્ય બાહુમ્ ઉદ્યમ્ય દ્વૈધીભાવાર્થં ધવાદૌ નિપાત્યતે, તદા તેન સ્વયમ્ અદુષ્ટેનાપિ યથા છિદા ન સમ્પાદ્યતે, તદ્વદ્ અનેનાપિ પરોક્ષાર્થપ્રતીતિર્ ન સમ્પાદ્યતે, સ્વયમ્ અદુષ્ટેનાપીતિ ।
યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ [80બ્] હેતોર્ વક્તુર્ અનુમાપયિતુર્ અપરાધાદ્ દોષાદ્ વિપરીતાન્વયો ઽપિ દૃષ્ટાન્તદોષ ઇતિ દોષઃ । ન કેવલમ્ અપ્રદાર્શિતાન્વય ઇત્ય્ આહ --- પરાર્થે તિ । ન કેવલં સાધનસ્ય દોષશ્ ચિન્ત્યત ઇત્ય્ અપિ શબ્દાત્ ॥
યતો ઽલ્પીયો નાસ્તિ સ પરમાણુઃ વૈધર્મ્યપ્રતિપાદ [ન] વિષયોપાત્તત્વાન્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉક્તઃ । સાધ્યસ્યાવ્યતિરેકો નિવૃત્ત્યભાવઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ તથોક્તઃ
[ધ્પ્ર્ 245]
સાધ્યમ્ આદિર્ યેષામ્ તાનિ સાધ્યાદીનિ સાધ્યસાધનોભયાનિ । તેષામ્ અવ્યતિરેકો[862] નિવૃત્ત્યભાવઃ । સ યેષામ્ અસ્તિ તે સાધ્યાદ્યવ્યતિરેકિણઃ । તે ચોદાહૃતાઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[862] -રેકો વૃત્ત્ય-; રેકો નિવૃત્તા (ત્ત્ય) ભાવઃ
અપરાનુદાહર્ત્તુમ્ આહ ---
તથા સન્દિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકાદયઃ, યથા અસર્વજ્ઞાઃ કપિલા દયો અનાપ્તા વા અવિદ્યમાનસર્વજ્ઞતાપ્તતાલિઙ્ગભૂતપ્રમાણાતિશયશાસનત્વાદ્ ઇતિ । અત્ર[863]વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ --- યઃ સર્વજ્ઞ આપ્તો વા સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકમ્ ઉપદિષ્ટવાન્,[864]યથા ---[865] ઋષભવર્ધમાના દિર્ ઇતિ । [866]તત્રાસર્વજ્ઞતાનાપ્તયોઃ સાધ્યધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ ઇઇઇ-130
__________નોતેસ્__________
[863] વૈધર્મ્યેણોદા-
[864] તદ્ યથા
[865] વૃષભા
[866] ઇતિ વૈધર્મ્યોદાહરણાદ્ અસર્વ-
તથે તિ । સાધ્યસ્ય વ્યતિરેકઃ સાધ્યવતિરેકઃ । સંદિગ્ધઃ સાધ્યવ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ સંદિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકઃ । સ આદિર્ યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
સંદિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકમ્ ઉદાહર્ત્તુમ્ આહ --- યથે તિ । અસર્વજ્ઞા ઇત્ય્ એઅક્ં સાધ્યમ્ । અનાપ્તા અક્ષીણદોષા ઇતિ દ્વિતીયમ્ । કપિલા દય ઇતિ ધર્મી । અવિદ્યમાનસર્વજ્ઞતે ત્યાદિ હેતુઃ । સર્મ્વજ્ઞાતા ચ આપ્તતા ચ તયોર્ લિઙ્ગભૂતઃ પ્રમાણાતિશયો લિઙ્ગાત્મકઃ પ્રમાણવિશેષઃ । અવિદ્યમાનઃ સર્વજ્ઞાતાપ્તતાલિઙ્ગભૂતઃ પ્રમાણાતિશો યસ્મિન્ તત્ તથોક્તં શાસનમ્ । તાદૃશં શાસનમ્ યેષાં તે[867] તથોક્તાઃ । તેષાં ભાવસ્ તત્ત્વમ્ । તસ્માત્ । પ્રમાણાતિશયો જ્યોતિર્જ્ઞાનોપદેશ ઇહાભિપ્રેતઃ । યદિ હિ કપિલા દયઃ સર્વજ્ઞા આપ્તો વા સ્યુસ્ તદા જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકમ્ કમાન્ નોપદિષ્ટવ્ન્તઃ? ન ચોપદિષ્ટવન્તઃ । તસ્માન્ ન સર્વજ્ઞા આપ્તા વા ।
__________નોતેસ્__________

[867] કપિલાદયઃ --- ટિ-
અત્ર પ્રંઆણે વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ । યઃ સર્વજ્ઞ આપ્તો વા સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકં સર્વજ્ઞતાપ્તતા લિઙ્ગભૂતમ્ ઉઅપદિષ્ટવાન્ । યથા ઋષભો વર્ધમાનશ્ ચ તાવ્ આદી યસ્ય સ ઋષભવર્ધમાના દિર્ દિગમ્બરાણાં
પ્રકરણાત્ ક્ષીણદોષત્વમ્ આપ્તત્વક્ષણમસ્ય વિવક્ષિતમ્ ઇતિ તત્ વા અનાપ્તા અક્ષીણદોષા ઇતિ વ્યાચષ્ટે । કપિલઃ સાંખ્ય દર્શનકારો મુનિઃ । આદિ શબ્દો ગૌતમા દેઃ સઙ્ગ્રહઃ । શાસનં માર્ગસ્ તત્પ્રણીતશાસ્ત્રમ્ ઇતિ યાવત્ ।
નનુ તેષામ્ અપિ શાસને લિઙ્ગાત્મકઃ પ્રમાણાતિશયો ઽનેકો ઽસ્ત્ય્ એવ । તત્ કથં હેતુર્ અયમ્ અસિદ્ધો ન ભવતીત્ય્ આહ --- પ્રમાણાતિશય ઇતિ । જ્યોતિષાં ગ્રહનક્ષત્રાણાં જ્ઞાનં તસ્ય્ ઓપદેશઃ । જ્યોતિર્જ્ઞાનસ્યોપલક્ષણત્વાજ્ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદ્યુપદેશ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ । તદ્ અયં સમુદાયાર્થઃ --- યસ્માત્ તૈર્ જ્યોતિર્જ્ઞાનમ્ અન્યાતીન્દ્રિયજ્ઞાનં ચ સ્વશાસને નોપદિષ્ટં તસ્માત્ તે ન તથારૂપા ઇતિ । યદિ હી ત્યાદિનૈતદ્ એવ દર્શયતિ
[ધ્પ્ર્ 246]
શાસ્તા[868] સર્વજ્ઞશ્[869] ચ આપ્તશ્ ચેતિ । તદ્ ઇહ વૈધર્મ્યોદાહરણાદ્ ઋશભાદેર્ અસર્વજ્ઞત્વસ્યાનાપ્તતાયાશ્ ચ વ્યતિરેકો વ્યાવૃત્તિઃ સંદિગ્ધા । યતો જ્યોતિર્જ્ઞાનં ચોપદૈશેદ્ અસર્વજ્ઞાશ્ ચ ભવેદ્ અનાપ્તા વા । કો ઽત્ર વિરોધઃ? નૈમત્તિકમ્ એતજ્ જ્ઞાનં વ્યભ્દિચારિ ન સર્વજ્ઞત્વમ્ અનુમાપયેત્ ॥
__________નોતેસ્__________
[868] શાસ્તા સાધ્યયતિરેકઃ સર્વ-
[869] ચ --- ઓમ્.
આદિશબ્દેનાન્યાતીન્દ્રિયજ્ઞાનં સંગૃહ્યતે । ઋષભવર્ધમાન નામ્ અધેયાવહ્નીકાણામ્ ઇષ્ટદેવૌ । આદિ શબ્દેન પાર્શ્વનાથારિષ્ટનેમિ પ્રભૃતેઃ સઙ્ગ્રહઃ । શાસ્તા સ્વદૃષ્ટમ્ અન્યોપદેષ્ટા । સર્વજ્ઞશ્ ચાપ્તશ્ ચે ત્ય્ અનેન દ્વયસ્યાપિ સાધ્યસ્યાભાવં દર્શયતિ । યદ્ આહ --- અકલઙ્કઃ --- " યદિ સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે વા વસ્તુનિ બુદ્ધિર્ અત્યન્તપરોક્ષે ન સ્યાત્ કથં તર્હિ જ્યોતિર્જ્ઞાનાવિસંવાદઃ? જ્યોતિર્જ્ઞાનમ્ અપિ હિ સર્વજ્ઞપ્રવર્ત્તિતમ્ એવ, એતસ્માદ્ અવિસંવાદિનો જ્યોતિર્જ્ઞાનાત્સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ । તદ્ ઉક્તમ્ ---
ધીર્ અત્યન્તપરોક્ષે ઽર્થે ન ચેત્ પુંસાં કુત પુનઃ ।
જ્યોતિર્જ્ઞાનાવિસંવાદઃ શ્રુતત્વાચ્ ચેત્ સાધનાન્તરમ્ ॥" [સિદ્ધિવિ- પૃ-413] ઇતિ ।
કથં પુનઃ સત્ય્ અપિ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદ્ય્ ઉઅપદેશે વિપક્ષાદ્ ઋષભાદેર્ અસર્વજ્ઞત્વાદેર્ વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધેત્ય્ આહ --- યત ઇતિ । અત્ર સર્વજ્ઞતાયામ્ અનિષ્ટાયાં સત્યામ્ અપિ જ્યોતિર્જ્ઞાનાય્ ઉઅપ્દેશે કો વિરોધો ઽનુપપત્તિઃ? ક્ષેપે કિમઃ પ્રયોગાન્ ન કશ્દ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથાસર્વજ્ઞત્વે તસ્યૈતસ્માદ્ ઇદં ગ્રહોપરાગાદિ ભાવિ તતશ્ ચૈવં ભાવીતિ જ્ઞાનં કથં વૃત્તં યેન સમ્વાદિ તથોપદિશેત્ । તસ્માત્ સર્વજ્ઞ એવાસાવ્ ઇતિ નિશ્ચય ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- નૈમિત્તકમ્ એતદ્ ઇતિ । એતજ્ જ્યોતિર્જાનાદિકં નિમિત્તાત્ પરમ્પરયા કારણાદ્ । વિષયેણ ચ વિષયિણો નિર્દેશાન્નિમિત્તદર્શનાદ્ આગતં નૈમિત્તકમ્, અત એવ તદ્ ઉપદેષ્ટુઃ સરજ્ઞતા વ્યભિચરતીતિ । તથા સર્વજ્ઞતામ્ અન્તરેણાપિ ભવતીદાનીન્તનજ્યોતિષિકાણામ્ ઇવાઽતીન્દ્રિયોપરાગાદિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તથાભૂતં જ્ઞાનં ન સર્વજ્ઞતામ્ અનુમાપયેદ્ અનુમાપયિતું શક્નોતિ ।
નનુ ચ તથાભૂતેન ભાવિવસ્તુના સહ કસ્યચિત્ કાર્યકારણભાવ એવ તેન કશ્ચિદ્ જ્ઞાતઃ । યદ્ય્ [81અ] અસાવ્ અસર્વજ્ઞો ભવેદ્ અસર્વજ્ઞશ્ ચ કથમ્ ઉપદિશેદ્ ઇતિ ચેત્ । ન । એતદ્ અન્યતો ઽપિ જ્ઞાત્વા તદુપદેશ્ડસમ્ભવાત્ । તસ્યાન્યતસ્ તથાવિધાત્ । ન ચાદિમાન્ સંસારઃ । યેન સ એવાદ્યસ્ તથા જ્ઞાની સર્વજ્ઞઃ, સ ચાસ્માકમ્ ઋષભાદિર્ ઇત્ય્ અપ્ય્ ઉચ્યેત । અથ વા --- યદ્ય્ અસૌ અસર્વજ્ઞસ્ તદા તસ્ય તથાભૂતસ્ય સાધ્યસાધનભાવસ્યાવિદુષ ઉપદેશાદ્ અસ્માદ્ આદીનામ્ અતીન્દ્રિયોપરાગાદિજ્ઞાનં સંવાદિ ચ કથં ભવેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય્ આહ --- નૈમિત્તકમ્ ઇતિ ।
અયમ્ અર્થઃ --- કારણદર્શનસ્વભાવકાર્યજ્ઞાનમ્ એતત્, એતચ્ ચ ભાવિવસ્તુવ્યતિર્કેણ ભવેદ્ અપિ, નાવશ્યં કારણાનિ કાર્યવન્તિ ભવન્તીતિ ન્યાયાત્ । એતચ્ ચ વ્યભિચારિ જ્ઞાનમ્ ઉપદિશ્યમાનં નોપદેષ્ટુઃ સર્વજ્ઞતામ્ અનુમાપયિતું કલ્પ્યતે ।
અથ તદ્ એવ તસ્ય તથા ભૂતસ્ય કારણવસ્તુનસ્ તત્ તદ્ ભાવિવસ્તુ પ્રતિકારણાત્વં કથં જાનીયાત્ કથં ચોપદિશેદ્ યદ્ય્ અસાવ્ અસર્વજ્ઞ ઇતિ ચેત્ । અન્યતસ્ તદ્ ધિ જ્ઞાત્વા જ્ઞાતં(-નં) ચોપદેશશ્ ચ તસ્યોપપદ્યતે ।
[ધ્પ્ર્ 247]
સન્દિગ્ધસાધનવ્યતિરેકો યથા, ન ત્રયીવિદા બ્રાહ્મણેન ગ્રાહ્યવચનઃ કશ્ચિદ્[870]વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ --- યે ગ્રાહ્યવચના ન તે રાગાદિમન્તઃ । તદ્ યથા[871] ગૌતમા દયો ધર્મશાસ્ત્રાણાં[872]પ્રણેતાર ઇતિ । ગૌતમા દિભ્યો રાગાદિમત્ત્વસ્ય સાધનધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા ઇઇઇ-131
__________નોતેસ્__________
[870] કશ્ચિત્ પુરુષો
[871] ગોતમા
[872] ધર્મશાસ્ત્રપ્રણે-
સન્દિગ્ધસાધનવ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ । તમ્ ઉદારતિ --- યથે તિ । ઋક્સામયજૂંષિ ત્રિણિ ત્રયી તામ્ વેતીતિ[873] ત્રયીવિદ્ । તેન ન ગ્રાહં વચનં યસ્યેતિ સાધ્યમ્ । વિવક્ષિત ઇતિ કપિલાદિર્ ધર્મી । રાગાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુ ।
__________નોતેસ્__________
[873] વેત્તિ ત્રયી-
અત્ર પ્રમાણે વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ --- સાધયાભાવઃ સાધનાભાવેન [874]યત્ર વ્યાપ્તો દર્શ્યતે તદ્ વૈધર્મોદાહરણમ્ । ગ્રાહ્યં વચનં યેષાં તે ગ્રાહ્યવચના ઇતિ સાધ્યનિવૃત્તિમ્ અનૂદ્ય ન તે રાગાદિમન્ત ઇતિ સાધનાભાવો વિહિતઃ । ગૌતમા દયો આદિર્ યેષાં તે તથોક્તા મન્વાદયો ધર્મશાસ્ત્રાણિ સ્મૃતયસ્ તેષાં કર્ત્તારઃ ત્રયીવિદા હિ બ્રાહ્મ્યણેન ગ્રાહ્યવચના ધર્મશાસ્ત્રકૃતો વીતરાગાશ્ ચ ત ઇતીહ [875]ધર્મી વ્યતિરેકવિષયો ગોતમા દય ઇતિ । ગૌતમાદિ ભ્યો રાગાદિમત્ત્વસ્ય સાધનસ્ય નિવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા । યદ્ય્ અપિ તે ગ્રાહ્યવચનાસ્ ત્રયીવિદસ્ તથાપિ [876]કિં સરાગા ઉત વીતરાગા ઇતિ સન્દેહઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[874] -ભાવેન વ્યાપ્તો યત્ર દર્શ્યતે
[875] ઇતીહ ધર્મિવ્ય-; ઇતિ ધર્મી; ઇતિ ધર્મિવ્ય-
[876] વિદા તથાપિ
સન્દિગ્ધોભયવ્યતિરેકો યથા --- અવીતરાગાઃ કપિલા દયઃ, પરિગ્રહાગ્રહયોગાદ્ ઇતિ । અત્ર વૈધર્મ્યેણ ઉદાહરણમ્ --- યો વીતરાગો ન તસ્ય પરિગ્રહાગ્રહઃ ।
તસ્યાપ્ય્ અન્યસ્માદ્ । અનાદિશ્ ચ સંસાર ઇતિ કથમ્ એતાવન્માત્રેણ વર્ધમાનાહેઃ સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ ॥

ત્રયો ઽવયવા યસ્યાઃ સંહતેર્ ઇતિ ત્રયી ત્ય્ અદન્તાત્ ઙીપ્ । કિમ્ અત્ર સાધ્યા [ભાવા]નુવાદેન સાધના ભાઓ વિહિતો યેનૈતદ્ વૈધર્મ્યોદાહરણં ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- સાધ્યે તિ । ગૌતમો ઽક્ષપાદા પરનામા ન્યાયસૂત્ર સ્યાપિ પ્રણેતા મુનિઃ । મુનિર્ ઇતિ સ્મૃતિકારો મુનિઃ । આદિ શબ્દાદ્ વિશ્વરૂપયાજ્ઞવલ્ક્યસંવૃત્તા દેઃ સઙ્ગ્રહઃ । ઇતિસ્ તસ્માત્ । ધર્મિત્વમાત્રજિજ્ઞાપિષયા ધર્મિવ્યતિરેકવિષય ઇતિ અભિધાય તસ્યેઇવ વિશેષનિષ્ઠ્પ્રતિપાદનેચ્છયા ગૌતમા દય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇન્દ્રિયમનસ્કાર[જ]મ્ એતદ્ રાજા(મ્ એતજ્ જ્ઞા)નમ્ ઇત્ય્ આદિવત્ તસ્માદ્ વૈધર્મી દૃષ્ટાન્તો ગૌતમા દિર્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ । તથાત્વં ચ તેષાં તથાત્વેનોપાદાનાન્ન તુ પરમાર્થત ઇત્ય્ અવસેયમ્ । ગ્રાહ્યવચનત્વે ઽપિ તેષાં કથં તાદ્રૂપ્યસન્દેહ ઇત્ય્ આહ --- યદ્ય્ અપી તિ । ઉતે તિ પક્ષાન્તરમ્ ઉદ્દ્દ્યોતયતિ ॥
[ધ્પ્ર્ 248]
યથા ઋષભાદેર્ ઇતિ[877]। ઋષભાદેર્ અવીતરાગત્વપરિગ્રહાગ્રહયોગયોઃ સાધ્યસાધનધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ ઇઇઇ-132
__________નોતેસ્__________
[877] ભાદેઃ । ઋષ-
સન્દિગ્ધૌભયવ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ । તમ્ ઉદાહરતિ યથે તિ । અવીતરાગા ઇતિ રાગાદિમત્ત્વં સાધ્યમ્ । કપિલા દય ઇતિ ધર્મી । પરિગ્રહો લભ્યમાનસ્ય સ્વીકારઃ પ્રથમઃ । સ્વીકારાદ્ ઊર્ધ્વં યદ્ ગાર્ધ્યં માત્સર્યં સ આગ્રહઃ । પરિગ્રહશ્ ચ આગ્રહશ્ ચ તાભ્યાં યોગાત્ । કપિલાદ યો લભ્યમાનં સ્વીક્ર્વન્તિ સ્વીકૃતં ન મુઞ્ચન્તિ --- ઇતિ તે રાગાદિમન્તો ગમ્યન્તે । અત્ર પ્રમાણે વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ --- યત્ર સાધ્યાભાવે સાધનાભાઓ દર્શયિતવ્યઃ । યો વીતરાગ ઇતિ સાધ્યાભાવમ્ અનૂદ્ય, ન તસ્ય પરિગ્રહાગ્રહાવ્ ઇતિ સાધનાભાઓ વિહિતઃ । યથા ઋષભાદેર્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ । એતસ્માદ્ ઋષભાદેર્ દૃષ્ટાન્તાદ્ અવીતરાગત્વ સ્ય સાધ્યસ્ય પરિગ્રહાગ્રહયોગસ્ય[878] ચ સાધનસ્ય [879]નિવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા । ઋષભા દીનાં હિ પરિગ્રહાગ્રહયોગો ઽપિ સન્દિઘો વીતરાગત્વં ચ । યદિ નામ તત્સિદ્ધાન્તે વીતરાગાશ્ ચ નિષ્પરિગ્રહાશ્ ચ [880]પઠ્યન્તે તથાપિ સન્દેહ એવ ॥
__________નોતેસ્__________

[878] યોગત્વસ્ય
[879] વ્યાવૃત્તિઃ
[880] પરિપઠ્યન્તે
અપ્રાન્ અપિ [881]ત્રીન્ ઉદાહર્ત્તુમ્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[881] અપરાણ્ય્ અપિ ત્રીણ્ય્ ઉદા-
અવ્યતિરેકો યથા, અવીતરાગો ઽયં[882]વક્તૃત્વાત્ । [883]વૈધર્મ્યેણ ઉદાહરણમ્ ---[884]યત્ર અવીતરાગત્વં ન અસ્તિ[885]ન સ વક્તા, યથા ઉપલખણ્ડ ઇતિ । યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપલખણ્ડાદ્ ઉભયં વ્યાવૃત્તં[886]તથા અપિ સર્વો વીતરાગો ન વક્તા ઇતિ વ્યાપ્ત્યા વ્યતિરેકાસિદ્ધેર્ અવ્યતિરેકઃ ઇઇઇ-133
__________નોતેસ્__________
[882] -રાગો વક્તૃ
[883] વૈધર્મ્યોદાહરણમ્; -ત્વાત્ । યત્રાવી-
[884] યત્ર વીત-
[885] નાસ્તિ સ વક્તા; નાસ્તિ સ ન વક્તા
[886] વ્યાવૃત્તયા સર્વો; વ્યાવૃત્તં યો સર્વો; -વૃત્તં તથા સર્વો-
ઉભયશ(ઉભશ)બ્દસ્ય દ્વિવચનાન્તસ્ય પ્રયોગદર્શનાદુભયોર્ ઇત્ય્ ઉભશબ્દેનાર્થમ્ આહ । લબ્ધમ્ ઇદં વસ્તુ મત્તો ઽન્યત્ર નરામદિ (માગાદિ)તિ તુ વિશેષો ઽત્ર માત્સર્યમ્ અભિપ્રેત આગ્રહઃ । ન મુઞ્ચતિ(ન્તિ) નન્ય્સ્મૈ દદતિ । અનેનૈવ રૂપેણ વૈધર્મ્યોદાહરણં ભવતિ । નાન્યથેતિ દ્રઢયિતુમ્ ઉક્તમ્ અપિ સ્મારયન્ન્ આહ --- યત્રે તિ । ઋષભાવીનામ્ ઇત્ય્ અનેન વૈધર્મ્યોદાહરણાદ્ ઋષભાવેઃ સાધ્યસાધનયોર્ વ્યાવૃત્તિસન્દેહં દર્શયતિ ।
નન્વસ્મદાગમે તદ્ગુણદ્વયયોગિનસ્ તે કથિતાસ્ તત્કથમ્ અન્યોસ્ તતો વ્યાવૃત્તિઃ સગ્ધ્યત ઇત્ય્ આહ --- યદિ નામે તિ । પઠ્યત ઇતિ ચ વચનવ્યક્ત્યા ચ પાઠમાત્રેણ તેષાં તદ્ગુણયોગઃ સિદ્ધઃ ન તુ પ્રમાણેનેતિ દર્શયતિ । અત એવાહ --- તથાપી તિ ॥
ત્રીન્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તદોષાન્ ।
[ધ્પ્ર્ 249]
અવિદ્યમાનો વ્યતિરેકો યસ્મિન્ સો અવ્યતિરેકઃ । અવીતરાગ ઇતિ રાગાદિમત્ત્વં સાધ્યમ્ । વક્તૃત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । ઇહ વ્યતિરેકમ્ આહ --- યત્ર અવીતરાગત્વં નાસ્તી તિ સાધ્યાભાવાનુવાદઃ । તત્ર વકૃત્વમ્ અપિ નાસ્તિ --- ઇતિ સાધનઆભાવવિધિઃ । તેન સાધનાભાવેન સાધ્યભાવો વ્યાપ્ત ઉક્તઃ । [887]દૃષ્ટાન્તો યથા ઉપલખણ્ડ [888] ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[887] અત્ર દૃષ્ટા-
[888] -ખણ્ડેતિ-
કથમ્ અયમ્ અવ્યતિરેકો યાવતોપલખણ્ડાદુભયં[889] નિવૃત્તમ્? કિમ્ અતઃ? [890] યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપલખણ્ડાદ્ ઉભયં વ્યાવૃત્તં સરાગત્વં ચ વક્તૃત્વં ચ[891], તથા અપિ વ્યાપ્ત્યા[892] વ્યતિરેકો યસ્ તસ્યા અસિદ્ધેઃ કારણાદ્ અવ્યતિરેકો અયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[889] -ભયમ્ અપિ નિ-
[890] યદ્ય્ ઉપલ-
[891] યત્ર વીતરાગત્વં તત્ર વક્તૃત્વં નાસ્તિ --- ટિ-
[892] વ્યાપ્તો વ્ય-
કીદૃશી પુનર્ વ્યાપ્તિર્ ઇત્ય્ આહ --- સર્વો વીતરાગ ઇતિ સાધ્યાભાવાનુઆદઃ । નવ્ક્તે તિ સાધનાભાવવિધિઃ । તેન સાધ્યાભાવઃ [893]સાધનાભાવનિયતઃ [894]ખ્યાપિતો ભવતીતિ[895] । ઇદૃશી વ્યાતિઃ । તયા વ્યતિરેકો ન સિદ્ધઃ ।અસ્ય ચાર્થસ્ય ર્પસિદ્ધયે દૃષ્ટાન્તઃ । તત્ સ્વકાર્યા ઽકરણાદ્ દુષ્ટઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[893] સાધનાભાવે નિ-; સાધનાભાવો નિ-
[894] સ્થાપિતો
[895] ભવતિ । ઈ-
અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો યથા, અનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાદ્ આકાશવદ્ ઇતિ વૈધર્મ્યેણ[896] ઇઇઇ-134
__________નોતેસ્__________
[896] વૈધર્મ્યેણ --- ઓમ્.; વૈધર્મ્યેણાપિ; ન મૂલત્વેનાપિ તુ ટીકાસ્થં ગૃહીતં
યેનઆયમ્ અનુવાદનિધિક્રમસ્ તેન હેતુના । યાવતે તિ તૃતીયાન્તપ્રતિરૂપકો યસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્યાથે વર્ત્તમાનો ઽત્ર ગૃહીતઃ । [81બ્] ઉપલખઙ્ડાચ્ છિલાશકલાત્ । ઉભયં સાધ્યસાધનમ્ । કિમ્ અત ઇતિ સિદ્ધાન્તી । અત ઉભયનિવૃત્તે કિં ભવતિ? ન કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નનૂપલખણ્ડાત્તાવદ્ વૈધ્ર્મીદૃષ્ટાન્તાન્તાદુભયં નિવૃત્તં દર્શિતં યેન તત્ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ --- યદ્ય્ અપી તિ । વ્યાપ્ત્યા સર્વરાગિત્વજન્યતાસ્વીકારેણ । તસ્ય વ્યાપ્તિમ્ અતો વ્યતિરેકસ્યાઽસિદ્ધેર્ અનિશ્ચયાત્ । કીદૃશી તિ સામાન્યતઃ પૃચ્છતિ । પુનર્ ઇતિ વિશેષતઃ । ઇતિર્ અનન્તરોક્તં શબ્દં પરામૃશતિ । તેનાનેન શબ્દેનેત્ય્ અર્થઃ । ન વક્તવ્યેત્ય્ અત્રાપીતિ પૂર્વવત્ । યેનૈવમ્ અનુવાદવિધિક્રમસ્ તેન । ઇત્ર્ ઈદૃશ્યા વ્યાપ્તેઃ સ્વરૂપં પ્રકાશયતિ યસ્માદ્ અર્થે વા । તત્ પ્રતીત્ય્થંભૂતલક્ષણતયેયં તૃતીયા, સાધનાષ્ભાવેન સાધ્યાભાવન્યાયેન લક્ષણા વ્યાપ્તિર્ ઈકૃશીત્ય્ અર્થઃ । ઈદૃશં વ્યાત્પિમ્ અન્તં વ્યતિરેકં પ્રસાધયિતુમ્ અસર્મર્તો ઽયં કથમ્ અયં દૃશ્ટાનો ત્રેષ્ટ ઇત્ય્ આહ --- અસ્ય ચે તિ । અસ્ય સાધનાહ્બાવે સાધ્યા ઽભાવનિયતલક્ષણસ્ય્ આર્થસ્ય । ચો યસ્માદ્ અર્થે ઽવધારણે વા । પ્રસિદ્ધયે નિશ્ચયાર્થં દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયત ઇતિ શેષઃ, પ્રકરણાલભ્યં વા, ન ચાયં તથાપ્રદર્શન્બ ઇત્ય્ અમુમ્ અર્થં પ્રકરણગમ્યં કૃત્વા । તત્ તસ્માત્ સ્વકાર્યકરણાદ્ દુષ્ટ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યદ્ વા ભવત્વ્ અસ્યાર્થસ્ય પ્રસિદ્ધયે
[ધ્પ્ર્ 250]
અપ્રદર્શિતો વ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ । અનિત્યઃ શબ્દઃ ઇત્ય્ અનિત્યત્વં સાધ્યમ્ । કૃતકત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । આકાશવદ્ ઇતિ વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તઃ ।
ઇહ પરાર્થાનુમાને પરસ્માદર્થઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । સ શુદ્ધો ઽપિ સ્વતો યદિ પરેણાશુદ્ધઃ ખ્યાપ્યતે સ તાવ્ અદ્યથા પ્રકાશિતસ્ તથા ન યુક્તઃ । યથા યુક્તસ્ તથા ન પ્રકાશિતઃ । પ્રકાશિતશ્ ચ હેતુઃ । અતો વતુર્ અપ્રાધાદ્ અપિ પરાથાનુમાને હેતુર્ દૃષ્ટાન્તો વા દુષ્ટઃ સ્યાદ્ અપિ । ન ચ સાદૃશ્યાવસાદૃશ્યાદ્ વા સાધ્યપ્રતિપત્તિઃ, અપિ તુ સાધ્યનિયતાદ્ ધેતોઃ । અતઃ સાધ્યનિયતો હેતુરન્વયવાક્યેન વ્યતિરેકવાક્યેન વા [897]વક્તવ્યઃ । અન્યથા ગમકો નોક્તઃ સ્યાત્ । સ તથોક્તો દૃષ્ટાન્તેન[898]
__________નોતેસ્__________

[897] ચ વક્ત-
[898] દૃષ્ટાન્તેનાસિદ્ધો
દૃષ્ટાન્તસ્ તથાપ્ય્ અયં કથં દુષ્ટ ઇત્ય્ આહ --- તત્ સ્વકાર્યે તિ । તચ્ ચ તત્સ્વકાર્યં ચ । સાધનાભાવે સાધ્યાભાવનિયતખ્યાપનલક્ષણં ચેત્ । તથા તસ્ય્ આકારણાદ્ અસમ્પાદનાદ્ દુષ્ટ ઇતિ ॥
અથ પરમાર્થતસ્ તાવદ્ દૃષ્ટાન્તે નહ્બસિ સાધ્યાભાવો ઽપ્ય્ અસ્તિ, સાધનાભાવશ્ ચ । તત્કથમ્ અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો દૃષ્ટાન્ત્ દુષ્ટ્ ઇત્ય્ આહ --- ઇહે તિ । પરસ્માત્ સાધનવાદિનઃ । અર્થો હેતુલક્ષણઃ । પ્રકરણાત્ સાધ્યાભાવે સાધનાભાવલક્ષણશ્ ચ । સ સ્વતઃ શુદ્ધો વસ્તુવૃત્ત્યા પરિશુદ્ધઃ । તથાત્વેન વિદ્યામાનન ઇતિ યાવત્ । ન કેવલમ્ અશુદ્ધઃ --- ઇત્ય્ અપિ શબ્દાત્ । પરેણ સાધનપ્રયોક્ત્રા । યથા પ્રકાશિતો વ્યતિરેકમાત્રવાન્ પ્રકાશિતો વ્યાપ્તિશૂન્યશ્ ચ પ્રકાશિતઃ । તથા ન યુક્તો નોપયુક્તઃ સાધ્યસિદ્ધૌ । યદિ હિ સાધ્યાભાવાનુઆદેન સાધ્યા (ધન) ભાવો વિધીયતે દૃષ્ટાન્તે પ્રદર્શ્યેતૈવમ્ અસૌ હેતુઃ સાધ્યસિદ્ધ્યઙ્ગવ્ય્તિરેકવાન્ સિદ્ધ્યેત્ । એવમ્ એવ ચા ઽસૌ વ્યાતિમદ્વ્યતિરેકઃ પ્રસિદ્ધ્યેત્ । તત્ર્પદર્શનશ્ ચ દૃષ્ટાન્તો ઽદુષ્ટો ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
યદિ નામ તથા ન પ્રકાશિતસ્ તથાપિ તદુપયોગી હેતુર્ દૃષ્ટાન્તો વા તથા કિં ન પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ આહ --- પ્રકાશિતશ્ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । હેતુર્ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । તેન દૃષ્ટાન્તો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । અ(ય)ત એવમ્ અતો અસ્માદ્ હેતોઃ । ન કેવલં વચોવ્યવસ્થિતાદ્ દોષાદ્ ઇત્ય્ અપિ શબ્દેનાહ । યદ્ય્ અપિ દૃષ્ટાન્ત એવ પ્રકૃતસ્ તથાપિ હેતુર્ અપ્ય્ એવંવિધઃ સ્વતો ઽદુષ્ટો ઽપિ વક્તૃદોષાદ્ એવ દુષ્યતીતિ તુલ્યન્બ્યાયતયા પ્રસઙ્ગન દર્શિતમ્ । યદ્ વા યથૈવંવિદ્ધો હેતુર્ વક્તૃદોષાદ્ દુષ્ટો ભવતિ તદ્વદ્ દૃષ્ટાન્તો ઽપીતિ દૃષ્ટાન્તાર્થં હેતોઃ વક્ત્રપરાધેના(ન) દુષ્ટત્વખ્યાપનં કૃતમ્ ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
[82] નનુ ચ યથા કૃતકત્વેનાકાશવિધર્મા શબ્દઃ પ્રતીયતે તથા ઽનિત્યત્વેનાપિ તદ્વિધર્મા ભવિષ્યતિ તત્ કથમ્ અનુપયુક્ત ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે હેતૌ વા । એવંવદતો ઽયમ્ આશયઃ --- યદ્ય્ એકેન ધર્મેણ વૈધર્મ્ય(મ્યે) પ્રતીતે ઽપરેણાપિ તદ્વૈધમ્યર્પતીતિર્ અવશ્યમ્ભાવિની, તદા મૂર્ત્તત્વેનાપિ શબ્દસ્ય તદ્વૈધર્મ્યપ્રતીતિઃ પ્રસજ્યેતેતિ । તુલ્યન્યાયતયા ઽન્વયવાક્યમ્ અભિકૃત્ય સાદૃશ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । સાદૃશ્યાદ્ અસાદૃશ્યાદ્ વેતિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તપ્રતિપાદિતાદ્ ઇતિ પ્રકારણાત્ ।
વ્યતિરેકવાક્યેનાપિ સાધનાભાવેનાપિ નિયમખ્યાપનદ્વારા સાધ્ય એવ હેતોર્ નિયતત્વખ્યાપનાદ્ વ્યતિરેકવાયેન ચે ત્ય્ ઉક્તમ્ ।
[ધ્પ્ર્ 251]
સિદ્ધો દર્શયિતવ્યઃ । તસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તો નામાન્વયવ્યતિરેકવાક્યાર્થપ્રદર્શનઃ[899] । ન ચેહ વ્યતિરેકવાક્યં પ્રયુક્તમ્ । અતો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઇહાસાદૃશ્યમાત્રેણ[900] સાધક ઉપન્યસ્ તઃ । ન ચ તથા સાધકઃ । વ્યતિરેકવિષયત્વેન સ સાધકઃ । ચ ન તથોપન્યસ્ ત ઇતિ[901] અયમ્ અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો વક્તુર્ અપ્રાધાદ્ દૃટઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[899] પ્રદર્શનાર્થે ।
[900] સાદૃશ્યભાવેન સાધ-
[901] ઇતિ । અતો ઽપ્ર-; ઇતિ । અપ્ર-
વિપરીતવ્યતિરેકો[902]યથા --- યદ્ અકૃતકં તન્ નિત્યં ભવતિ ઇતિ ઇઇઇ-135
__________નોતેસ્__________
[902] યથા --- ઓમ્.
[903]વિપરીતો વ્યતિરેકો યસ્મિન્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાઆન્તે સ તથોક્તઃ । તમ્ ઉદાહરતિ ---[904] યથા યદ્
__________નોતેસ્__________
[903] `વિપરીતોઽ ઇત્ય્ આરભ્ય `તમ્ ઉદાહરતિઽ પર્યન્તઃ પાઠો દુર્વેકસમીપસ્થૈકસ્મિન્ન્ આદર્શે નાસીદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાનુરોધાત્ જ્ઞાયતે --- સં-
[904] યથા --- ઓમ્.
અન્વયવાક્યે સાધનમ્ અનૂદ્ય સાધ્યં વિધાતવયમ્ । વ્યતિરેકવાક્યે ચ સાધ્યાભાવમ્ અનૂદ્ય સાધનાભાવો વિધાતવ્યઃ । તથૈવ હેતોઃ સાધ્યનિયતત્વાભિધાનાદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થઃ ।
કસ્માદ્ અસૌ વાક્યદ્વયેનાપ્ય્ એવ વક્તવ્ય ઇત્ય્ આહ --- અન્યથે તિ । અસ્માદ્ અન્યેન પ્રકારેણ ગમકઃ પરોક્ષાર્થપ્રકાશકો નોક્તઃ સ્યાત્ ।
કામમ્ અસાવ્ એવમ્ ઉચ્યતામ્ । દૃશ્ટાન્તસ્ તુ કથમ્ અત્રાદિક્રિયત ઇત્ય્ આહ --- સ ઇતિ । સ હેતુસ્ તથોક્તઃ સાધ્યનિયત ઉક્તઃ । દૃષ્ટાન્તેન સાધર્મ્યવતા વૈધર્મ્યવતા ચ કરણેન સિદ્ધો નિશ્ચિતો દર્શયિતવ્યઃ ।
નન્વ્ એવમ્ અપિ ન જ્ઞાયતે કિંવ્યાપારો દૃષ્ટાન્ત ઇહોપયુજ્યતે ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોપસંહારવ્યાહેનાહ --- તસ્માદ્ ઇતિ । નામ શબ્દઃ પ્રસિદ્ધાવ્ ઇહ । અન્વયવ્યતિરેકવાક્ય યોર્ અર્થા(અર્થો ઽ)ભિધેયઃ --- ઉક્તેન પ્રકારેણ હેતોઃ સાધ્યનિયતત્વમ્ --- પ્રદર્શ્યઃ । તં પ્રસર્શયતીતિ તથા । યદ્ વા પ્રદર્શ્યતે ઽનેનેતિ પ્રદર્શ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ પ્રદર્શનઃ । તસ્ય પ્રદર્શન ઇતિ વિગ્રહઃ ।
યદ્ય્ એવમ્ અયમ્ અપિ વૈધર્યદૃષ્ટાન્તાન્તસ્ તથાકાર્યેવાત્રોપયોજ્યત ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । ઇહ પ્રયોગે । વ્યતિરેક ખ્યાપકં સાએધ્યાભ્ આવાનુવાદેન સા ધનાભાવવિધાયકમ્ વાક્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતસ્ તથાભૂતવાક્યપ્રયોગાદ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત આકાશઃ । ઇહા નિત્યત્વસાધનપ્રયોગે સાધ્યધર્મિણો ઽસાદૃશ્યં કેવલં યત્તન્ માત્રેણ તન્માત્રપ્રદર્શનેન, વિષયેણ વિષયિણો નિર્દેશાત્ । સાધકો નિશ્ચાયકો હેતોઃ સાધ્યનિયતત્વસ્યેતિ પ્રકરણાત્ ।
યદિ તન્માત્રેણાપિ સાધકસ્ તદા કા ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । તથે તિ અસાદૃશ્યમાત્રેણ । વાદ્ય્ ઉક્તેન ધર્મેણ સાધ્યધર્મિણો ઽસાદૃશ્યાવગમે ધર્માન્તરેણાપ્ય્ અસાદૃશ્યાવગમો ઽવશ્યમ્ભાવીતિ યુજ્યતે ઽતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
[ધ્પ્ર્ 252]
અકૃતકમ્ ઇત્યાદિ । [905]ઇહાન્વયવ્યતિરેકાભાવ્યાં સાધ્યનિયતો હેતુર્ દર્શયિતવ્યઃ । યદા ચ સાધ્યનિયતો હેતુર્ દર્શયિતવ્યસ્ તદા વ્યત્રિરેકવાક્યે સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવે નિયતો દર્શયિતવ્યઃ । એવં હિ હેતુઃ સાધ્યનિયતો દર્શિતઃ સ્યાત્ । યદિ તુ સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવે નિયતો નાખ્યાયતે સાધાનસત્ત્યાયામ્ અપિ સાધ્યાભાવઃ સમ્ભાવ્યેત[906] । તહ્થા ચ સાધનનં સાધ્યનિયતં ન પ્રતીયેત[907] । તસ્માત્ સાધ્યાભાવઃ સાધનઆભાવે નિયતો વતવ્યઃ વિપરીતવ્યતિરેકે ચ સાધનાભાવઃ સાધ્યાભાવે નિયત ઉચ્યતે । ન સાધ્યાભાષ્વઃ સાધનાભાવે । તથા હિ --- યદ્ અકૃતકમ્ ઇતિ સાધનાભાવમ્ અનૂદ્ય તન્ નિત્યં ભવતી તિ સાધ્યભાવવિધિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[905] વ્યતિરેકવાક્યાભ્યાં
[906] સમ્ભાવ્યતે
[907] પ્રતીયતે
તતો ઽયમ્ અર્થઃ --- અકૃટકો નિત્ય એવ । તથા ચ સતિ અકૃતકત્વં નિત્યત્વે સાધ્યાભાવે નિયત્વં સાધનાભાવે । તતો ન સાધ્યનિયતં હેતું વ્ય્તિરેકવાદ્ક્યમાહ । તથા ચ નિપરીતવ્યતિરેકો ઽપિ વક્તુર્ અપરાધાદ્ દુષ્ટઃ ॥
યદ્ય્ એવમ્ અસાધકઃ કથં નામ સાધક ઇત્ય્ આહ --- વ્યતિરેકે તિ । વ્યતિરેકવિષયત્વેને તિ વ્યતિરેકપ્રતિપત્તિવિષયત્વેન । ચો યસ્માદર્થે, વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે વા । અનેનાપિ તથૈવોપન્યસ્ ત ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે । વ્યતિરેકવાક્યમ્ અનુક્ત્વૈવ તસ્યોપાદાનાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । ઇતિ સ્ તમાદર્થે એવ અર્થેઅ વા ॥

વિપરીતવ્યતિરેકં વ્યાચક્ષાણ આહ --- યદા ચે તિ । વિપરીતાન્વયશબ્દસ્ય [82બ્] વ્યત્પત્તૌ દર્શિતાયાં વિપરીતવ્યતિરેકશબ્દસ્wયાપિ --- વિપરીતો વૈપરીત્ય્ એન પ્રદર્શનાદ્ વ્યતિરેકો યસ્મિન્ દૃશાન્તે સ તથોક્ત ઇતિ --- વ્યુત્પત્તિર્ દર્શિતા ભવત્ય્ એવેતિ ચાભિપ્રાયેણ નોક્તા । તમ્ ઉદાહરતી તિ સુજ્ઞાનત્વાન્નોક્તમ્ ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । યત્ર તુ પુસ્તકે વિપરીતવ્યતિરેકો યથે ત્ય્ અસ્ય મૂલસ્ય વ્યાખાનગ્રન્થો ઽસ્તિ તત્ર સર્વમ્ અવદાતમ્ । અસ્તીયં ગતિર્ અસ્માભિર્ દર્શિતા ।
નનુ કિં નામ વ્યતિરેકવાક્યેન દર્શનીયમ્? યદ્ વૈપરીત્યેન દર્શનાદયં વિપરીતવ્યતિરેક ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ --- યદા ચે તિ । ચો ઽવધારણે । સાધ્યનિયત ઇત્ય્ અસ્માત્ પરઃ ર્પતિપત્તવ્યઃ । યદા યસ્મિન્ કાલે ર્પતિપાદનકાલ ઇત્ય્ અર્થાત્ । કાલાન્તરે તથાપ્રદર્શનાનુપપત્તેઃ । હેતોઃ સાધ્યે નિયતત્વપ્રદરઞ્ચાવશ્યકાર્યમન્યથા ગમકો નોક્તઞ્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તદા તસ્મિન્ કાલે । સાધ્યાભાવાનુવાદેન સાધનાભાવો ઽભિધાતવ્ય ઇત્ય્ અસ્યાર્થઃ । કસ્માત્ પુનર્ એવં દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ --- એવં હી તિ । હી તિ યસ્માત્ । એવં સાધ્યાભાવસ્ય સાધનાભાવે નિયતત્વપ્રદર્શનપ્રકારે સતિ ।
અથાન્યથાપ્રદર્શને ઽપિ યદિ સાધનં સાધ્યનિયતં પ્રતીયતે તદા તથાપ્રદર્શનેનૈવ કિં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આહ --- યદિ ત્વ્ ઇતિ । તુસ્ તથા ઽનાખ્યાનાવસ્થાં ભેદવતીં દર્શયતિ । તથા ચ સાધનસત્તાયામ્ અપિ સાધ્યાભાવસ્મ્ભાવનાપ્રકારે સતિ । યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઇત્ય્ ઉપસંહારઃ । અસિમિન્ ર્પયોગે કિં માનોચ્યત ઇત્ય્ આહ --- વિપરીતે તિ । તુશબ્દાર્હ્તશ્ ચ કારઃ । તથા હી ત્યાદિનૈતદ્ એવ પ્રતિપાદયતિ યત એવમ્ અનુવાદવિધિસ્ અતતઃ । તથા ચા કૃતકસ્ય નિત્યવોક્તિપ્રકારે સતિ ।
[ધ્પ્ર્ 253]
દૃષ્ટાન્તદોષાનુદાહૃત્ય દુષ્ટત્વનિબન્ધનત્વં દર્શયિતુમ્ આહ ---
ન હ્ય્ એભિર્ દૃષ્ટાન્તાભાસાઇર્ હેતોઃ સામાન્યલક્ષણં સપક્ષ એવ સત્ત્વં વિપક્ષે ચ સર્વત્ર અસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચયેન શક્યં દર્શયિતું વિશેષલક્ષણં વા । તદ્ અર્થાપત્ત્યા એષાં નિરાસો[908]દ્રષ્ટવ્યઃ ઇઇઇ-136

__________નોતેસ્__________
[908] નિરાસો વેદિતવ્યઃ
ન હ્ય્ એભિર્ ઇતિ । સાધ્યનિઅતહેતુપ્રદર્શનાય હિ દૃષ્ટાન્તા વક્તવ્યાઃ । એભિશ્ ચ હેતોઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વં વિપક્ષે ચ સર્વત્ર અસત્ત્વમ્ એવ યત્ સામાન્યલક્ષણં તત્ નિશ્ચયેન શક્યં દર્શયિતુમ્ ।
નનુ ચ સામાન્યલક્ષણં વિશેષનિષ્ઠમ્ એવ પ્રતિપત્તવ્યં ન સવત એવેત્ય્ આહ --- વિશેષલક્ષણં વા । યદિ વિશેષલક્ષણં પ્રતિપાદયિતું શક્યેત સ્યાદ્ એવ સામાન્યલક્ષણપ્રતિપત્તિઃ । વિશેષલક્ષણમ્ એવ તુ ન શક્યએમ્ એભિઃ પ્રપાદયિતુમ્ । તસ્માદ્ અર્થાપત્ત્યા સામર્થ્યેન[909] એષાં નિરાક્રણં દૃષ્ટયમ્ । સાધ્યનિયતઆધનપ્રતીતયે[910] ઉપાત્તાઃ । તદસમર્થા દુષ્ટાઃ, [911]સ્વકાર્યાકરણાદ્ ઇતિ [912]અસામર્થ્યમ્ । ઇયતા સાધનમ્ ઉક્તમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[909] સામર્થ્યેનેતિ ન તેષાં; સામર્થ્યેનેતિ તેષાં; સામર્થ્યેન તેષાં
[910] પ્રતિપત્તયે ઉપા
[911] સ્વકાર્યકરણાત્
[912] ઇતિ સામર્થ્યમ્ ।
અકૃતતત્વં કૃતકત્વસ્ય સાધનસ્યાભાવઃ । નિત્યતેવે ઽનિત્યત્વલક્ષણાસાધ્યાભાવે । ન નિત્યત્વં સાધ્યાભાવલક્ષણં સાધનાભાવે કૃતકત્વલક્ષણસાધનાભાવે ઽકૃતકત્વ ઇત્ય્ અર્થાત્ । યત એવં તતો તેહોર્ વ્યતિરેકવાક્યં કર્ત્તૃ હેતું કર્મભૂતં ન સાધ્યનિયતમ્ આહ । ઉક્તયા નીત્યા સાધનાભાબ્વઃ સાધ્યાભાવે નિય્તત્વાત્તમ્ અન્તરેણ ન ભવેત્ । ન તુ તયત્ર સાધ્યાભાવસ્ તત્રાવશ્યં સાહ્દનાભાવ ઇતિ સાધ્યમ્ અન્તરેણાપિ સાધનં ભવેત્ । તતશ્ ચ સાધ્યાનિયતં સાધનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તથા ચ સાધ્યનિયતહેત્વપ્રદર્શનપ્રકારે સતિ વક્તુર્ એવંવાક્યપ્રયોક્તુઃ ॥
નિશ્ચયેઆવશ્ યન્તયા । વિશેષનિષ્ઠમ્ એવ પ્રયેતવ્યમ્ ઇતિ બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ --- યદિ નામાભીભિઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વં નિપક્ષે સર્ચત્રાસત્ત્વં નિશયેન શક્યતે દર્શયિતુમ્, તથાપ્ય્ એતે વિશેષલક્ષણં સાનાન્યલક્ષણપ્રતિપત્ત્યઙ્ગં પ્રતિપાદયન્ત ઉપયોક્ષ્યન્ત ઇતિ । અત્ર વિશેષલક્ષણશ્ ચે ત્ય્ ઉત્તરં યદીત્ય્ આકારણાત્ । અર્થાપત્ત્યે ત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ સામર્થ્યેન સામાન્યવિશેષલક્ષણાપ્રતિપાદનલક્ષણન । એષાં દૃષ્ટાતાભાસાનાં નિરાકરણં દૃષ્ટાતરૂપત્વેનેત્ય્ અર્થાત્ ।
કથમ્ અમી દુષ્ટા યેન તથાત્વેન નિરાક્રણમ્ એષામ્ ઇત્યાશઙ્ક્યોપસંહરન્ આહ --- સાધ્યે તિ । તદસમર્થાસ્ તદપ્ર(તત્પ્ર)તીતિકારણાશ્તાઃ । અસામર્થ્યમ્ એવ કથં યેનાસામર્થ્યાદ્ [82અ] દુષ્ટા ઉચ્યન્ત ઇત્ય્ આહ --- સ્વકાર્ય સ્ય હેતોઃ સાધ્યનિયતત્વપ્રદર્શનલક્ષણસ્ય્ આકરણાત્ । નનુ તદકરણમ્ એવાસામર્થ્યમ્ ઉતમ્ ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ । કેવલમ્ અસામર્થ્યવવહારાપેક્ષયૈવમ્ ઉતમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । ઇતિ સ્ તસ્માદર્થે, એવમર્થે વા । અસામર્થ્યમેષામ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । સાધ્યાદ્ ઇવિકસ્યાનન્વયાપ્રદર્શિતાન્યયાદેર્
[ધ્પ્ર્ 254]
દૂષણં વતુમ્ આહ ---
દૂષણા[913]ન્યૂનતાદ્યુક્તિઃ ઇઇઇ-137
__________નોતેસ્__________
[913] ન્યૂનતાયુક્તિઃ; દૂષણાનિ ન્યૂ-
[914]દૂષણા કા દ્રષ્ટવ્યા? ન્યૂનતાદી નામ્ ઉક્તં । ઉચ્યતે ઽનયેત્ય્ ઉક્તિર્ વચનમ્ ન્યૂનતાદેર્[915] વચનમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[914] દૂષણાનિ કાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ
[915] ન્યૂનતાદિર્ વચનમ્; ન્યૂનતાદિવચનમ્
દૂષાણં વિવરીતુમ્ આહ ---
યે પૂર્વં ન્યૂનતાદયઃ સાધનદોષા ઉક્તાસ્ તેષામ્ ઉદ્ભાવનં દૂષણમ્ । તેન પરૈષ્ટાર્થસિદ્ધિપ્રતિબન્ધાત્ ઇઇઇ-138
યે પૂર્વં ન્યૂનતાઆદયઃ અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા ઉક્તાસ્ તેષામ્ ઉદ્ભાવ કં યદ્વચનં તદ્ દૂષણમ્ ।
નનુ ચ ન્યૂનતાદયો ન વિપર્યયસાધન્બાઃ । તત્ કથં દૂષણમ્ ઇત્ય્ આહ --- તેન ન્યૂનતાદિવચનેન પરે ષામ્ ઇષ્ટાર્થશ્ ચ તસ્ય સિદ્ધિઃ નિશ્ચયસ્ તસ્યાઃ પ્રતિબન્ધાત્ । નાવશ્યં નિપર્યય સાધનાદ્ એવ દૂષણં વિરુદ્ધઅત્ । અપિ તુ પરસ્યાભિપ્રેતનિશ્ચયવિબન્ધાન્[916] નિશ્ચયાભાવો ભવતિ નિશ્ચયવિપર્યય ઇત્ય્ અસ્ત્ય્ એવ[917] વિપર્યયસિદ્ધિર્ ઇતિ । [918]ઉક્તા [919]દૂષણા ॥
__________નોતેસ્__________
[916] -નિશ્ચયનિબન્ધ-; નિશ્ચયપ્રતિબન્ધ-
[917] ઇત્ય્ અસ્તિ વિપ-
[918] ઉક્તં દૂષણમ્
[919] દૂષણા --- ઓમ્.
અપિ દૃષ્ટાન્તાભાસસ્યાસાધનાઙ્ગવચનાદ્ વાદિનો નિગ્રહો આદિનો નિગ્રહો ઽસામર્થ્યોપાદાનાન્ન્યાયપ્રાતઃ । પરોપાત્તાશ્ ચ ચોદનીયા ઇતિ દૃષ્ટાન્તાભાસવ્યુપાદને વાર્ત્તિકકૃતો ઽભિપ્રાયઃ પ્રત્યવ્ય ઇતિ ।
સમ્પ્રતિ સુધગ્રહણાર્થમ્ ઉકપ્રબન્ધસ્યાચાર્યીયસ્ય પ્રત્પાદિતમવચ્છિન્દન્નાહ --- ઇયતે તિ ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમ્ ઇત્ય્ આદિનૈતદ્ન્તેન, ઇદં પરિમાણમ્ અસ્યે તીત્યત્ તેને યતા મહાવાક્યેન સાધનમ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણેતિ શેષઃ । પ્રસઙ્ગાગતસ્યાનેકસ્યાપિ તદ્ અભિધાનમ્ અતિવૃત્તમ્, તદ્ અપિ તસ્યૈવ સ્ફુટાવગમાર્થં તત્વૈવોપયુક્તમ્ અતિ મન્યમાનેનોક્તમ્ ઇયતા સાધનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ ।
ઇતિ ભૂતદૂષણોદ્ભાવના દૂષણા । દુષેણિજન્તાદ્ યુચંકૃત્વા ટાપ્કર્ત્તવ્યઃ । એતચ્ ચ તદ્ દૂષણમ્ ઇત્ય્ અન્તં સુબોધમ્ ।
વિપરીતસાધનસ્યૈવ દૂષણત્વાત્કથં ન્યૂનતાદ્ય્ ઉક્તિ(ક્તેર્)દૂષણત્વમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાહ --- નનુ ચે તિ । અત્ર તેને ત્યાદ્ય્ ઉત્તરં વ્યાચક્ષાણ આહ --- તેને ત્યાદિ ।
[ધ્પ્ર્ 255]
દૂષણાભાસાસ્ તુ જાતયઃ ઇઇઇ-139
દૂષણાભાસા ઇતિ [920]દૂષણવદાભાસન્ત ઇતિ દૂષણાભાસાઃ । કે તે? જાતયઃ [921]ઇતિ । જાતિશભ્દઃ સાદૃશ્યવચનઃ । ઉત્તરસદૃશાનિ જાત્ય્ ઉત્તરાણિ[922] । ઉઅત્તરસ્થાનપ્રયુક્તત્વાદ્ ઉઅત્તરસદૃશાનિ જાત્ય્ ઉત્તરાણિ ॥
__________નોતેસ્__________
[920] દૂષણાવત્
[921] ઇતિ --- ઓમ્.

[922] રાણીતિ
તદ્ એવોત્તરસાદૃશ્યમ્ ઉત્તરસ્થાનપ્રયુક્ત્વેન દર્શયિતુમ્ આહ ---
[923]અભૂતદોષૌદ્ભાવનાનિ જાત્યુત્તરાણિ ઇતિ ઇઇઇ-140
__________નોતેસ્__________
[923] અનુભૂત
॥ [924]તૃતીયપરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[924] દૃતીયપરિછેદઃ સમાપ્તઃ --- ઓમ્.
॥ ન્યાયબુદિન્દુ ઃ સમાપ્તઃ ॥ લઘુ ધર્મોત્તર સૂત્રં સમાપ્તમ્ ઇતિ ॥
નનૂક્તં વિપરીતસાધનં દૂષણમ્ । તત્કથં પરેષ્તાર્થસિદ્ધપ્રતિબન્ધકસ્યાપિ ન્યૂનતાદિવચનસ્ય તથાત્વમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશઙ્કામપાકુર્વન્નાહ --- નાવશ્યઅમ્ ઇતિ । કિન્ ત્વ્ અપરસ્ય સિસાધયિષિતાર્થ નિશ્ચયવિબધાદ્ અપ્ય્ અત્રાર્થાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા ઽવશ્યં ગ્રહણમવધારણં વિરુદ્ધવદ્ ઇત્ય્ અપિ દુર્યોજં સ્યાત્ । મૃત્વા શીર્ત્વા ચ તદ્યોજને વક્તુર્ અકૌશલં સ્યાદ્ ઇતિ ।
યદિ ત્વ્ અવશ્યં વિપર્યયસાધનત્વસ્યૈવ દૂષણત્વમ્ ઇતિ નિર્વન્ધસ્ તદા તદ્ અપ્ય્ અસ્ય ન્યૂનતાદિવચનસ્યાસ્તીતિ દર્શયન્ન્ આહ --- નિશ્ચયે તિ । વાશબ્દઃ પક્ષાન્તરમ્ અવદ્યોતયતિ । ઇતિસ્ તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એવ ॥
સાદૃશ્યાર્થવૃત્તેર્ અપિ જાતિશબ્દસ્ય દર્શનાજ્ જાતિશબ્દઃ સાદૃશ્યવચન ઇત્ય્ આહ ।
નનુ જાતિશબ્દઃ સાદૃશ્યવચનત્વાદ્ અસ્ત્વ્ અયમ્ અર્થઃ --- જાતયઃ સદૃશા ઇતિ । કાનિ પુનસ્ તાનિ કેન ચ સદૃશાનીતિ ન જ્ઞાયત ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાર્કુવન્નાહ --- ઉત્તરે તિ । એતચ્ચાચાર્યેણૈવ વિવરણે સ્પષ્ટીકૃતમ્ ઇતિ મન્યતે । તદ્ અયમ્ અર્થઃ --- જાતિશબ્દેન જાત્યુત્તરમ્ એવાત્ર વર્ત્તિકકાર સ્ય વિવક્ષિતમ્ ઇતિ ।
કથં પુનર્ દૂષણાભાસાનાં જાત્ય્ ઉત્તરશબ્દવાક્યત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- ઉત્તરે તિ । લક્ષ્યતે ચાયમાચાર્યસ્યાશયો યદુતોત્તરસ્થાને જયાત ઇતિ । વિવરણે ઽપ્ય્ ઉત્તરસ્થાને જાયમાનત્વાજ્ જાયત ઉત્તરત્વેનાભાસનાદ્ ઉત્તરાણી તિ । એવમ્ અનેન[ન]વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ન પ્રતીમઃ ॥
જાત્યુત્તર શ્બ્દસ્ય વિગ્રહં દર્શયન્ન્ આહ --- જાત્યે તિ । અભૂતદોષોદ્ભાવનાનિ જાત્યુત્તરાણી તિ બ્રુવતા વાર્ત્તિકકૃતા ભૂતદોષોદ્ભાવનં તુ યદ્ દૂષણાખ્યં તદ્ એવોત્તીર્યતે અનિષ્ટપક્ષાદ્ અનેનોત્તારયતિમ્, નિર્વાહયતિ વા સ્વપક્ષમ્ ઇતિ । [83બ્] ..... મ્ ઇતિ । એતચ્ ચ જાત્ય્ ઉત્તરવ્યુત્પાદનમ્ આચાયસ્ય હેત્વાભાસવન્ ન પ્રયોગાર્થમ્ । યથા નૈયાયિકા માન્યન્તે --- અત્યન્તપરાજીયમાનાવસ્થાયાં
[ધ્પ્ર્ 256]
અભૂતસ્યાસત્ય્ અસ્ય દોષસ્ય ઉદ્ભાવનાનિ । ઉદ્ભાવ્યત [925]એતતૈર્ ઇત્ય્ ઉદ્ભાવનાનિ વચનાનિ । તાનિ જાત્ય્ ઉત્તરાણિ । જાત્યા સાદૃશ્યેનોત્તરાણિ જાત્ય્ ઉત્તરાણીતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[925] એતૈર્ ઉદ્ભા
કતિપયપદવસ્તુવ્યાખ્યયા યન્મયાપ્તં કુશલમમલમ્ ઇત્ન્દોરંશુવન્ન્યાયવિન્દોઃ ।
પદમજરમ્વાપ્ય્ જ્ઞાન ધર્મોત્તરં યજ્ જગદુપકૃતિમાત્રવ્યાપૃતિઃ[926] સ્યામતો ઽહમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[926] વ્યાપૃતઃ
આચાર્ય ધર્મોત્તર વિરચિતાયાં[927] ન્યાયાં ન્યાયવિન્દુટીકાયાં તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥[928]
__________નોતેસ્__________
[927] સમાપ્તેયં ન્યાયવિન્દુટીકા કૃતિર્ આચાર્ય ધર્મોત્તર સ્ય ॥; પાદવિરવિતાયાં
[928] સહસ્રમ્ એઅક્ં શ્લોકાનાં તથા શ્રચતુષ્ટયમ્ । સપ્તસપ્તતિસંયુક્તં નિપુણં પરિપિણ્દિતમ્ ॥; - પરિપિણ્દિતમ્ ॥146॥ મંગલં મહા શ્રી ॥ સમાપ્તમ્ ઇતિ ॥ સંવત્ 1490 વર્ષે માર્ગશિર સુદિ 3 રવૌ શ્રી ખરતરગચ્છે શ્રી જિનરાજસૂરિપટ્ટે, શ્રી શ્રી જિનભદ્રસૂરિરાજ્યે અરીક્ષગૂર્જરસુતધરણાકેન લિધાપિતં ॥ શુભં ભવતુ ॥ કલ્યાણમ્ અસ્તુ ॥ ન્યાવબિન્દુસૂત્રવૃત્તિ ... પુરોહિતહરીયાકેન લિખિતમ્ ॥
જાતિર્ હેત્વાભાસશ્ ચ ર્પ્ય્ક્તવ્ય ઇતિ । કિઞ્ ચ દૂષણસ્વરૂપસ્ય સ્ફુટાર્થબોધનાર્થમ્ । હેયજ્ઞાને હિ તદ્ વિવિક્તમુઆદેયંસુજ્ઞાતં ભવતીતિ જાતિ(તેઃ) હેત્વ્ આભાસાનાઞ્ ચ સ્ફુટસ્વરૂપપરૈજ્ઞાનસ્ય પ્રયોજનમ્ સ્વવાક્યે પરિવર્જનં પરપ્રયુક્તાનામ્ અપિ દોષભાવનમ્ ઇતરથા વ્યામોહઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ ।
તત્ર જાત્યુત્તરસ્યોહારણં યથા --- અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇત્ય્ ઉત્કે કિમ્ ઇદં કૃતતત્વં શબ્દગતં હેતુત્વેનોપનીતમ્ આહોસ્વિદ્ ઘટગતમ્ । યદિ શબ્દગતં તસ્ય ઘટો દૃષ્ટાતો ઽસમ્ભવાદ્ અવ્યાતેર્ અનૈકાન્તિકો ................................. પ્રત્યવસ્થાનાત્મિકા જાતિ ........................................ સાધર્મ્યાદ્ ઇતિ નૈયાયિક ............. આચાર્ય સ્ય ત્વ્ અયમ્ આશયો .................................................... ........................................ તથાહિ નૈકાયિકા ...................................... પ્રતિજ્ઞાપદયો ..............................વિરોધમાહુસ્ તથા --- પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દઃ ...................................... પ્રયત્નન્તરીયકત્વાદિ ............................... હેતુમ્ આચક્ષતે । તયૈવ દૂષણા ............................................. શબ્દસ્ય ધર્મિત્વાત્ । ન ચેયં જાતિ ....................................... ભવતિ । તતશ્ ચ યસ્યૈવ .................................................................................................................................. જાત્યુત્તરાણીત્ય્ અત્રેતિશબ્દો માહાવાક્યપરિસમાતૌ ॥
[ધ્પ્ર્ 257]
આચાર્યશ્રી ધર્મકીત્તી વિરચિતસ્યાસ્ય પ્રકરણસ્ય ન્યાયબિન્દુ સંજ્ઞકસ્ય યથાવદર્થપ્રકાશિકાં મહાપટીયસીમીદૃશીં [વ્યાખ્યાં] [વિરચ]યતા મયા .................... કિમ્ અપિ પુષ્યમ્ ઉઆર્જિતં તદ્ અનેન તાદૃશીમવસ્થાંપ્રાપ્ય સકલસત્ત્વોપકારં .............. મ્ ઇત્ય્ અધ્યાશયો મે ............. ક્રિયાયોગાત્સાત્ સાત્મીકૃતપરાર્થકરણો ઽયં ધર્મોત્તરઃ કતિપયેત્યાદિના ............................. શ્લોકમ્ આહ ।

અસ્યાયં સમુદાયાર્થઃ । ન્યાયબિન્દોઃ કિયત્ .............................. કુશલમાપ્તમતઃ કુશલાદજરં જ્ઞાન ધર્મોત્તરં ચ પદં તદ્ અવાય જગટુપકૃતિ માત્ર [વ્યાપૃતિઃ] સ્યામિતિ । ..................................................... બુદ્ધ્યતે । પદ્યન્તે ગમ્યન્તે ઽર્થા એભિર્ ઇતિ પદાનિ વાક્યાનિ તેષાં વસ્તુપ્રતિપાદ્યતયાસ્તિ તમ્ અભિધેયરૂપં .......... શેષો જ્ઞેયઃ । આપ્તં પ્રાપ્તં કુશલં સુકૃતમ્ । કિં કુર્વતા ? [84અ] ............ ભવતિ પુણ્યમ્ અપિ કુશલઞ્ ચ । યથા પર ........................ પરોદ્ભવાપિ । તતો વ્યભિચારસંભવાદ્ વિશેષણમ્ । કિંવનિર્મલમ્? ઇન્દોરંશુવદ્ ઇતિ । ઇન્દોશ્ ચન્દ્રમ્ અસો ઽશવઃ કિરણાસ્ત ઇવ । એવં વિધવિધાનેન યત્ પુણ્યતે તદ્ અવશ્યમમલતયૈતત્તુલ્યં ભવતીતિ ભાવઃ । પદં પ્રતિષ્ઠામ્ અવસ્થામ્ ઇતિ યાવત્ । કિં ............... દ્યતે ... યત્ર તત્તથા । જરાગ્રણસ્યોપલક્ષણત્વાત્ મૃત્યોર્ અપિ સઙ્ગ્રહો જ્ઞાતવ્યઃ । તેનાયમ્ અર્થઃ --- અજરમમ્ર્ત્યં ચેતિ । અથ વા જરાનિર્દેશેનૈવ દણ્ડાપૂપન્યાયેન સાભ્યુપાયસ્યાવબોધો નિવક્ષિતઃ । ધર્મશ્ ચ સર્વોપકરણનિવર્ત્તકો ઽદૃષ્ટઃ । તાવેનોત્તરાવધિકૌ યત્ર પદે તત્તથા । તાભ્યાં ચોત્તરં શ્રેષ્ટમ્ । યત્તદોશ્ ચ નિત્યમ્ અભિસમ્બધેન તચ્છબ્દસ્ય લબ્ધત્વાત્ તદવાપ્યેત્ય્ અર્થો ઽવતિષ્ટ્ઃઅતે । જગતો જીવલોકસ્ય ઉપકૃતિર્ ઉપકારઃ । સૈવ તન્ માત્રમ્ । તદ્ વ્યાપૃતિર્ વ્યાપારો વ્યાપ્રિયમાણતા યસ્ય મમ યો ઽહં તથા ।
ન વાર્શસાવિષયે ઽસ્મિન્ન્ આશીર્ લિઙ્ગા ભૂયાસમ્ ઇતિ શબ્દસિદ્ધેર્[નૈવમ્]નેન વક્તવ્યમ્ તત્ કિમ્ એવમ્ અવાદીદ્ ઇતિ ચેત્ । ન । આશંસાવિષયત્વાભાવાત્ । યત એવંવિધાનુષ્ઠાનજન્મના પુષ્યાતિશયેન એવમ્ભૂતપદપ્રાપ્તેસ્ તતો ઽપિ મમૈવંવિધક્રિયસ્યમાનત્વાદ્ એવ ......................... યમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયાત્ સર્વમ્ અવદાતમ્ ઇતિ ॥
ગુરોર્ જિતારેર્ અભિગમ્ય ધીધનં મયા હિ ટીકા વિવૃતા પટીયસી ।
કુતૂહલેનાપિ તદ્ અત્ર યુજ્યતે નિરીક્ષણં સાધુ વિવેચકાનામ્ ॥
અજ્ઞો જનસ્ત્ય્ અજતિ લબ્ધમ્ અપીહ રત્નં કાચેન તુયમ્ ઇતિ ચલાયતેતિ(મ્ ઇતિ ચચલમાનસો ઽપિ) ।
એતાવતૈવ તદ્ અલઙ્કરણં ન કિં સ્યાત્ કિં વા ઽઽદરેણ તદુપાદદતે ન ધન્વાઃ ॥
ઇમં નિબન્ધમ્ વિધિવદ્વિધાય [મયા હ્ય્]વાપ્તં સુંકૃતંથકઞ્ચિત્ ।
ઇહૈવ જન્મન્યથા તેન સત્ત્વા અનન્તસંબોધિમવાપ્ત્નુવન્તુ ॥
॥ પણ્ડિત દુર્વેક મિશ્રવિરચિત ધર્મોત્તરપ્રતીપો નામ નિબન્ધઃ સમાપ્તઃ ॥

॥ ટિપ્પણાનિ ॥
અબ્બ્રેવિઅતિઓન્સ્:
ત્સ્ તત્ત્વસઙ્ગ્રહ:(ગ્.ઓ.સ્. 30, 1926).
ત્સ્પ્ તત્ત્વસઙ્ગ્રહપઞ્જિકા: સ્. ત્સ્
ત્પ્ (તાત્પર્ય-) ન્યાયબિન્દુતીકાયા અનુતીકા તાત્પર્યનિબન્ધનમ્ અપ્રકાશિતંમુનિશ્રીપુણ્યવિજયસત્કમ્ ।
ન્બ્ટ્ટ્ (ન્યાય-ટિ-) ન્યાયબિન્દુટીકાટીપ્પણી ( બિબ્લિલ્થેચ બુદ્ધિચ પેત્રોગ્રદ્ વોલ્. xઇ)
ન્બ્ટ્ત્ (ન્યાય-તા-) ન્યાયબિન્દુટીકાતાત્પર્યટીકા (વિzઇઅનગરમ્ સન્સ્ક્રિત્ સેરિએસ્, નો. 15. 1898)
ન્બ્ટ્ટ્મ્ (ન્યાય-મ-ટિ-) ન્યાયબિન્દુટીકાટીપ્પણી મલ્લ્વાદિકૃતા અપ્રકાશિતા મુનિશ્રીપુણ્યવિજયસત્કા ।
ન્પ્ નયપ્રદેશ (ગ્.ઓ.સ્. 38, 1930)
ન્મ્ (ન્યાયમ-)ન્યાયમઞ્જરી(વિzઇઅનગરમ્ સન્સ્ક્રિત્ સેરિએસ્, નો. 10. 1895)
ન્બા ન્યાયાવતારઃ (ન્યાયાવતારઃવાર્તિકવૃત્ત્યન્તર્ગતઃ) (સિંધી જૈન ગ્રન્થમાલાનં- 20, 1949)
ન્વ્ ન્યાયવાર્ત્તિક (ચૌખમ્બા સંસ્કૃતસીરીજ, 1916)
ન્ભ્ ન્યાયમહાભાષ્યમ્
પાણ્ પાણિનિકૃતાષ્ટાધ્યાયી
પ્મ્ પ્રમાણમીમાંસા (સિંધી જૈન ગ્રન્થમાલાનં- 9, 1939)
પ્વ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકમ્ આચાર્યમનોરથનન્દિકૃતવૃત્તિસહિતમ્ । (જ્.બ્.ઓ.ર્.સ્ 1937) [દિએ ઓર્દ્નુન્ગ્ દેસ્ કપિતેલ્સ્ બ્લેઇબ્ત્ ઉન્વેર્äન્દેર્ત્, દ્.હ્. સિએ એન્ત્સ્પ્રેછ્ત્ ઉન્સેરેર્ ઓર્દ્નુન્ગ્.]
પ્વિન્ પ્રમાણવિનિશ્ચયઃ (અપ્રકાશિતઃ)
પ્વિન્ટ્ પ્રમાણવિનિશ્ચયટીકા (અપ્રકાશિતઃ)
પ્ક્ પ્રમેયકમલમાર્તણ્ડઃ (નિર્ણયસાગર પ્રેસ, 1941)
પ્વ્સ્વ્(પ્ર-સ્વો-)પ્રમાણવાર્ત્તિકસ્વોપજ્ઞટીકા (કિતાબ મહલ, ઇલાહાબાદ, 1943)
પ્વ્ટ્ મનોરથનન્દિકૃતા પ્રમાણવાર્તિકટીકા (જ્.બ્.ઓ.ર્.સ્ 1937)
મ્વ્ મહાભારત વનપર્વ
વ્ન્ વાદન્યાય (મહાબોધિ, સોસાયટી બનારસ, 1936)
વ્સૂ વૈશેષિક સૂત્ર
શ્વ્ શ્લોકવાર્ત્તિક કુમારિલકૃતમ્ (મદ્રસ્ ઉનિવેર્સિત્ય્, 1940)
સ્વ્ સિદ્ધિવિનિશ્ચયઃ (અપ્રકાશિતઃ પં- સુખલાલજીસંઘવીસત્કઃ)
હ્બ્ હેતુબિન્દુઃ (ગ્.ઓ.સ્. નો. 113, 1949)
હ્બ્ટા હેતુબિન્દુટીકાલોક
ટિપ્પણાનિ ।
2,4. સ્યાદ્ એતત્ --- નમસ્કારશ્ લોકકરણે ચ આક્ષેપપરિહારૌ ધર્મોત્તરપ્રદીપોદિતનીત્તિદિશા અનુગન્તવ્યૌ । ઇત્ય્ અનેન હેતુબિન્દુતીકાલોકે (પૃ- 233) અયમ્ એવાશો નિર્દિષ્ટઃ ।
5,8. વિનીતદેવશાન્તભદ્રૌ --- સમ્યગ્જ્ઞાનેત્યાદિવાક્યેન પ્રયોજનપ્રયોજનમ્ અધિહિતમ્ ઇત્ય્ અન્યવાખ્યાં ભઙ્ગ્યા દૂષયિતુમ્ આહ --- સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિર્ ઇતિ ।" --- ત્પ્ 2; "સમ્યગ્જ્ઞાનેત્યાદિના વિનીતદેવવ્યાખ્યાં દૂષયતિ" --- ન્બ્ટ્3.
12,12. અથ ભોજનાદેઃ --- તુલના --- ત્પ્ 5.
14,5. જ્વરહર તુલના --- ન્ત્ 3.
16,1. અવિસંવાદકં --- અવિસંવાદનાર્થો ઽત્ર સમ્યગ્જ્ઞાનાર્થઃ । ન તુ યદવિપરીતં તત્સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇતિ । એવં હિ યોગાચારમતનિરાકરણેન પ્રકરણં પ્રવૃત્તં સ્યાત્ । તન્મતેન તુ `સર્વમ્ આલમ્બને ભ્રાન્તં મુક્ત્વા તાથાગત જ્ઞાનમ્ઽ । સૌત્રાન્તિકપક્ષે ઽપિ પ્રત્યક્ષમ્ એવૈકં સમ્યગ્જ્ઞાનં સ્યાત્, નાનુમાનમ્, સ્વર્પતિભાસે ઽર્થ ઽથાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તેઃ । " --- ત્પ્ 8 । પ્રમાણલક્ષણે નૈયાયિકાનાન્ અનુપપત્ત્ય્ અર્થં દ્ર્ષ્ટવ્યા ન્મ્ 23.
16, 1. " જ્ઞાન " --- અત્ર નૈયાયિકાનામ્ અનુપપત્તિર્ યથા --- "યે તુ બોધસ્યૈવપ્રમાણત્વમાચક્ષતે લક્ષણવિચારતઃ ॥" --- પ્વ્ 1.8. "તસ્માત્ `અનધિતાર્થવિષયંપ્રમાણમ્ઽ ઇત્ય્ અપિ `અન્ધિગતે સ્વલક્ષણેઽ ઇતિ વિશેષણીયમ્ ।" --- હ્બ્ 53. અત્ર વાચસ્પતિઃ --- "અનધિગતાર્થગન્તૃત્વં ચ ધારાવાહિકવિજ્ઞાનાનામ્ અધિગતાર્થગોચરાણાં લોકસિદ્ધપ્રમાણભાવાનાં પ્રમાણ્યં વિહન્તીતિ નાદ્રિયામાહે ।" ઇત્ય્ આદિ --- ન્બ્ત્ 15.
19,4. " અનધિગતવિષયમ્ " --- "ગૃહીતગ્રહણાન્નોષ્ટં સાંવૃતં ।" --- પ્વ્ ઇ,5.
20,17. ` સાંવ્યવહારોલસ્ય ઽ--- "પ્રમાણ્યં વ્યવહારેણ ।" --- પ્વ્ ઇ,7. "સાંવ્યવહારિકસ્ય પ્રમાણસ્ય લક્ષણમ્ સંવ્યવહારશ્ ચ ભાવિભૂતરૂપાદિક્ષણાનામ્ એકત્વેન સંવાદવિષયો ઽનવગીતઃ સર્વસ્ય । સાધ્યસાધનયોર્ એકવ્યક્તદર્શને સમસ્તતજ્જાતીયતથાત્વવ્યવસ્થાનં સમ્વાદમ્ અવધારયન્તિ વ્યવહર્તારઃ । તદ્ અનુરોધાત્ પ્રામાણ્યં વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્ત્વતસ્તુ સ્વસંવેદનમાત્રમપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકમ્ ।" --- પ્વ્વ્, 1,7.
23,2. ` અર્થક્રિયાર્થભિઃ ઽ --- સ્વલક્ષણવિચારતઃ । પ્વ્ 1,8. "અર્થકિર્યાયોગ્યૈષયત્વાત્ તદર્થિનાં પ્રવૃત્તેઃ ।" હ્બ્ 53.
24,1. ઉક્તમ્ --- દ્રષ્ટવ્યં --- 19,1.
24,20. અનેન --- શુક્લે શઙ્ખે પીતજ્ઞાનં મણિપ્રભાયાં ચ મણિજ્ઞાનં ગચ્છદ્ વૃક્ષાદિજ્ઞાનં ચ સર્વંશે પ્રમાણમ્ ઇષ્ટં કૈશિચિત્ --- એતત્ સરં સમ્યગ્જ્ઞાન્ગ્રહસ્યૈવ વ્યવચ્છેદ્યમ્ ઇતિ દર્શયતિ --- ત્પ્ 11. તથા [ચા]ચાર્યૈકદેશીયાઃ શુક્લશઙ્ખે પીતજ્ઞાનં ભ્રાન્તમ્ અપિ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇચ્છન્તિ । ન્બ્ટ્ટ્ 20.

28,1. અર્થક્રિયાનિર્ભાસમ્ --- એતદ્ અન્યો ઽન્યથા વ્યાચષ્ટે --- અર્હ્તારહ્કિર્યાનિર્ભાસસ્ય કારણગ્રહણેકથં ગ્રહણમાશકિતમ્? યાવતા ન તત્ કારણમ્ અર્થાવાપ્તેર્ અપિ તુ તદ્ રૂપમ્ એવ અર્થક્રિયા નિર્ભાસતે યસ્માત્ --- ઇત્ય્ અપિ વિવેક્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ અસમાધાનમ્ એવ ।" ત્પ્ 13.
29,8. પ્રાપ્તિપાઠે --- સાક્ષાત્પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ । સાક્ષાદ્ વ્યવધાનેન પ્રાપ્ત્યતે ઽર્થક્રિયા યસ્માત્ તસ્માદ્ અર્થાત્ તદ્ધેતુત્વાદ્ અર્થક્રિયાનિર્ભાસમ્ અપિ જ્ઞાનં પ્રાપ્તિર્ ઉક્તમ્ ઉપચારાત્ । ત્પ્ 13.
30,1 અર્થઃ --- અર્થાત્ `અર્થશબ્દઃ પ્રયોજનવચનઃ પુરુષસ્ય અર્થઃ પ્રયોજનમ્ઽ ઇત્ય્ અન્યવ્યાખ્યા નિરસ્તા । ત્પ્ 14
30,3 ઉપેક્ષણીયઃ --- ન ચોપેક્ષા ઽનુપાદાનતયા હાનપક્ષે નિઃક્ષિપ્તા । અહાનતયોદાનપક્ષનિઃક્ષેપપ્રસઙ્ગાત્ । ઉપાદાનપ્રયત્નાપ્રસવહેતુતયા નોપાદાનમ્ ઇતિ ચેત્ । કિમ્ અયં હાન્પ્રયત્નમ્ અપિ પ્રસૂતે યતો હાનં સ્યાત્ । તસ્માત્ યા નોભયપ્રયત્નપ્રસવહેતુઃ "સોપેક્ષાબુદ્ધિસ્ તૃતીયા લોકપ્રસિદ્ધેતિ સિદ્ધમ્"ન્બ્ટ્ત્ 67.
31, 20. અર્થઃ પ્રયોજનં --- હેયો ઽર્થ ઇત્યાદિના વિનીતદ્ એવસ્ય વ્યાખ્યા દૂષિતા । તેન હિ એવં વ્યાખ્યાતમ્ --- અર્થશબ્દેન પ્રયોજનમ્ ઉચ્યતે --- ન્બ્ટ્ટ્ 13.
31, 27. વિનીતદેવેન --- અનેન વિનીતદેવવ્યાખ્યાનં દૂષયતિ । --- ન્બ્ટ્ત્ 15.
34,6. પૂર્વેષામ્ --- પરેષાં ટીકાકૃતાં મતપાકર્તુમ્ આહ મિથ્યેત્યાદિ । ન્બ્ટ્ત્ 15
34, 29. ન્બ્ટ્ત્ 16.
35,9. પ્રસિદ્ધાનિ --- પસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ વ્યવહારશ્ ચ તત્કૃતઃ । પ્રમાણલક્ષણાસ્યોક્તૌ જ્ઞાયતે ન પ્રયોજનમ્ ॥ ન 2.
35,3. ન્બ્ 2. "માનં દ્વિવિધં વિષયદ્વૈવિધ્યાત્ ।" પ્વ્ 2,1. "ન પ્રત્યક્ષપરોક્ષાભા"
36; ન્ત્ 12 ચ ।
38, 1. સમાસઃ --- તુલના --- ન્બ્ટ્ત્ 65.
38,26. અક્ષમક્ષમ્ --- તત્રાયં ન્યાયમુખ ગ્રન્થઃ --- યત્ જ્ઞાનમ્ અર્થરૂપાદૌ વિશેષણાભિધાયકાભેદોપચારેણાવિકલ્પકં તદ્ અક્ષમ્ અક્ષં પ્રતિ વર્ત્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ --- ત્સ્પ્ અદ્ ત્સ્ 1237.
40, 3. યથાર્થ- --- અનેન વિનીતદેવ શાન્તભદ્ર યોર્ વ્યાખ્યા દૂષિતા । --- ન્બ્ટ્ટ્ 16
40,4. ન્બ્ 4 --- "પ્રત્યક્ષં કલનાનોઢં પ્રત્યક્ષેણૈવ સિધ્યતિ । --- પ્વ્ 2,123; 2, 174. વસ્તુશક્યૈવ નેત્રધીઃ ।" --- પ્વ્ 2,185; ત્સ્ 1214 તઃ । "સૂત્રે અનુપાત્તં જ્ઞાનં લહ્બ્યતે કુત ઇતિ ચેદુચતે । કલ્પનયા જ્ઞાનસ્યૈવ સંબન્ધો દૃષ્ટઃ, ભ્રાન્તિશ્ ચ જ્ઞાનધર્મઃ । તસ્માત્ કલ્પનારહિતમ્ અભ્રાન્તં ચ જ્ઞાનમ્ એવોચ્યતે । તદ્ યથા સવત્સા ધેનુરાઈયતામ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ન વડવાઽઽનીયતે કિન્ તુ ગોધેનુઃ । એવમ્ ઇહાપિ કલ્પનયા ભ્રાન્ત્યા ચ જ્ઞાનસ્યૈવ સંબન્ધો દૃષ્ટ ઇતિ જ્ઞાનમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઇષ્યતે ઇતિ વિનીતદેવ વ્યાખ્યાનં સચોપરિહારમ્ અસંગતમ્ । --- ત્પ્ 25; અસ્ય લક્ષણસ્ય નિરાસઃ જયન્તેન ન્યાયમ્ અઞ્જર્યાં કૃતઃ ।" ન્મ્ 92; ન્બ્ટ્ત્ 88, 102.
41,11. અન્યેન --- પ્રત્યક્ષત્વમ્ અનૂદ્યેત્યાદિ ઇધીયતે ઇત્ય્ આદિ વાલ્ય- બ્રિવતા પ્રત્યક્ષં સંજ્ઞા, કલ્પ્નાપોઢેત્યાદિ સંજ્ઞીતિ --- અપ્રસતુતાભિધાનં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણે પ્રકૃતે સ્વેચ્છયા સંજ્ઞાકરણે સતિ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યે વસ્તુનિ પરસ્યાભિમતે વિપ્રતિપત્તિર્ ન નિરાકૃતા સ્યાત્ । --- ત્પ્ 19. અનેન લક્ષ્યલક્ષણભાવં દર્શયતા વિનિતદેવ વ્યાખ્યાન સમ્જ્ઞાસંજ્ઞિસંબંધરૂપં પ્રત્યુક્તમ્ । --- ન્બ્ટ્ટ્ 17.
41,13. અપરેણ --- યસ્વનયોઃ પ્રદેશાન્તરસિદ્ધયોર્ અનુવાદં કૃત્વા પ્રત્યક્ષત્વં વિધત્તે તેનાપિ વિપરીતં લક્ષ્યલક્ષણવિધાવાક્યમાશિર્તં સ્યાત્ । પ્રસિદ્ધં હિ લક્ષણમ્ અનૂદ્ય લક્ષ્યમ્ અભિધીયતે । ય્થા શિધયા પરિવ્રાજકતેતિ । ઇહ તુ લક્ષ્યસ્યાર્થસાક્ષાત્કારિત્વસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્ તદ્ અનુવાદેનાપ્રસિદ્ધં લક્ષણમ્ એવ વિધીયતે । યથા પરિવ્રાજકશિધાલિઙ્ગમ્ ઇતિ । કિં ચ પ્રદેશાન્તરાસિદ્ધે ઽપ્રત્યક્ષાધારે કથમ્ અનુદ્યેયાતામ્? પ્રત્યક્ષાધારત્વે ચ સિદ્ધે કિં પુનર્ ઇહાપૂર્વં વિધેયમ્ ઇતિ અવધીરિતમ્ । --- ત્પ્ 19.
42, 9. સન્નિવેશોપાધિ --- સઞ્ચિતઃ સમુદાયઃ સ સામાન્યં તત્ર ચાક્ષધીઃ । સામાન્યબુદ્ધિશ્ ચાવશ્યં વિકલ્પેનાનુબધ્યતે --- ઇત્યાદિ --- પ્વ્ 2, 194 તઃ ।
42, 19. પૂર્વવ્યાખ્યા --- "કિમ્ અર્થં વિશેષણદ્વયોપાદાનમ્? ઉચ્યતે । તૈમિરિકજ્ઞાનવ્યવચ્છેદાર્થમ્ અભ્રાન્તપદમ્, અનુમાનનિરાસાર્થમ્ ઇતરત્ । ન ત્વાલમ્બનનિષયે ઽન્યથા યોગાચારમતમ્ અમતં સ્યાત્ । તન્મતેન સર્વેષાં સ્વાલમ્બેન ભ્રાન્તત્વાત્ । ઇષ્યતે ચ સૌત્રાન્તિકયોગાદારમતાનુસારેણ પ્રકરણારમ્ભો યતઃ પ્રામાણ્યવિષયે ઽવિસંવાદકત્વલક્ષણમ્ અભ્રાન્તત્વં દ્વાભ્યામ્ અભ્યુપગમ્યતે । સત્ય્ એવમ્ આનસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વ પ્રસઙ્ગઃ । તદ્ અપિ હિ અવિસંવાદકત્વાદ્ અભ્રાન્તમ્ ઇષ્યતે । અતઃ તન્નિરાકરણાર્થં કલ્પનાપોઢગ્રહણમ્ ઇતિ અન્યવ્યાખ્યાં નિરાચિકીર્ષુર્ આહ --- અભ્રાન્તમ્ ઇત્યાદિ ।" --- ત્પ્ 19. "નનુ યદ્ એતત્ ભ્રાન્તગ્રહણં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ ઉક્તં તદ્ અયુકતમ્ । સમ્યગ્જ્ઞાનત્વાદ્ એવ ગચ્છદ્ વૃક્ષદરશનાદિ પ્રમાણં ન ભવિષ્યતિ । ન હિ ય એવ વૃક્ષાદિર્ દૃશ્યતે સ એવ પ્રાપ્યતે ઇતિ વિસંવાદ એવ । અતઃ કિમ્ અભ્રાન્તગ્રહણેન એતન્ નિવૃત્ત્ય્ અર્થેન? સત્યમ્ એતત્ । પરમ્ એતસ્મિન્ન્ અભ્રાન્તગ્રહણે સતિ વિશિષ્ટસંવાદાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ગમ્યતે અન્યથા યથાનુમાનં સંવાદમાત્રેણૈવq પ્રમાણમ્, એવં પ્રત્યક્ષમ્ અપિ । અત એવ વૃત્તિકારેણોક્તં તતો હિ પ્રવૃત્તેન વૃક્ષમાત્રમવાપ્યતે ઇતિ સંવાદકત્વાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં સ્યાદ્ ઇતિ । ઇહ વા સાર્થકમ્ અભ્રાન્તગ્રહણમ્ । કેચિદ્ આચાર્યૈ કદેશીયાઃ --- `દ્વિચન્દ્રાદિવિજ્ઞાનાણાં માનસી ભ્રાન્તિઃ નેન્દ્રિયજેતિ । તસ્યાશ્ ચ કલ્પનાપોઢગ્રણેનૈવ નિરાસઃ । તથા ચ દિગ્નાગ નામ્ન્ આચાર્યેણ `કલ્પનાપોઢં પ્રત્યક્ષમ્ઽ ઇતિ લક્ષણે ઽભ્રાન્તગ્રહણન કૃતમ્ ઇતિઽ --- પ્રતિપન્નાઃ । તેષાં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાય ઇન્દ્રિયજાં ભ્રાન્તિં લક્ષયન્ અભ્રાન્તવિશેષણમ્ આહ ધર્મકીર્ત્તિ ર્ ઇત્ય્ અન્વદ્યમ્ અભ્રાન્તગ્રહણમ્મ્ ।" --- ન્બ્ટ્ટ્મ્ 15. "કેશોણ્ડ્કાદિવિજ્ઞાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇદમ્ કૃતમ્ । અભ્રાન્તગ્રહણં તદ્ ધિ ભ્રાન્તત્વાન્ નેષ્યતે પ્રમા ॥ માનસ તદ્ અપીત્ય્ એકે નૈતદ્ ઇન્દ્રિયભાવતઃ । ભાવાત્ તદ્વિકૃતાવસ્ય વિકૃતેશ્ ચોપલમ્ભતઃ ॥ સર્પાદિભ્રાન્તિવચ્ ચેદમ્ અનષ્ટેપ્યક્ષવિપ્લવે । નિવર્ત્તેત મનોભ્રાન્તેઃ સ્પષ્ટં ચ પ્રતિભાસનમ્ ॥" --- ત્સ્ 1392-1394 ॥ "અભ્રાન્તમ્ત્રાવિષમ્વાદિત્વેન દ્રષ્તવ્યમ્ । ન તુ યથાવસ્થિતાલમ્બનાકારતયા । અન્યથા હિ યોગાચમતેનાલમ્બનાસિદ્ધેર્ ઉભયનયસમાશ્રયેણેષ્ટસ્ય પ્રત્યક્ષલક્ષણસ્યાવ્યાપ્તા સ્યાત્ ॥" --- ત્સ્પ્
અદ્ ત્સ્ 1392.
43.8. બહવઃ --- "કા વા વિરોધો બહવઃ સંજાતાતોશયાઃ પૃથક્ । ભવેયુઃ કારણં બુદ્ધેર્ યદિ નામેન્દ્રિયાદિવત્ ॥" પ્વ્ 2.223.

44.17. નન્વ્ એવમ્ --- "યદ્ય્ એવમ્ અભ્રાન્તત્વં તદા યોગાચાર મતાભાવઃ । ન । વસ્તુત્વેનાભ્રાન્તત્વં લક્ષણં નાસ્ત્ય્ એવ । કથં તર્હિ દ્વિચન્દ્રાદીનાં પ્રત્યક્ષતા ઽપાક્રોયતે ઽનેન? ઉચ્યતે । સમ્યગ્જ્ઞાનવિશેષણવિષ્ટં પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યમ્ અર્થમ્ અનૂદ્ય કલ્પનાપોઢત્વં વિધીયતે । ન ચ દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનાનામ્ અવિસંવાદકત્વમ્ સ્તીતિ નિરાસસ્ તેષામ્ । સૌત્રાન્તિક પક્ષે તુ અભ્રાન્તપદસ્ય કિમ્ ફલમ્? ઉચ્યતે । આચાર્ય દેશીયા હિ --- દ્વિચન્દ્રાદેર્ ભ્રાન્તિર્ માનસી । તસ્યાશ્ ચ કલ્પનાપોઢ્પદેનૈવ નિરાસઃ । અત એવ્ આચાર્યેણ `કલ્પનાપોઢં પ્રત્યક્ષં પ્રત્યક્ષેણૈવ સિધ્યતિ [પ્વ્ 1,123]ઽ ઇતિ લક્ષણેન્ ઽભ્રાન્તપદં નોપાત્તિમ્ ઇતિ --- પ્રતિપન્નાઃ । તાન્ પ્રતિ ઇમાં વિપ્રતિપત્તિં નિરાકર્તુમ્ અભ્રાન્તગ્રહણં લક્ષણશેષમ્ આહ કીર્ત્તિઃ । અત એવ ટીકાકારો ઽપિ કીર્ત્ત્યભિપ્રાયં પરિપાલયન્ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ એવાભ્રાન્તપદમ્ આહ । કથમ્ અભિપ્રાયં પાલયન્ । ઉચ્યતે । એવં હિ દ્વિચન્દ્રાદિભ્રાન્તિનિરાસાર્થં ભવેદ્ અભ્રાન્તપદં યદિ દ્વિચન્દ્રાદિભ્રાન્તિર્ ઇન્દ્ર્યજા ભવતિ નાન્યથા" --- ત્પ્ 20. "એતચ્ ચ લક્ષણદ્વયમ્ ઇત્યાદિના પદદ્વયેન વિપ્રતિપત્તિનિરાસં દર્શયતા વિનીતદેવ વ્યાખ્યા પદદ્વયકથનરૂપા દૂષિતા ।" ન્બ્ટ્ટ્ 15. નનૂક્તં યોગચારમતમ્ અસંગૃહીતં સ્યાદ્ ઇતિ । ઉચ્યતે । બાહ્યનયેન સૌતાન્તિકા નુસારેણ લક્ષણં કૃતમ્ ઇતિ અદોષઃ । યોગચાર મતેન ત્વ્ અભ્રાન્તગ્રહણં ન કર્ત્તવ્યં સંવાદકસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્ ॥" ન્બ્ટ્ટ્ 19.
47, 9. ન્બ્ 5 --- "જાયન્તે કલ્પનાસ્ત્ર યત્ર શબ્દો નિચેશિતઃ । તેનેચ્છાતઃ પ્રવર્ત્તેરન્ નેક્ષેરન્ બાહ્યમક્ષજાઃ ॥" પ્વ્ 2.176.
47, 10. અનેન --- "તેન યદ્ વિનીતદેવ વ્યાખ્યા દૂષિતા ।" --- ન્બ્ટ્ટ્ 21.
47, 18. વિચેચયિષ્યામઃ --- દ્રષ્ટવ્યં ધ્પ્ર્ 71,5.
47, 24. કીદૃશીતિ --- "કીદૃશીતિ સ્વરૂપપરિજ્ઞાનશૂન્યસ્યેદં ભાષિતમ્ । યદ્ વા સમ્ભાવયન્ પૃચ્છતિ કલ્પનાં યતો ભવ્યઃ કલ્પનાઃ સન્તિ । તથા હિ --- ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનાનાં વિતર્કવિચારચૈતસિકસમ્પ્રયુક્તાનામ્ ઔદાર્યસૂક્ષ્મતયા સ્વવિષયે પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ વૈભાષિકી કલ્પના, વિતર્કવિચારાદ્ ઔદાર્યસૂક્ષ્મતે .. યોગાચારાણામ્ " --- ત્પ્ 29. "તથા હિ વૈભાષિકા ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનં વિતર્કવિચારચૈતસિકસમ્પ્રયુક્તં કલ્પનામ્ ઇચ્છન્તિ । યોગાચાર મતેન ચ તથાગતજ્ઞાનમદ્વયં મુક્ત્વા સર્વજ્ઞાનં ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન વિકલ્પિતં કલ્પના । જાત્યાદિસંસૃષ્ટં તુ મનોજ્ઞાનં કપનેત્ય્ અન્યે કલ્પયન્તિ ।" = ન્બ્ટ્ટ્ 21.
50, 1. અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષત્વાત્ --- "અનપેક્ષિતબાહ્યાર્થા યોજના સમયસ્મૃતેઃ ।" પ્વ્ 2.185.
50, 1. બાલો ઽપિ --- "ઉત્પન્નમાત્રસ્ય હિ બાલકસ્ય સ્તનં દૃષ્ટ્વા પ્રાગ્ભવીયસ્ તજ્જાતીયાપેક્ષિતાનુભવજનિતઃ સંસ્કાર આવિરસ્તિ । તતશ્ ચ સ્મરણં તતો ઽપેક્ષિતોપાયતાનુમાનં તતઃ પ્રવૃત્તિસ્ તતઃ તસ્યાઃ સામ્ર્થ્યં ॥" ---ન્બ્ટ્ત્ 9.
51, 1. પૂર્વદૃષ્ટાપરદૃષ્ટમ્ --- "પૂર્વાનુભૂતસ્મરણાત્ તદ્ધર્મારોપણાદ્ વિના । સ એવાયમ્ ઇતિ જ્ઞાનં નાસ્તિ તચ્ ચાક્ષતે કુતઃ ॥" પ્વ્ 2, 506.
52, 3. યદ્ય્ અપિ --- "તેન ય વિનીતદેવેન સામાન્યયોર્ વાચ્યવાચકભાવમઙ્ગીકૃત્ય નિર્વિકલ્પકત્વમ્ ઇન્દ્રિયયવિજ્ઞાનસ્ય પ્રતિપાદિતં તદ્ દૂષિતમ્ ।" --- ન્બ્ટ્ટ્ 23.
54, 1. ધ્પ્ર્ 6 --- "ત્રિવિધં કલ્પનાજ્ઞાનમ્ આશ્રયોપપ્લવોદ્ભવમ્ ।" પ્વ્ 2, 288.
54, 26. પૂર્વમ્ --- દ્રષ્ટવ્યં 42.
55, 17. સ્વકીયવચનાકૌશલમ્ --- "નન્વ્ એવમ્ અપ્ય્ અનર્થકમ્ યતો ઽન્યથા ન વિભ્રમહેતુર્ અતઃ સામર્થાદ્ આશુભ્રમણં લભતે । સત્યમ્ । વ્યાખ્યાતુર્ અયમ્ યત્નઃ સ્યાત્ ન શાસ્ત્રકારસ્ય । અતો ઽકૌશલમ્ એવ શાસ્ત્રકૃતઃ સ્યાત્ ।" --- ત્પ્ 24.
56, 21. ચક્ષુઃ પશ્યતિ --- "ચક્ષુઃ પશ્યતિ રૂપાણિ સભાગં ન તદ્ આશ્રિતં । વિજ્ઞાનં દૃશ્યતે રૂપં ન કિલાન્તરિતં યતઃ ।" --- અક્ 1, 43. ત્પ્ 26; ન્બ્ટ્ટ્મ્ 19.
57, 2 ધ્પ્ર્ 9 --- "તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનાનન્તરપ્રત્યયોદ્ભવઃ । મનોન્યમ્ એવ ગૃહ્ણાતિ વિષયં નાન્ધદૃક્ તતઃ ॥" પ્વ્ 2, 243.
58, 5. એકકાર્યકારિત્વેન --- અપ્રતિરોધશક્તિકેષુ અનાધેયવિશેષેષુ ક્ષણિકેષુ પ્રત્યયેષુ પરસ્પરં કઃ સહકારાર્થઃ? ન વૈ સર્વત્રાતિ શયોત્પાદનં સહક્રિયા । કા તર્હિ? એકાર્થકરણં યદ્ બહૂનામ્ અપિ ।" હ્બ્ 58.
59, 20. યદ્ અન્યેન --- "ઇતિ બ્રુવતાવ્યાખ્યાનમ્ ઇદં --- ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનતરપ્રત્યજનિતમ્ ઇત્ય્ અનેન વાક્યેનાન્ધબધિરાદ્યભાવદોષઃ પરૈહૃત ઇત્ય્ અપિ નિરસ્તમ્ ।" ત્પ્ 27.
61, 1. ગૃહીતગ્રહણાત્ --- પૂર્વાનુભૂતગ્રહેણે માનસસ્યાપ્રમાણતા । અદૃષ્ટગ્રહણેન્ધાદેર્ અપિ સ્યાદ્ અર્થનમ્ ॥" --- પ્વ્ 2, 239.
62, 16. દ્વિવિધ --- પઞ્ચ બાહ્યા દ્વિવિજ્ઞેયાઃ ।" --- અક્ 1, 48.
62, 29. ઇહ પૂર્વૈઃ --- તદ્ અસ્તીતિ કુતો ઽધિગતમ્ ઇત્યાશઙ્ક્ય વિકલ્પોદયાદ્ ઇતિ સાધનમ્ આચાર્યજ્ઞાનગર્ભેણોક્તમ્ । અપરેણેદં નીલાદિર્ ઇતિ પ્રવર્ત્તકમ્ અધિમુક્તિલક્ષણમ્ । તદ્ અન્યેણાગમોક્તં સમ્ભાવ્યતે --- ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ એષાં પૂર્વપક્ષસમાધિર્ અભિધીયતે ॥" ત્પ્ 27. "તદ્ એતદ્ ધર્મોત્તરેણ આગમસિદ્ધં દર્શયતા આચાર્યજ્ઞાનગર્ભપ્રભૃતીનાં માનસસિધયે યત્ પ્રમાણમ્ ઉપન્યસ્તં વિકલ્પોદયાદ્ ઇતિ તદ્ ભઙ્ગ્યાવધારણાદ્ એવ દૂષિતમ્ ।" ન્બ્ટ્ટ્ 30.

64, 2. ધ્પ્ર્ 10. --- "અશક્યસમ્ અયો હ્ય્ આત્મા રાગાદીનામ્ અનન્યભાક્ । તેષામ્ અતઃ સ્વસં વિતિર્ નાભિજલ્પાનુષઙ્ગિણી ॥" પ્વ્ 2, 249. "અથાત્મરૂપં નો વેત્તિ પરરૂપસ્ય વિત્ કથમ્?" પ્વ્ 2, 444.
68, 5. નાસ્તિ --- " સૌત્રાન્તિક સ્યાલયવિજ્ઞાનાભાવો ઽભિમત ઇત્ય્ આહ નાસ્તીતિ ।" --- ત્પ્ 39.
68, 9. પ્રમાણવાર્ત્તિકે --- પ્વ્ 1, 34, 36, 122-287.
68, 3. વિકલ્પ --- "ન વિક્લ્પાનુબદ્ધસ્યાસ્તિ સ્ફુટાર્થાવ્ અભાસિતા ॥" પ્વ્ 2, 283.
70, 6. વિષય --- માનં દ્વિવિધં વિષયદ્ વૈવિધ્યાત્ શક્ત્ય્ અશક્તિતતઃ । અર્થક્રિયાયાં કેશાદિનાર્થો ઽનર્થાધિમો ॥ સદૃશાસદૃશત્વાચ્ ચ વિષયાવિષયત્વતઃ । શબ્દસ્યાન્યનિમિત્તાનાં ભાવે ધી સદસત્ત્વતઃ ॥ અર્થક્રિયાસર્મર્થં યત્ તદ્ અત્ર પરમાર્થસત્ । અન્યત્ સમ્વૃતિસત્ પ્રોક્તં તે સ્વસામાન્યલક્ષણે ॥" પ્વ્ 2, 1 --- 3; ન્બ્ટ્ત્ 12-13.
71, 1. ગ્રાહ્યઃ --- "ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ ચેદ્ ગ્રાહ્યતાં વિદુઃ । હેતુત્વમ્ એવ યુક્તિજ્ઞા જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમ્ ॥ કાર્યં હ્ય્ અનેકહેતુત્વે ઽપ્ય્ અનુકુર્વદ્ ઉદેતિ યત્ । તત્ તેનાપ્ય્ અત્ર તદ્રૂપં ગૃહીતમ્ ઇતિ ચોચ્યતે ॥" પ્વ્ 2, 247-248; "હેતુભાવાદ્ ઋતે નાન્યા ગ્રાહ્યતા નામ કાચન । તત્ર બુદ્ધિર્ યદાકારા તસ્યાસ્ તદ્ ગ્રાહ્યમ્ ઉચ્યતે ॥" પ્વ્ 2, 224.
74, 2. ન્બ્ 13 --- "યથોક્તવિપરીતં યત્ તત્ સ્વલક્ષણમ્ ઇષ્યતે ।" --- પ્વ્ 2, 51. "ઇદં ચ વૈપરીત્યમ્ --- અનભિધેયત્વમ્, તત્ત્વાન્યત્વાભ્યાં વાચ્યત્વમ્, અસદર્થપ્રત્યયાવિશિષ્ટપ્રતિભાસવિષયત્વમ્, અસાધારણત્વમ્, અસાધારણત્વમ્, સઙ્કેતસ્મરણાનપેક્ષપ્રતિપત્તિકત્વમ્, અન્યરૂપવિવિક્તસ્વરૂપ્રતિભાસવત્ત્વં, અર્થક્રિયાક્ષમત્વં ચ ।" પ્વ્ટ્ 1, 51. "બુદ્ધિર્ યત્રાર્થસામર્થ્યાદ્ અન્વયવ્યતિરેકિણી । તસ્ય સ્વતન્ત્રં ગ્રહણમતો ઽન્યદ્ વસ્ત્વતીન્દ્રિયમ્ ॥" પ્વ્ 2, 59.
74, 17. અન્યૈર્ આખ્યાતમ્ --- "સર્વેણ રૂપેણ વસ્તુનો ઽભાવોઽસન્નિધાનમ્ ઇતિ --- અન્યવ્યાખ્યા અપાસ્તા ।" "યત્ પુનર્ યોગ્યદેશે ભાવાભાભાભ્યામ્ --- ઇતિ શાન્તભદ્ર વ્યાખ્યાનં તદ્ ભદ્રકમ્ એવ ।" --- ત્પ્ 35.
75, 3. ન્બ્ 14-15 --- "અર્થક્રિયાસમર્થં યત્ તદ્ અત્ર પરાર્થસત્ । અન્યત્ સંવૃતિસત્ પ્રોક્તં તે સ્વસામાન્યલક્ષણે ॥" --- પ્વ્ 2, 3. "સ પારમાર્થિકો ભાવો ય એવાર્થક્રિયાક્ષમઃ ॥" --- પ્વ્ 3, 165 । "મેયં ત્વ્ એકં સ્વલક્ષણમ્ ॥ તસ્માદ્ અર્થક્રિયાસિદ્ધેઃ સદસત્તાવિચારણાત્ । તસ્ય સ્વપરરૂપાભ્યાં ગતેર્ મેયદ્વયં મતમ્ ॥" પ્વ્ 2, 53-54.
77, 7. ન્બ્ 16 --- "સર્વત્ર સમ્રૂપત્વાત્ તદ્વ્યાવૃત્તિસમાર્શ્રયાત્ ॥ ન તદસ્ત્વ્ અભિધેયત્વાત્ સાફલ્યા અક્ષસંહતેઃ ।" --- પ્વ્ 2, 10-11.
78, 20. ન્યાયવાદી --- "અભિપ્રાયાવિસંવાદાદ્ અપિ ભ્રાન્તેઃ પ્રમાણતા । ગતિર્ અપ્ય્ અન્યથા દૃષ્ટા પક્ષશ્ ચાયં કૃતોત્તરઃ ॥ મણિપ્રતીપપ્રભયોર્મણિબુદ્ધ્યાભિધાવતોઃ । મિથ્યાજ્ઞાનાવિશેષે ઽપિ વિશેષો ઽર્થક્રિયાં પ્રતિ ॥ યથા તથા ઽયથાર્થત્વેપ્ય્ અનુમાનતદાભયોઃ । અર્થક્રિયાનુરોધેન પ્રમાણત્વયવસ્થિતમ્ ॥" --- પ્વ્ 2, 56-58.
78, 21. `ઇત્ય્ અત્રાપિઽ --- દ્રષ્ટવ્યં ધ્પ્ર્ 51, 1.
79, 2. ન્બ્ 18 --- "પ્રમાણફલયોર્ અભેદં નિરાકુર્વતો નૈયાયિકસ્ય યુક્ત્યર્થં દ્રષ્ટવ્યા --- " ન્મ્ 70.
79, 11. `પુરસ્તાત્ઽ --- દ્રષ્ટવ્યં 17-18.
81, 2. ન્બ્ 20 --- "વિષયાકારભેદાચ્ ચ ધિયો ઽધિગમભેદતઃ । ભાવાદ્ એવાસ્ય તદ્ભાવે સ્વરૂપસ્ય સ્વતો ગતિઃ ॥" પ્વ્ 1, 6. "તત્રાનુભવમાત્રેણ જ્ઞાનસ્ય સદૃશાત્મનઃ । ભાવ્યન્તેનાત્મના યેન પ્રતિકર્મ વિભજ્યતે ॥ અર્થેન ઘટયત્યેનાં ન હિ મુક્ત્વાર્થરૂપતામ્ । અન્યઃ સ્વભેદાજ્ જ્ઞાનસ્ય ભેદકો ઽપિ કથઞ્ચન ॥ તસ્માત્ પ્રમેયાધિગતેઃ સાધનં મેયરૂપતા । સાધને ઽન્યત્ર તત્કર્મ અસમ્બન્ધો ન પ્રસિધ્યતિ ॥ સા ચ તસ્યાત્મભૂતૈવ તેન નાર્થાન્તરં ફલમ્ । દધાનં તચ્ ચ તામાત્મન્યર્થાધિગમનાત્મના ॥" --- પ્વ્ 2, 302, 305, 306, 307.
81, 8. ન્બ્ 21 --- તસ્માદ્ યતો અસ્ય આત્મ-ભેદો અસ્ય અધિગતિર્ ઇત્ય્ અયમ્ । ક્રિયાયાઃ કર્મ-નિયમઃ સિદ્ધા સા તત્-પ્રસાધના પ્વ્ 3, 304.
82, 4. ચક્ષુરાદિભ્યઃ --- સર્વસામાન્યહેતુત્વાદ્ અક્ષાણામ્ અસ્તિ ન ઈદૃશમ્ । તદ્ભેદે અપિ હ્ય્ અભિન્નસ્ય તસ્ય ઇદમ્ ઇતિ તત્ કુતઃ ॥ પ્વ્ 3, 312. સર્વમ્ એવ હિ વિજ્ઞાનં વિષયેભ્યઃ સમુદ્ભવત્ । તદન્યસ્ય અપિ હેતુત્વે કથં સ્યાદ્ વિષયઆકૃતિઃ ॥ યથા એવ આહારકાલઆદેર્ હેતુત્વે અપત્યજન્મનિ । પિત્રોસ્ તદ્ એકસ્ય આકારં ધત્તે ન અન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥ પ્વ્ 3, 368-369.
82, 8. વ્યવસ્થાપ્ય્ ---ધિયો અંશયોઃ । તદ્-વ્યવસ્થા-આશ્રયત્વેન સાધ્ય-સાધન-સંસ્થિતિઃ ॥પ્વ્ 215 . ક્રિયા-કરણયોર્ ઐક્ય-વિરોધ ઇતિ ચેદ્ અસત્ । ધર્મ-ભેદ-અભ્યુપગમાદ્ વસ્ત્વ્-અભિન્નમ્ ઇતિ ઇષ્યતે ॥ ॥ પ્વ્ 218 .
87, 3. ન્બ્ 1-3 "--- સ્વપરાર્થવિભાગેન ત્વ્ અન્માનં દ્વિધષ્યતે । સ્વાર્થં ત્રિરૂપતો લિઙ્ગાદનમ્ એયાર્થદર્શનમ્ ॥" ત્સ્ 1362.
89, 1. ન્બ્ 3 --- "તસ્ય અદૃષ્ટ-આત્મ-રૂપસ્ય ગતેર્ અન્યો અર્થ-આશ્રયઃ । તદ્-આશ્રયેણ સમ્બન્ધી યદિ સ્યાદ્ ગમકસ્ તદા ॥ ગમક-અનુગ-સામાન્ય-રૂપેણ એવ તદા ગતિઃ । તસ્માત્ સર્વઃ પરોક્ષો અર્થો વિશેષેણ ન ગમ્યતે ॥ યા ચ સમ્બન્ધિનો ધર્માદ્ ગતિર્ ધર્મિણિ જાયતે । સા અનુમાનં પરોક્ષાણામ્ એકં તેન એવ સાધનમ્ ॥" પ્વ્ 60-62.
89, 13. નનુ ચ --- "નન્વ્ એવં પ્રત્યક્ષસ્યાપિ દ્વૈવિધ્યં કિં ન કથ્યતે? ઉચ્યતે । તદ્ અધિગતસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય નિર્દેષ્ટુમ્ અશક્યત્વાત્ ॥" ત્પ્ 13.
89, 14. પરાર્થં પ્રત્યક્ષમ્ --- ન્વ્ 11, 12.
90, 16. સ્પષ્ટયિષ્યામઃ ---હ્બ્ટા 258-259.
90, 24. નનુ --- "નનુ કિમ્ અનયા કષ્ટકલ્પનયા પ્રમાણં ચ ફલં ચ પ્રમાણફલે તયોર્ વ્યવસ્થેત્ય્ એવં વિગ્રહઃ કિન્ ન ક્રિયતે । ઉદ્યતે । ફલશબ્દસ્યાલ્પાચ્ત્રત્વાત્ પૂર્વનિપાતઃ સ્યાત્ ।" ત્પ્ 14.
91, 7. ન્બ્ 5 --- અન્વયો વ્યતિરેકો વા સત્ત્વં વા સાધ્યધર્મિણિ । તન્નિશ્ચયફલૈર્ જ્ઞાનૈઃ સિધ્યન્તિ યદિ સાધનમ્ ॥ પ્વ્ 3, 290.
91, 24. અબાધિતવિષય્ત્વાદિ --- નૈયાયિકસમ્મતં હેતોઃ પઞ્ચલક્ષણાનાં વિવરણં --- ન્મ્ 110 આદિશુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
92, 29. પ્રદર્શયિષ્યામઃ --- દ્રષ્ટવ્યમ્ ધ્પ્ર્ 193.
96, 6. ન્બ્ 6 --- "પક્ષો ધર્મી, અવયવે સમુદાયોપચારાત્ ॥" હ્બ્ 52,પ્વ્સ્વ્ 12.
96, 30. નિદેદયિષ્યતે --- ધ્પ્ર્ 142.
97, 1. અત્ર --- "ન તુ યથોક્તં શાન્તભદ્રેણ --- `અત્ર સાધ્યસાધનચિન્તાયામ્, આચાર્યીયે વા દર્શનેન્ ધર્મી નૌમેયઃઽ ઇતિ । યતો ઽત્ર સાધ્યસાધનચિન્તાયામ્ ધર્મ્યનુમેય ઇતિ ન ઇઞ્ચનાર્યં પુષ્ણાતિ । દ્વિતીયે ઽપિ પક્ષે ન હિ આચાર્યીયે એવ દર્શને ધર્મી અનુમેયો વ્યવસ્થિતઃ, યતો ઽન્યત્રાપિ દર્શને ધર્મ્યનુમેયઃ ।" ત્પ્ 53.
100, 3. ન્બ્ 10-11 --- પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુસ્ ત્રિધા એવ સઃ । અવિનાભાવનિયમાદ્ હેત્વાભાસાસ્ તતો અપરે ॥ પ્વ્સ્વ્ 3, 1.હ્બ્ 52. એતલ્-લક્ષણસ્ ત્રિધા એવ સો હેતુસ્ ત્રિપ્રકાર એવ । સ્વભાવઃ, કાર્યમ્ અનુપલબ્ધિશ્ ચ ઇતિ । હ્બ્ 54. વ્ન્ 3, પ્વ્સ્વ્ 20.
100, 15. સંયોગ્યાદિ --- સંયોગ્ય્-આદિષુ યેષ્વ્ અસ્તિ પ્રતિબન્ધો ન તાદૃશમ્ । ન તે હેતવ ઇત્ય્ ઉક્તં વ્યભિચારસ્ય સમ્ભવાત્ ॥ પ્વ્ 4, 203.

101, 2. ન્બ્ 12. --- દૃશ્યસ્ય દર્શનાભાવકારણાસંભવે સતિ । ભાવસ્ય અનુપલબ્ધસ્ય ભાવાભાવઃ પ્રતીયતે ॥ પ્વ્ 3, 202-203. "અભાવે ચ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય અનુપલબ્ધિર્ ઇત્ય્" હ્બ્ 54. ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય અનુપલબ્ધિર્ અભાવસ્ય અભાવવ્યવહારસ્ય વા હેતુઃ --- હ્બ્. 64.
101, 13. એકજ્ઞાનસંસર્ગિ --- " યત્ર યસ્મિન્ન્ ઉપલભ્યમાને નિયમેન યસ્યોપલબ્ધિઃ સ તત્સંસૃષ્ટઃ, એકજ્ઞાનસંસર્ગાત્ । તયોઃ સતોર્ નૈકરૂપનિયતા પ્રતિપત્તિઃ, અસમ્ભવાત્ ।" હ્બ્ 65.
101, 16. પરસ્તાત્ --- દ્રષ્ટવ્યં ધ્પ્ર્ 119, 16.
102, 6 અનુપલમ્ભઃ --- " ઉક્તમ્ અત્ર યથા પર્યુદાસવૃત્ત્યા અપેક્ષાતો તદ્વિવિક્તો ઽર્થસ્ય્તજ્ જ્ઞાનં વા ઽભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ ચોચ્યત ઇતિ । ન પ્રતિષેધમાત્રમ્, તસ્ય સાધનઅસિદ્ધેર્ અભાવવ્યવહારઅસિદ્ધિ પ્રસઙ્ગાત્ ।" હ્બ્ 65.
103, 2. ન્બ્ 13 --- "સ્વભાવે સ્વનિમિત્તે વા દૃશ્યે દર્શનહેતુષુ । અન્યેષુ સત્સ્વદૃશ્યે ચ સત્તા વા તદ્વતઃ કથમ્ ॥" પ્વ્ 2, 72.
103,15. ઈશ્વરસેન --- સ્વભાવે સ્વનિમિત્તે વા દૃશ્યે દર્શનહેતુષુ । અન્યેષુ સત્સ્વદૃશ્યે ચ સત્તા વા તદ્વતઃ કથમ્ ॥ હ્બ્ 65.
103, 3. ન્બ્ 15-17. --- "યતઃ કદાચિત્ સિદ્ધા અસ્ય પ્રતીતિર્ વસ્તુનઃ ક્વચિત્ । તદ્ અવશ્યં તતો જાતં તત્ સ્વભાવો અપિ વા ભવેત્ ॥ સ્વનિમિત્તં સ્વભાવં વા વિના ન અર્થસ્ય સમ્ભવઃ । યચ્ ચ રૂપં તયોર્ દૃષ્ટં તદ્ એવ અન્યત્ર લક્ષણમ્ ॥" પ્વ્ 2,70-71."તત્ર સાધન-ધર્મ-ભાવ-માત્ર-અન્વયિનિ સાધ્ય-ધર્મે સ્વભાવો હેતુઃ." --- હ્બ્ 55. "અર્થાન્તરે ગમ્યે કાર્યં હેતુઃ" --- હ્બ્ 63.
108, 3. પ્રતિષેધહેતુઃ --- " પ્રતિષેધસ્ તુ સર્વત્ર સાધ્યતે અનુપલમ્ભતઃ । સિદ્ધિં પ્રમાણૈર્ વદતામ્ અર્થાદ્ એવ વિપર્યયાત્" પ્વ્ 3, 85; પ્વ્સ્વ્ 22.

108, 12. વાદન્યાય સ્ય --- વ્ન્ 65.
108, 17. કુમારિલ સ્ તુ --- પ્રમાણપઞ્ચકં યત્ર વસ્તુરૂપે ન જાયતે । વસ્તુસત્તાવબોધાર્થં તત્રાભાવપ્રમાણતા ॥ વસ્ત્વસઙ્કરસિદ્ધિશ્ ચ તત્પ્રામાણ્યસમાશ્રયા । ક્ષીરે દધ્યાદિ યન્ નાસ્તિ પ્રાગભાવઃ સ ઉચ્યતે ॥ પ્રત્યક્ષાદેર્ અનુત્પત્તિઃ પ્રમાણાભાવ ઉચ્યતે । સાત્મનઃ પરિણામો વા વિજ્ઞાનં વાક્યવસ્તુનિ ॥ શ્વ્ અભાવ- 1, 2, 11.
108, 25. વિપ્રતિપત્તાવ્ અપિ --- દ્ર્ષ્ટવ્યં હેતુબિન્દુટીકા ગતં હેતુબિન્દુ પ્રકરણમ્, 63, 16.
109, 8. ન્બ્ 19. --- "તસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધાદ્ એવ હેતુઃ સાધ્યં ગમયતિ । સ ચ તદ્ધાવલષણસ્ તદ્ ઉત્પત્તિલક્ષણો વા અવિનાભાવાખ્યઃ ।" પ્વ્સ્વ્ 76.
110, 23. પૂર્વેષામ્ --- " અત્ર સ્વભાવસ્ય પ્રતિબન્ધ ઇતિ ષષ્ઠીસમાસેન સ્વભાવહેતોઃ સઙ્ગ્રહઃ । સ્વભાવએ પ્રતિબન્ધ ઇતિ નએનાપિ સપ્તમીસમાસેન કાર્યહેતોર્ ઇત્ય્ અન્યવ્યાખાનમ્ અસઙ્ગતમ્ આલોચ્યાહ કારણ ઇત્યાદિ । " ત્પ્ 66.
111, 6. ન્બ્ 21 --- "પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો હેતોઃ ।" પ્વ્ 2. 1.
113, 2. ન્બ્ 22 --- "કાર્યકારણભાવાદ્ વા સ્વભાવાદ્ વા નિયામકાત્ । અવિનાભાવનિયમો ઽદર્શનાન્ન્ ન દર્શનાત્ ॥" પ્વ્ 33, 30; 2, 70. "અસ્ય મતસ્ય નિરાકરણાર્થં" દ્રષ્ટવ્યાન્બ્ટ્ત્ 105 ચ.
113, 6. પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશઃ --- પ્વ્સ્વ્, 348.
115, 8. નનુ --- દ્રષ્ટવ્યા ન્મ્ 117.
115, 24. એકસામગ્ર્યધીનતા --- એકસામગ્ર્યધીનસ્ય રૂપાદેર્ અસતો ગતિઃ ।હેતુધર્માનુમાનેન ધૂમેન્ધનવિકારવત્ ॥ પ્વ્ 3, 8.
115, 32 પપીલિકોત્સરણ --- "એતેન પિપીલિકોત્સરણમત્સ્યોદ્વર્ત્તનાદિના વર્ષદ્ય્ અનુમાનમ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ ।" પ્વ્સ્વ્ 50.
116, 3. ન્બ્ 24. --- "યા કાચિદ્ભાવવિષયા ઽનુમિતિર્ દ્વિવિધૈવ સા ॥ સ્વસાધ્યે કાર્યભાવાભ્યામ્ ।" પ્વ્ 3, 196, 197.
117, 2. ન્બ્ 27. --- "શાસ્ત્રાધિકારાસંબદ્ધા બહવો અર્થા અતીન્દ્રિયાઃ । અલિઙ્ગાશ્ ચ કથં તેષામ્ અભાવો અનુપલબ્ધિતઃ ॥" પ્વ્ 3, 198-199.
119, 5. વ્યવહર્તવ્યઃ --- તસ્માદ્ અનુપલમ્ભો અયં સ્વયં પ્રત્યક્ષતો ગતઃ । સ્વ-માત્ર-વૃત્તેર્ ગમકસ્ તદ્-અભાવ-વ્યવસ્થિતેઃ ॥ પ્વ્ 4, 274.
123, 4. દૃશ્યાનુપલમ્ભઃ --- સો ઽન્યભાવઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણેન અનુપલમ્ભેન સિદ્ધો મૂઢ-પ્રતિપત્તાવ્ અભાવવ્યવહારં સાધયેદ્ ઇત્ય્ સુચર્ચિતમ્ એવ । --- હ્બ્ 68.
124, 2. એકાદશપ્રકારા --- "સેયમ્ અનુપલબ્ધિસ્ ત્રિધા --- સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે ભાવસ્ય કારણસ્ય અનુપલબ્ધિર્ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવ-સિદ્ધૌ સિદ્ધાભાવસ્ય વ્યાપકસ્ય અનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિશ્ ચ ।" --- હ્બ્ 68;વિરુદ્ધકાર્યયોઃ સિદ્ધિર્ અસિદ્ધિર્ હેતુભાવયોઃ । દૃશ્યાત્મનોર્ અભાવાર્થાનુપલબ્ધિશ્ ચતુર્વિધા ॥ --- પ્વ્ 3, 3;20.7 ઇતિ ઇયં ત્રિવિધા અપ્ય્ ઉક્તાનુપલબ્ધિર્ અનેકધા ।
20.8 તત્ તદ્વિરુદ્ધાદ્યગતિગતિભેદપ્રયોગતઃ ॥ --- પ્વ્ 3, 29.
124, 9. ન્બ્ 39 --- પ્વ્ 3, 202. સ્વભાવાસિધ્યા યથા નાત્ર ધૂમો ઽનુપલબ્ધેર્ ઇતિ --- પ્વ્સ્વ્ 40.
124, 24. ષોડશપ્રકારેતિ --- ત્ભ્ 16.
125, 17. અભિધાસ્યતે દ્રષ્ટગ્યે ન્બ્ 2, 42-43.
128, 6. ઇષ્ટમ્ --- ઇષ્ટં વિરુદ્ધકાર્યે અપિ દેશકાલાદ્યપેક્ષણમ્ । અન્યથા વ્યભિચારિ સ્યાદ્ ભસ્મા ઇવ અશીતસાધને ॥ પ્વ્ 3, 5.
129, 1. ન્બ્ 33 --- એતેન વ્યાપકસ્વભાવાસિદ્ધિર્ ઉક્તા યથા નાત્ર શિંશપાવૃક્ષાભાવાત્ ॥ --- પ્વ્સ્વ્ 40.
129, 10. ન્બ્ 34 --- વિરુદ્ધસ્ય ચ ભાવસ્ય ભાવે તદ્ભાવબાધનાત્ । તદ્વિરુદ્ધોપલબ્ધૌ સ્યાદ્ અસત્તાયા વિનિશ્ચયઃ ॥ પ્વ્ 3, 203-4, પ્વ્સ્વ્ 39.
129, 15. ધર્મોત્તરેન --- દ્રષ્ટવ્યમ્ ધ્પ્ર્ 112, 3.
130, 3. ન્બ્ 35 --- વિરુદ્ધકાર્યસિદ્ધ્યા હિ યથા ન શીતસ્ય્પર્શો ધૂમાત્ । --- પ્વ્સ્વ્ 39.
131, 7. ન્બ્ 36 --- સાપેક્ષાણાં હિ ભાબાનાં નાવશ્યમ્ભાવતેક્ષ્યતે । --- પ્વ્ 3, 193.
135, 1. ન્બ્ 38 --- એતેન વ્યાપકવિર્દ્ધસિદ્ધિર્ ઉક્તા વેદિતવ્યા --- યથા --- નાત્ર તુષારસ્પર્શઃ વહ્નેઃ । પ્વ્સ્વ્ 39.
135, 9. ન્બ્ 39 --- હેત્વસિદ્ધ્યા યથા નાત્ર ધૂમો વહન્યભાવાદ્ ઇતિ । --- પ્વ્સ્વ્ 40.
137, 1. ન્બ્ 40 --- નિમિત્તયોર્ વિરોધે ગમિકા ચ કારણાનુપલબ્ધિઃ યથા નાસ્ય પુંસો રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ, સંનિહિતદહનવિશેષત્વાત્ । પ્વ્સ્વ્ 41.
138, 24. શાન્તભદ્રેણ --- ત્પ્ 57.
141, 5. ન્બ્ 43 --- એતેન તદ્-વિરુદ્ધ-અર્થ-કાર્ય-ઉક્તિર્ ઉપવર્ણિતા । પ્રયોગઃ કેવલં ભિન્નઃ સર્વત્ર અર્થો ન ભિદ્યતે ॥ પ્વ્ 2,90.
144, 4. ન્બ્ 45 --- સર્વત્રાપિ અભાવસાધન્યામનુપલબ્ધેઃ દૃશ્યાત્મનાં તેષાં --- પ્વ્સ્વ્ 40.
145, 22. `પ્રાગ્ એવઽ દ્રષ્ટવ્યમ્ સ્. 126, 1.
150, 2. ન્બ્ 1 --- શક્તસ્ય સૂચકં હેતુવચો ઽશક્તમ્ અપિ સ્વયમ્ ॥ પ્વ્ 4, 17.
151, 9. ન્બ્ 3. --- દ્વિવિધો હિ પ્રયોગઃ સાધર્મ્યાન્ એવ વૈધર્મ્યાન્ ચ । યદ્ અન્યે અન્વયી વ્યતિરેકી ચ ઇત્ય્ આહુઃ । નાનયોર્ અન્યત્ર પ્રયોગભેદાદ્ અર્થતઃ કશ્ચિદ્ અપિ ભેદો । સાધર્મ્યેણાપિ પ્રયોગે ઽર્થાદ્ વૈધર્મ્યગતિઃ, અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યતેત્વોર્ અનયાભાવાત્ । --- પ્વ્સ્વ્ 358.
151, 17. અબાધિતત્વાદ્ય્ અપિ --- હ્બ્ટા 205.
152, 16. ન્બ્ 6-7 ---તસ્માદ્ અન્વય-વ્યતિરેકયોર્ યથા-લક્ષણમ્ એકો અપિ પ્રયુક્તો દ્વિતીયમ્ આક્ષિપતિ ઇતિ નાનયોર્ અર્થતઃ કશ્ચિદ્ ભેદો ઽન્યત્ર પ્રયોગાત્ । --- હ્બ્ 56.
153, 6. વક્ષ્યમાણેન --- દ્રષ્ટવ્યમ્ સ્. 159.
156, 6. ન્બ્ 9. યથા xયત્ સત્ તત્ સર્વં ક્ષ્ણિકમ્, યથા ઘટાદયઃ । સંશ્ ચ શબ્દઃ । હ્બ્ 55.
156, 21. વાદયાય ---વ્ન્ 21ff.

157, 6. ન્બ્ 10. --- ક્વચિત્ સ્વભાવભૂતદર્મપરિગ્રહદ્વારેણ યથા તત્રૈવોત્પત્તિઃ --- પ્વ્સ્વ્ 149.
158, 2,. ન્બ્ 11. --- ઉપાધિભેદાપેક્ષો વા સ્વભાવઃ કેવલો અથવા । ઉચ્યતે સાધ્યસિદ્ધ્યર્થં નાશે કાર્યત્વસત્ત્વવત્ ॥ પ્વ્ 3, 185-186.
159, 3. ન્બ્ 12. --- સ્વભાવનિષ્પત્તૌ અપેક્ષિત વ્યાપારભાવો હિ કૃતકઃ । તેનેયં કૃતકશ્રુતિઃ સ્વભાવાભિધાયિન્ય્ અપિ પરોપાધિમ્ એનમ્ આક્ષિપતિ ॥ પ્વ્સ્વ્ 348.
159, 12. ન્બ્ 13. --- એતેન પ્રત્યયભેદભેદિત્વાદયો વ્યાખ્યાતાઃ । પ્વ્સ્વ્ 348.
160, 8. ન્બ્ 15. --- સિધિઃ સ્વભાવો ગમકો વ્યાપકસ્ તસ્ય નિશ્ચિતઃ । સિદ્ધઃ સ્વભાવનિયતઃ સ્વનિવૃત્તૌ નિવર્તઅકઃ ॥ પ્વ્ 3, 191-2, પ્વ્સ્વ્ 357.
161, 22. અત્ર લુપ્તટીકાશ્શો તાત્પર્ય નિબન્ધનતો જ્ઞેયઃ । તદ્ યથા --- "અમુમ્ એવાર્થં પ્રથમમ્ ઇત્યાદિના વિશદયતિ । તત્રે તિ સામાન્યેન સ્મૃતસ્યાર્થસ્ય વિશેષે યોજને સતિ । તથા ચ સતી તિ સામાન્યસ્મરણસ્ય લિઙ્ગજ્ઞાને વિશિષ્ટસ્મરણસ્ય ચ નૌમાનજ્ઞાને સતિ અવિનાભાવિત્વજ્ઞાનમ્ એવ પ્રઓક્ષાર્થપ્રતિપાદકત્વં નામ ઉક્ત્યા સમ્ભાવ્યત ઇત્ય્ આહ । કિઞ્ ચ નિશ્ચયસ્મરણજ્ઞાને શબ્દાનામ્ એકાર્થતા ઽવસેયા જ્ઞાનોપાધિલિઙ્ગધર્માપેક્ષયા લિઙ્ગધર્મો જ્ઞાનોપાધિર્ યસ્માદ્ એતૈઃ પ્રતિપાદ્યન્ત ઇતિ । તેને તિ । યેન કારણેન સાધ્યાવિનાભાવિત્વનિશ્ચયનમ્ એવ પ્રતિપાદકત્વત્વવ્યાપારઃ તેન હેતુના । ના યત્રે તિ અન્યસ્મિન્ સાધ્યધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ વાર્ત્તિકકૃતા મૂલાચાર્યેણ વા નિશ્ચિતપદં કુર્વતા । યદ્ વા એવમ્ ઉક્તં ભવતીતિ શેષઃ । કસ્માદ્ અસ્મારોપિત એવ ધર્મિણો ભેદે ઽપિ ધર્મયોર્ ભેદો ન સ્યાત્ --- ઇત્ય્ આહ --- સાધ્યે તિ । યસ્માન્ નિશ્ચિયારૂઢે નિશિષ્ટવિકલ્પજ્ઞાનપ્રતિભાસિનિ રૂપે સાધ્યસાધનયોર્નાનાત્વમ્ । યદિ નામૈવં સ્યાત્ તથાપિ સમારોપિતો ભેદઃ કથમ્ ઇત્ય્ આહ --- નિશ્ચયા રૂઢં ચે તિ । ઇતર સ્માદ્ ઇતર સ્માચ્ ચ વિજાતીયાદ્ વ્યાવૃત્તિર્ વ્યવચ્છેદઃ, તત્ કૃતેન ભેદેન ભિન્નમ્ ઇતિ । અત્ર ઇતિ ઃ તસ્માદર્થે । તસ્માદ્ અન્યત્ સાધનં તથા સાધ્યમ્ અપિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ --- યદિ કૃતકત્વાનિત્યત્વાદીનાં તાદાત્મ્યસમ્બન્ધો નેષ્યતે તદા તદ્ધ્રુવભાવિત્વં નાશસ્ય ન સ્યાત્ ધર્મિણો ઽભિન્નત્વે મિથો ઽપ્ય્ અભિન્નત્વં ધર્મયોઃ । ન ચ ધર્મિણઃ સકાશાદ્ ભેદ ઇત્યાદિકમ્ અન્યત્ર પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે ।" ત્પ્ 101.
169, 3. ન્બ્ 30. --- "ન હિ અતત્સ્વભાવસ્ય ભાવે એકાન્તેનાન્યસ્ય ભાવઃ, તન્નિવૃત્તૌ વા નિવૃત્તિઃ । " હ્બ્ 56.
172, 6. ન્બ્ 34. --- "પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રસામર્થ્યાદ્ એવ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય પ્રતીતેઃ ન પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રયોગ ઉપદર્શિતઃ ।" ઇત્યાદિ હ્બ્ 55. "તત્ પક્ષ-વચનં વક્તુર્ અભિપ્રાય-નિવેદને । પ્રમાણં સંશય-ઉત્પત્તેઃ તતઃ સાક્ષાન્ ન સાધનમ્ ॥ સાધ્યસ્ય એવ અભિધાનેન પારંપર્યેણ ન અપ્ય્ અલમ્ ।" પ્વ્ 4, 16-17અબ્. । પ્રક્ષપ્રયોગસમર્થનાર્થં દ્રષ્ ટ્ અવ્યા ન્મ્ 571.
172, 16. સ્વયૂથૈઃ --- "અવશ્યમ્ એવ ન નિર્દિશ્ય ઇતિ ભણતા ન હ્ય્ અયં નિયમો યદ્ અવશ્યં પક્ષો નિર્દિશ્યઃ ઇત્ય્ અન્યવ્યાખ્યોપહસિતેતિ યતો ઽસ્મિન્ વ્યાખ્યાને પાક્ષિતઃ પક્ષનિર્દેશો ઽનુમત એવ્ગ । સ ચાયુક્ત ઇત્ય્ ઉક્તં વક્ષ્યતિ ચ" ત્પ્ 106.
178, 18. વાદયાય --- વ્ન્ 65.
176, 8. અર્થ --- "ગમ્યાર્થત્વે ઽપિ સાધ્યોક્તેરસંમોહાય લક્ષણમ્ ।" --- પ્વ્ 4, 28.
176, 10. વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણ --- "વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ ઇતિ બ્રુવતાઽન્યવ્યાખ્યા --- `એતચ્ ચ નિયતપદાર્થકથાયાં દ્રષ્ટવ્યમ્, પ્રપઞ્ચકથાયાં તુ પક્ષનિર્દ્દેશે ઽપિ ન કશિચ્દ્ દોષઃઽ ઇત્ય્ આદ્યપાસ્તા ।" ત્પ્ 107.
176, 12. ન્બ્ 39. --- અસિદ્ધાસાધનાર્થોક્તવાદ્યભ્યુપગમગ્રહઃ । અનુક્તો અપિ ઇચ્છયા વ્યાપ્તઃ સાધ્ય આત્માર્થવન્ મતઃ ॥ પ્વ્ 4, 29.
178, 9. ન્બ્ 44. --- એકસ્ય ધર્મિણઃ શાસ્ત્રે નાનાધર્મસ્થિતાવ્ અપિ । સાધ્યઃ સ્યાદ્ આત્મના એવ ઇષ્ટ ઇત્ય્ ઉપાત્તા સ્વયંશ્રુતિઃ ॥ પ્વ્ 4, 44.
179, 4. વ્પ્રતિપત્તિઃ --- ઉક્તયોઃ સાધનત્વેન નો ચેદ્ ઈપ્સિત-વાદતઃ । ન્યાય-પ્રાપ્તં ન સાધ્યત્વં વચનાદ્ વિનિવર્તતે ॥ પ્વ્ 4, 70.
179, 11. ન્બ્ 45 --- વિશેષસ્ તદ્વ્યપેક્ષાતઃ કથિતો ધર્મધર્મિણોઃ । અનુક્તાવ્ અપિ વાઞ્છાયા ભવેત્ પ્રકરણાદ્ ગતિઃ ॥ પ્વ્ 4, 39; 29.
182, 1. ન્બ્ 48. --- અનિષિદ્ધઃ પ્રમાણાભ્યાં સ ચ ઉપગમ ઇષ્યતે । સન્દિગ્ધે હેતુ-વચનાદ્ વ્યસ્તો હેતોર્ અનાશ્રયઃ ॥ પ્વ્ 4, 91; અનુમાનસ્ય ભેદેન સા બાધા ઉક્તા ચતુર્વિધા । તત્ર અભ્યુપાયઃ કાર્ય-અઙ્ગં સ્વભાવ-અઙ્ગં જગત્ સ્થિતિઃ ॥ પ્વ્ 4, 91; ન્પ્ 2. "યે ચૈતે પક્ષવિરુદ્ધતાદાયઃ પક્ષદોષા યે ચ વક્ષ્યમાણાઃ સાધનવિકલત્વાદયો દૃષ્ટાન્તદોષાસ્ તે વસ્તુસ્હ્તિત્યા સર્વે હેતુદોષા એવ । પ્રપઞ્ચમાત્રં તુ પક્ષદૃષ્ટાન્તદોષવર્ણનમ્ । દ્દૃષ્ટાન્તદુષ્ટત્યયા ચ હેતોર્ એવ લક્ષણમન્વયવ્યતિરેકયોર્ અન્યતરદ્ હીયત ઇતિ સર્વે ચ તે હેતુદોષા એવ --- અત એવ ચ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ મુનિના તત્ત્વદર્શિના । પક્ષાભાસાદયો નોક્તા હેત્વ્ આભાસ્ તુ દર્શિતાઃ ।" ન્મ્ 572.
183, 4. ન્બ્ 59. --- અર્થેષ્વ્ અપ્રતિષિદ્ધત્વાત્ પુરુષ-ઇચ્છા-અનુરોધિનઃ । ઇષ્ટ-શબ્દ-અભિધેયત્વસ્ય આપ્તો અત્ર અક્ષત-વાગ્ જનઃ ॥ ઉક્તઃ પ્રસિદ્ધ-શબ્દેન ધર્મસ્ તદ્ વ્યવહારજઃ । પ્રત્યક્ષ-આદિમ્ ઇતિ માન-શ્રુત્ય્-આરોપેણ સૂચિતઃ ॥ પ્વ્ 4, 109-110; ચન્દ્રતાં શશિનો અનિચ્છન્ કાં પ્રતીતિં સ વાઞ્છતિ । ઇતિ તં પ્રત્ય્ અદૃષ્ટાન્તં તદ્-અસાધારણં મતમ્ ॥ પ્વ્ 120.
186, 6. અન્યે --- અન્યે ત્વ્ ઇતિ શાન્તભદ્રા દયઃ --- ત્પ્ 111.
188, 16. સાધનાભાસઃ --- ન્પ્ 3.
197, 6. ન્બ્ 69. ---વિપક્ષે અદૃષ્ટિમાત્રેણ કાર્યસામાન્યદર્શનાત્ । હેતુજ્ઞાનં પ્રમાણાભં વચનાદ્ રાગિતાદિવત્ ॥ પ્વ્ 3, 11.
198, 3. ન્બ્ 71. --- ન ચ અદર્શનમાત્રેણ વિપક્ષે અવ્યભિચારિતા ।સંભાવ્યવ્યભિચારત્વાત્ સ્થાલીતણ્ડુલપાકવત્ ॥ યસ્ય અદર્શનમાત્રેણ વ્યતિરેકઃ પ્રદર્શ્યતે । તસ્ય સંશયહેતુત્વાચ્ શેષવત્ તદ્ ઉદાહૃતમ્ ॥ પ્વ્ 3, 12-13.
198, 17. ન્બ્ 73. --- "અપર્યન્તકારણસ્ય ભવતો ઽન્યભાવે ઽભાવાદ્ વિરોધગતિઃ ।" --- પ્વ્સ્વ્ 35.
202, 1. યે ત્વ્ આહુ --- "અત્રૈવં મન્યન્તે શાન્તભદ્રા દયઃ --- વાતાદિશીતક્ષણાનામસતાં સતાં વા વિરોધઃ સ્યાત્ । ન તાવદસતો ઽનુત્પત્તિકેન સહ વિરોધગતિઃ । .. નાપિ યેષાં સત્ત્વં તેષાં ક્ષણિકત્વેનૈવ નિવૃત્તેઃ નિર્વતકાભાત્ । કિં ચાયં વિરોધ દ્વિષ્ઠ ઇષ્યતે । સ કથં ઘટતે । વિરુદ્ધયોર્ એકસ્મિબ્ન્ અપિ ક્ષણે સહસ્થિતે સસ્થાને વા ઽવિરુદ્ધતૈવ ઘટપટયોર્ ઇવ સ્યાત્ । ઇત્ય્ અવાસ્તવ એવાયમ્ અત એવાહ વિરોધગતિર્ ઇતિ વિરોધવ્યબહાર ઇતિ ।" ત્પ્ 118.
203, 7. ન્બ્ 75. --- "અન્યોન્યોપલમ્ભિપરિહારેણ સ્થિતિલક્ષાણતા વા વિરોધો નિત્યાનિત્યવદ્ ।" પ્વ્સ્વ્ 36.
207, 8. ન્બ્ 76. --- ઉક્ત્ય્-આદેઃ સર્વવિત્ પ્રેત્ય-ભાવ-આદિ-પ્રતિષેધ-વત્ । અતીન્દ્રિયાણામ્ અર્થાનાં વિરોધસ્ય અપ્રસિદ્ધિતઃ ॥ પ્વ્ 2, 92.

209, 8. ન્બ્ 78. "ન હિ ચલનચનાદિ રાગાદિકાર્યમ્, વક્તુકામતા । સૈવ રાગ ઇત્ ચેત્ । ઇષ્ટત્વાન્ ન કિંચિદ્ બાધિતં । રાગં હિ નિત્યસુખાત્માત્મીયદર્શનાભિનિવેષાક્ષિપ્તં સાસ્રવધર્મવિષયં આહુઃ । ન એવં કરુણાદયઃ । અન્યાપિ સંભવાદ્ --- ઇતિ નિવેદયિષ્યામઃ । યથા રક્તો બ્રવીતિ તથા વિરક્તો અપિ । એવં ન વચનમાત્રાત્ ન અપિ વિશેષાત્ પ્રતિપત્તિઃ । અભિપ્રાયસ્ય દુર્બોધત્વાત્ । વ્યવહારસંકરેણ સર્વેષાં વ્યભિચારાત્ । પ્રયોજનાભાવે અવચનમ્ ઇતિ ચેત્ । ન । પરાર્થત્વાત્ વ્યવહારસ્ય । ન યુક્તો વીતરાગત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન । કરુણા અપિ વૃત્તેઃ । સૈવ કરૂણા રાગ ઇતિ ચેત્ । ઇષ્ટમ્ । અવિપર્યાસસમુદ્ભવાદ્ અદોષઃ કરુણા અસત્ય્ અપ્ય્ આત્મગ્રહે દુઃખવિશેષદર્શનમાત્રેણ અભ્યાસબલોત્પાદિતા । તથા હિ । મૈત્ર્યાદયઃ સત્ત્વધર્માદ્યાલમ્બના ઇષ્યન્તે । એતાશ્ ચ સજાતીયાભ્યાસવૃત્તયો ન રાગાપેક્ષિણ્યઃ । નૈવં રાગાદયઃ, વિપર્યાસાભાવે અભાવાત્ । કારુણિકસ્ય નિષ્ફલ આરમ્ભો અવિપર્યાસાદ્ ઇતિ
ચેત્ । ન । પરાર્થસ્યૈવ ફલત્વેન ઇષ્ટત્વાત્ । સર્વથા અભૂતાસમારોપાન્ નિર્દોષઃ । તદન્યેન વીતરાગસ્ય દોષવત્ત્વસાધને ન કિંચિદ્ અનિષ્ટમ્ । વક્તર્ય્ આત્મનિ રાગાદિદર્શનાદ્ --- અન્યત્ર તદનુમાને હિ અતિપ્રસઙ્ગઃ । વ્યભિચારાત્ । અનન્યાનુમાને ઇહાવ્યભિચાર ઇતિ કો નિશ્ચયઃ? પ્વ્સ્વ્ 51.
211, 12. ન્બ્ 86. "અનન્વયો ઽપિ દૃષ્ટાન્તે દોષસ્ તસ્ય યથોદિતમ્ । આત્મા પરશ્ચેત્ સો ઽસિદ્ધ ઇતિ તત્રેષ્ટઘાતવત્ ॥" પ્વ્ 4, 32; "યથોદિતમ્ આચાર્ય વસુબન્ધુના --- પરાર્થાશ્ ચક્ષુરાદય ઇત્ય્ અત્ર પરશ્ ચેદ્ આત્મા વિવક્ષિતઃ સો ઽસિદ્ધૌ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ । તત્રાન્વયે સતિ ઇષ્ટવિઘાતવત્ સાધનમ્, ઇષ્ટાત્માર્થત્વવિપર્યયેણાન્વયાત્ તત્સાધકત્વાત્ ।"પ્વ્ટ્ 4, 32.
214, 8. ન્બ્ 95. ---અયમ્ એવં ન વા ઇત્ય્ અન્યદોષાનિર્દોષતા અપિ વા ।દુર્લભત્વાત્ પ્રમાણાનાં દુર્બોધા ઇત્ય્ અપરે વિદુઃ ॥ પ્વ્ 3, 219.
214, 16. ન્બ્ 97. --- "પ્રાણ-આદ્ય્-અભાવો નૈરાત્મ્ય-વ્યાપ્તી ઇતિ વિનિવર્તને । આત્મનો વિનિવર્તેત પ્રાણ-આદિર્ યદિ તચ્ ચ ન ॥" પ્વ્ 4, 208.
228, 8. પૈલુકેન --- " પૈલુકેને તિ વૈશેષિકેણ કિલાયં પાકઃ પીલૂનાં પરમાણૂનામ્ ઇતિ મન્યતે અતઃ પીલુક ઉક્તઃ ।"
254, 2. ન્બ્ 137-138 --- અસાધનાઙ્ગવચનમ્ અદોષોદ્ભાવ નં દ્વયોઃ । નિગ્રહસ્થાનમ્ અન્યત્ તુ ન યુક્તમ્ ઇતિ નેષ્યતે ॥ વ્ન્ 2; ન્બ્ટ્ત્ 492; ન્મ્ 639; પ્મ્ 671.