ધર્મોત્તરપ્રદીપ · ભાગ 120

દુર્વેકસ્ય ધર્મોત્તરપ્રદીપઃ
આચાર્ય ધર્મકીર્ત્તિ પ્રણીતો
ન્યાયબિન્દુઃ ।
પ્રથમઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ ।
ઊં નમો વીતરાગાય[1]
__________નોતેસ્__________
[1] ઊં નમઃ સર્વજ્ઞાય -- બેહ્ન્ । નાસ્તિ અપ્.
સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિર્ ઇતિ તદ્ વ્યુત્પાદ્યતે ઇ-1
આચાર્ય ધર્મોત્તર વિરચિતા
ન્યાયબિન્દુટીકા ।
જયન્તિ જાતિવ્યસનપ્રબન્ધપ્રસૂતિહેતોર્ જગતો વિજેતુઃ ।
રાગાદ્યરાતેઃ સુગતસ્ય વાચો મનસ્તમતાનવમ્ આદધાનાઃ ॥
આચાર્ય દુર્વેકમિશ્ર વિરચિતો
ધરોત્તરપ્રદીપઃ ।
[1બ્][[2]સૂત્રભિધર્મ]વિનયાઃ સુગતસ્ય વાચો બાધા વિના દ્ભુતતયા સતતં જયન્તિ ।
__________નોતેસ્__________
[2] પત્રમ્ અત્ર ત્રુટિતમ્ -- સં-
આભાન્તિ દર્પણ ઇવ પ્રતિબિમ્બિતાનિ તત્ત્વાનિ યત્ર સકલસ્ય પદાર્થરાશેઃ ॥
શ્રીધર્મકીર્ત્ય્ અભિમુખાનિ જગદ્ધિતાનિ ધર્મોત્તર સ્ય વિપુલાનિ પદાન્ય્ અમૂનિ ।
સમ્યક્પ્રકાશ્ય સુકૃતં સમુપાર્જયામિ તેનાપિ દુઃખજલધેર્ જગદ્ ઉદ્ધરામિ ॥
માત્સર્યાદિમલોપેતૈઃ [[3]શક્યં ન ગુણદર્શનમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[3] પત્રમ્ અત્ર ત્રુટિતમ્ -- સં-
યતો હે]મપરીક્ષાયાઃ સન્તો હિ નિકષોપલાઃ ॥
ન્યાયબિન્દુટીકા ં ચિકીર્ષુર્ એષ ધર્મોત્તરો ભગવત્પૂજાપુણ્યયોઃ સાધ્યસાધનભાવમ્ અતીન્દ્રયમ્ ઈદૃશિ વિષયે ગત્યન્તરવિરહાદ્ અભ્યુપેયપ્રામાણ્યાદ્ આગમાદ્ અવગમ્ય, પુણ્યસ્ય ચાપુણ્યવિરોધિત્વાદ્ અપુણ્યફલવિઘ્નાદ્યભાવો વ્યાપકવિરુદ્ધવિધિના સમ્ભવી, તેનાવિઘ્નેન ગ્રન્થકરણ[4][તત્સમાપ્તૌ
__________નોતેસ્__________
[4] પત્રમ્ અત્ર ત્રુટિતમ્ -- સં-
[ધ્પ્ર્ પ્.2]
તદધ્યયને] ચ ભગવદ્ગુણગણશ્રવણજનિતાતિશયવિશેષાસાદિતપુણ્યસ્ય તથૈવાવિઘ્નેન જિજ્ઞાસિતશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વાવગમો ભવિષ્યતિ, દૃષ્ટશિષ્ટાચારો ઽપ્ય્ અનુપાલિતો ભવિષ્યતીત્ય્ અભિસન્ધાય વાગ્વિજયાખ્યાનદ્વારાં ભગવતઃ પૂજાં સ્તુતિમયીમ્ આરભતે ।
સ્યાદ્ એતત્ -- પૂજાયાઃ પુણ્યોપજનનમાત્રપ્રયોજ[5][નસ્ય સમ્પાદકત્]વાદ્ આરિપ્સિતારમ્ભાત્ પ્રાક્ કાયમયીમ્ એવેષ્ટદેવતાપૂજામ્ આરચ્ય્ય, કિમ્ ઇતિ ન તદારભ્યતે? અથોચ્યતે -- તત્પૂર્વિકાયામ્ અપિ પ્રવૃત્તૌ `સ્તુતિપૂજૈવ પ્રવૃત્તિપુરઃસરી કિં ન કૃતાઽ ઇતિ ચોદ્યમ્ આપદ્યેત । તથા ચાશોકવનિકાચોદ્યસદૃશમ્ ઇદમ્ ઇતિ નાનુવાદ્યમ્ અપિ વિદુષામ્ ઇતિ । અસદ્ એતત્ । એવં હિ [કાયપૂજાયારચને સ્તુતિ]પદાનિ પ્રયુઞ્જાનસ્યા ઽતદ્વ્યાખ્યાનભૂતસ્યાસ્ય શ્લોકસ્યાપ્રકૃતસ્ય કરણં નાપદ્યેત । કાયપૂજા તુ સુખાસનોપદેશનાદીતિકર્તવ્યતાસ્થાનીયત્વાન્ નાપ્રકૃતકરણચોદ્યેનોપદ્રૂયત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[5] પત્રમ્ અત્ર ત્રુટિતમ્ -- સં-
અત્રોચ્યતે -- સ્યાદ્ એવૈતદ્ યદિ સ્વાર્થમ્ ઉદ્દિશ્ય સ્તુતિર્ ઈદૃશી પૂજા વિધીયતે । કિં તર્હિ? શ્રોતૃજના[ર્થમ્ ઉદ્દિશ્યાપિ] ભગવતો ગુણકીર્ત્તને કૃતે શ્રોતૃભિર્ અન્તતઃ કાવ્યગુણજિજ્ઞાસયાપિ શ્લોકઓ ઽવશ્યં જ્ઞાતવ્યઃ । તજ્જ્ઞાનાત્ તથાગતગુણાસ્ તાવત્ કાલં તાવચ્ છોતૃસન્તાનમ્ અધ્યાસતે । તત્ર યે તાવદ્ ભગવતિ પ્રાગતિપ્રસન્નમનસસ્ તેષામ્ એવંવિધગુણાતિશયશાલિનિ `સ્થાન એવાસ્માકં મનઃ પ્રસન્નમ્ઽ ઇતિ નિશ્ચિન્વતાં સ્થે[6][માનમ્ આસાદયતે ચિત્તમ્ ।] યે ચ મધ્યસ્થાસ્ તેષામ્ `એવંભૂતગુણરત્નાલઙ્કૃતે મહતો મહીયસિ ચિત્તમ્ આવર્જયિતુમ્ ઉચિતં સ્વહિતાવહિતૈઃ, તદ્ વયમ્ ઇયન્તં કાલં પ્રમાદ્યન્ત એવોદાસ્મહે સ્મઽ ઇતિ નિર્વિદ્યમાનાનાં ચિત્તં પ્રતિષ્ઠતે । યે ઽપ્ય્ અનતિપ્રસન્નાસ્ તેષામ્ અપિ -- `એવંવિધગુણનિકેતને કિમ્ અસ્માભિર્ અકસ્માદ્ વિદ્વિષ્યતેઽ ઇતિ મનનાન્ મનાગાવર્જનં માધ્યસ્થ્યં વા[7][સ્યાદ્ ઇત્ય્ અતિપ્રસન્નમધ્યસ્થ]યોઃ પુરુષયોશ્ ચિત્તપ્રસાદસ્થૈર્યમનઃપ્રસાદોપજનનાભ્યાં પુણ્યાતિશયો જાયતે । તૃતીયસ્યાપિ મનાગાવર્જનને ઽપિ પુણ્યપ્રસવઃ । માધ્યસ્થ્યે તુ ભગવદ્વિદ્વેષોપચયોપનેયનરકેષ્વ્ અનતિપતનં વિદ્વેષોપશમાદ્ ભવતિ । અસત્યાં તુ સ્તુતિમયપૂજાયામ્ ઇત્થં ત્રિવિધશ્રોતૃજનપ્રયોજનં યત્ તન્ ન કૃતં સ્યાત્ -- ઇતિ સ્વપરાર્થો[2અ]દ્દેશેન સ્તુતિમયી પૂજા વિધીયત ઇતિ સ્થિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[6] પત્રમ્ અત્ર ત્રુટિતમ્ -- સં-
[7] પ્રતૌ દુષ્ખાનિ ઇત્ય્ એવં વર્ત્તતે -- સં-
તત્રાનેન શ્લોકેન ભગવાન્ સ્વાર્થસમ્પદા પરાર્થ્સમ્પદુપાયસમ્પદા પરાર્થ્સમ્પદા ચ સ્તૂયતે । તાસાં તિસૃણામ્ અપિ સમ્પદામ્ અવશ્યવક્તવ્યત્વાત્ । તથા હિ ચિરકાલાભ્યાસસાત્મ્યીકૃતમહાકૃપસ્ય ભવતઃ પરાર્થસમ્પત્ પ્રધાનં પ્રયોજનમ્, ઇતરદ્ અપ્રધાનં, આનુષઙ્ગિકં તથાગતત્ત્વમ્ અપીતિ સા તાવદ્ અવશ્યાભિધેયા ।
તદ્ આહ ભટ્ટવરાહસ્વામી --
"સાક્ષાત્કૃતાશેષજગત્સ્વભાવં પ્રાસઙ્ગિકં યસ્ય તથાગતત્વમ્ ।" ઇતિ ।
સા ચોપાયસમ્પદમ્ અન્તરેણાસમ્ભવિનીતિ તદ્ અભિધાનમ્ અપ્ય્ આવશ્યકમ્ । ઇયઞ્ ચાનધિગતસ્વાર્થસમ્પદો ન સિધ્યતીતિ તદ્ અભિધાનમ્ અપિ નિયતમ્ આપતિતમ્ । તદ્ આહ સૈવ --

"તીર્ણઃ સ્વયં યાતિ જગત્ સમગ્રં માર્ગોપદેશે ઽધિકૃતો હિ નાથઃ ।" ઇતિ ।
તત્ર સ્વાર્થસમ્પન્નસ્ય પરાર્થસમ્પાદનોપાયસમ્પત્ તત્સાધ્યા ચ પરાર્થસમ્પાદનસમ્પદ્ ઇતિ પ્રથમં જાતિ ત્યાદિના સુગતસ્યે ત્ય્ અન્તેન સ્વાર્થસમ્પત્તિર્ ઉક્તા । અનુપાયસ્ય પરાર્થસમ્પત્તિર્ ન સમ્પદ્યત
[ધ્પ્ર્ પ્.3]
ઇતિ તદનુ વાચ ઇત્ય્ અનેન પરાર્થોપાયસમ્પદ્ ઉક્તા । `ઈદૃશં વસ્તુનો રૂપમ્, ઇદઞ્ ચાનુષ્ઠેયમ્ઽ ઇત્યાદિરૂપેણ ધર્મદેશનૈવ હિ ભગવતો જગદ્ધિતાવગમનલક્ષણપરાર્થસમ્પાદનોપાયસમ્પદ્ વૈદ્યવરસ્યેવ વ્યાધિસ્વરૂપપ્રતીતિશક્તિભૈષજ્યોપદેશો રોગોપશમસમ્પાદનોપાયસમ્પત્ । તદ્ અનન્તરં તદુપાયસમ્પત્તિસાધ્યા પરાર્થસમ્પદ્ અન્યેન પદેનોક્તા ।
તત્ર વાચો જયન્તિ -- ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અવિવક્ષિતકર્મત્વાદ્ અકર્મત્વમ્ । વાચઃ સૂત્રાભિધર્મવિનયલક્ષણાઃ । જયન્તિ ઉત્કૃષ્યન્તે પ્રકૃષ્ટા ભવન્તિ । ઉત્કર્ષશ્ ચ સજાતીયાપેક્ષયેતિ સામર્થ્યાદ્ ઈશ્વરાદિવચનેભ્યઃ પ્રકૃષ્ટા ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા જયન્તિ અભિભવન્તિ । અભિભવશ્ ચ પ્રતિયોગિગોચર ઇતિ । અર્થાત્ તીર્થિકશાસ્ત્રાભિભવં કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । પ્રમાણોપપન્નાર્થપ્રતિપાદકત્વાદ્ આસામ્ । તેષાં તુ તદ્વૈપરીત્યાદ્ ઇતિ બુદ્ધિસિદ્ધં કૃત્વા કેવલમ્ એતદ્ અત્રોક્તમ્ । વિનિશ્ચિયટીકાયાં પુનર્ અનેન `યુક્તિપ્રભાવેઽત્યાદિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ ઉપાત્તમ્ ।
કસ્ય તા ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ -- સુગતસ્ય ઇતિ । સુ શબ્દો ઽયમ્ અર્થત્રયવૃત્તિર્ દ્રષ્ટવ્યઃ । પ્રશસ્તં ગતઃ સુગતઃ । પ્રશસ્તં યથા ભવતિ તથા ગતઃ । સંસારાત્ પ્રક્રાન્તઃ । કથં તથા ગમનં તસ્ય? નૈરાત્મ્યદર્શનેન સંસારાતિક્રમાત્ । તસ્ય ચ પ્રજ્ઞાનિશ્રયાત્ । અથ વા ગત્યર્થાનાં જ્ઞાનાર્થત્વાદ્ અપિ પ્રશસ્તં ગતઃ જ્ઞાતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રશસ્તઞ્ ચ તત્ તત્ત્વં નૈરાત્મ્યલક્ષણમ્ । તત્ત્વરૂપત્વઞ્ ચ તસ્ય પ્રમાણોપપન્નત્વાત્ । દૃષ્ટશ્ ચાયં સુશબ્દઃ પ્રશસ્તાર્થવૃત્તિઃ । સુરૂપા રૂપાજીવેતે યથા । અપુનરાવૃત્ત્યા વા ગતઃ સુગતઃ । ગતઃ પ્રયાતઃ સંસારાત્ । પુનરાવૃત્તિશબ્દવાચ્યયોર્ જન્મદોષયોર્ આત્મદર્શનબીજોપઘાતેન ભગવતા સમૂલઘાતં નિહતત્વાત્ । એતદર્થે ઽપિ સુશબ્દો દૃષ્ટઃ । સુનયો જ્વર ઇતિ યથા । નિઃશેષં વા ગતઃ સુગતઃ । નિઃશેષં યાવદ્ ગન્તવ્યં તાવદ્ ગતઃ પ્રાપ્તઃ । અક્લેશનિર્જરકાયવાગ્બુદ્ધિવૈગુણ્યલક્ષણશેષલક્ષણપ્રહાણેન મુનેસ્ તત્પદપ્રાપ્તેઃ । એવંવૃત્તિર્ અપિ સુશબ્દો દૃશ્યતે । સુપૂર્ણો ઘટ ઇતિ યથા ।
તસ્ય સુગતસ્ય કિમ્ભુતસ્યેત્ય્ આહ -- વિજેતુઃ અભિભવિતુઃ । કસ્યાસૌ વિજેતેત્ય્ આહ -- જગતો જીવલોકસ્ય । વિજયશ્ ચ જગદપેક્ષયા પરમપદપ્રાપ્ત્યા તસ્ય પ્રકૃષ્ટત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અત એવ જગદભિભૂતં ભવતિ । તસ્ય તદ્વૈપરીત્યાત્ । ન પુના રાજવિજય ઇવ રાજાન્તરાપેક્ષયા કાયાદિતિરસ્કારો ઽભિભવો ઽવસેયઃ ।
જગતઃ કીદૃશસ્ય? જાયતે સંસરત્ય્ અનયેતિ જાતિઃ તૃષ્ણા । વ્યસ્યતે વિવિધેન પ્રકારેણેતસ્તતો અસ્યતે(-તો ઽસ્યતે) ક્ષિપ્યતે અનેનેતિ, અસ્યતીતિ વા વ્યસનં । જાતિર્ એવ વ્યસનમ્ ઇત્ય્ અન્તર્નીતનિયમઃ સમાસઃ કર્તવ્યઃ । તૃષ્યન્ન્ એવ હિ પ્રાણી તત્ તદ્ આચરતિ યેન સંસારે સંસરતિ । તતસ્ તયૈવાસૌ ઇતસ્તત ઉત્પાદદ્વારેણ વ્યસ્તઃ ક્ષિપ્તો ભવતીતિ સૈવ વ્યસનં યુક્તમ્ । અથ વા જાતૌ ઉત્પત્તૌ નિકાયવિશિષ્ટાયાં વ્યસનમ્ આસક્તિઃ `વિદ્યાધરો ઽહં ભૂયાસંઽ , ` દેવો ઽહં ભૂયાસમ્ઽ ઇત્યાદ્યાકારો ઽભિનિવેષઃ । યદ્ વા જાદ્યા શ્રિતાનિ વ્યસનાનિ દૂઃખાનિ[8]રોગશોકાદીણિ । પ્રાક્તનવ્યાખ્યાને તસ્ય, અન્તિમવ્યખ્યાને તેશાં પ્રબન્ધઃ પ્રવાહઃ । તદ્ એવ વા પ્રકૃષ્ટો બન્ધઃ । પ્રવાહપક્ષે પ્રબન્ધેન । બન્ધપક્ષે પ્રબન્ધ સ્ય । પ્રસૂતેઃ કારણસ્ય । એવઞ્ ચ પ્રબન્ધપ્રસૂતિ શ્રુતિસહિતં હેતુ પદમ્ ઉપાદદાનઃ પરમતનિરાકરણઞ્ ચાભિપ્રૈતિ । તથા હ્ય્ એવમભિધાને સત્ય્ અયં
[ધ્પ્ર્ પ્.4]
__________નોતેસ્__________
[8] પ્રતૌ દુષ્ખાનિ ઇત્ય્ એવં વર્ત્તતે -- સં-
તાત્પર્યાર્થઃ -- જદદ્ એવાનન્યસત્ત્વનેયં સ્વયમ્ એવ તથા તત્ તદ્ આચરતિ યેન તથા સંસારે સંસરતિ । ન તુ પરપ્રેરિતં યથા ઽન્યે મન્યન્તે --
"અજ્ઞો જન્તુર્ અનીશો ઽયમ્ આત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગ વા સ્વ (શ્વ) ભ્રમ્ એવ વા ॥" [મહાભા- વન- 30,28] ઇતિ ।
ઇતરથા જ્ આતિવ્યસના શ્રયસ્યેતિ તદન્યવિશેષણસહિતમ્ એવ બ્રૂયાદ્ ઇતિ ।
કિમ્ભૂતસ્ય સુગતસ્ય? રાગદી નાં શ્લેશાનામ્ અરાતેઃ શત્રોઃ સત્કાયદૃષ્ટિવિગમેન, તેન તેષાં સ્વસન્તાને સમૂલમ્ ઉન્મૂલિતત્વાત્ । યત એવ ભવવાન્ રાગાદ્યરાતિઃ, જગચ્ ચ જાતિવ્યસનપ્રબન્ધપ્રસૂતિહેતુઃ, અત એવાસૌ તતઃ પ્રકૃષ્ટો ભવતિ વિજેતા તસ્ય । અથ વા રાગાદ્યરાતેર્ ઇતિ જગતો વિશેષણમ્ । રાગાદયો ઽરાતયઃ પ્રતિપક્ષા નિત્યમ્ ઉપઘાતકા યસ્યેતિ કૃત્વા । તદા તુ તદ્વિજેતા ભવાન્ સુગતત્વાદ્ એવ બોદ્ધવ્યઃ । જગતો યે રાગાદયસ્ તેષામ્ અરાતે ઇત્યાદિવ્યાખ્યાનં તુ ક્લિષ્ટત્વાત્ નોક્તમ્ ।
કિંવિશિષ્ટા વાચ્ ઇત્ય્ આહ -- મન ઇત્યાદિ । સદસદર્થવિવેકવિબન્ધકત્વાત્ તમ ઇવ તમો ઽજ્ઞાણમ્ અવિદ્યા । તચ્ ચ મનસો વિકલ્પવિજ્ઞાનસ્ય કયાચિદ્ વ્યપેક્ષયા ધર્મ ઇવ ભિન્નઃ કથ્યતે । વસ્તુતસ્ તુ ક્લિષ્ટમ્ એવ જ્ઞાનમ્ અવિદ્યા । યદ્ વા ક્લિષ્ટં મન એવ તમ ઇવ તમઃ પૂર્વવત્ ।
કેચિત્ તુ મનસ્તમ ઇતિ શબ્દસમુદાયમ્ અજ્ઞાનાર્થવાચકમ્ આચક્ષતે ।
તસ્ય તાનવં તનુત્વં મન્દીભવનમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । તદ્ આદધાનાઃ કુર્વાણાઃ । તાનવગ્રઃઅણેન ચેદમ્ આચષ્ટે -- ન ભવતો વાચઃ સર્વથા જગદજ્ઞાનમ્ ઉપઘ્નન્તિ, તચ્છ્રવણમાત્રેણ મોહહાન્યા મુક્તત્વાત્ માર્ગભાવનાવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । કિન્ તુ તિયન્તં કાલમ્ આલોચ્યમાનાઃ સમુદાચારતો મોહસ્ય માન્દ્યાપાદનેન તં તનૂકુર્વન્તીતિ ।
અથ વા અન્યથા વ્યાખ્યાયતે -- તા વાચસ્ તમો જયન્તિ અભિભવન્તિ[9] ...................... ............... [3અ]....................................મોહપ્રચારમ્ આદધાનાઃ । શેષં સમાનં પૂર્વેણ ।
__________નોતેસ્__________
[9] લેખો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
યદ્ વા મનસિ તમો યસ્ય સ મનસ્તમા મૂઢ ઉક્તઃ । તસ્ય ભાવો મનસ્તમસ્તા । તસ્યા અનવો નિષ્ઠા । તથા હિ -- નૂતિર્ નવઃ । તદ્વિરુદ્ધેન[10] ........................................................... તમ્ આદધાનાઃ મૂઢત્વ[11] ...................................................... પ્રવર્ત્તનાત્ । શેષં સમાનં પૂર્વેણેતિ વ્યાખ્યાતઃ શ્લોકઃ ।
__________નોતેસ્__________
[10] લેખો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
[11] લેખો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
કેવલમ્ ઇદમ્ આલોચ્યતામ્ -- તથાગત મ્ અભિસ્તુવતા ધર્મોત્તરેણા સ્યૈવ વિજયો મુખ્યવૃત્ત્યા કિં ન કથિતઃ? કિં પુનર્ ધર્મવિશેષણત્વેનાનુષઙ્ગતઃ પ્રતિપાદિત ઇતિ? અત્ર સમાધીયતે । આચાયશ્રી ધર્મકીર્ત્તિના ભગવત્પ્રવચનાર્થસમર્થન[12] ......................................................................................................પ્રકૃતત્વાત્ વિજયો મુખ્યતઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[12] લેખો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।

યદ્ વા યસ્ય વાચ એવ તથા જયન્તિ તસ્ય વિજયો દણ્ડાજ્ જયન્યાયેનાતિશયેન પ્રતિપાદિતઃ । સૂચિતશ્ ચાસૌ વિજેતૃ પદેન ।
[ધ્પ્ર્ પ્.5]
સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકે ત્યાદિનાસ્ય પ્રકરણસ્યાભિધેયપ્રયોજનમ્ ઉચ્યતે ।
અથ વા ગમિકાનાં મતેન નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતો ભગવાન્ । પરિનિર્વૃતસ્યાસ્ય પ્રવચનમ્ અયમ્ એવ વપુર્ વિદ્યત ઇતિ આગમિકો વાગ્વિજયમ્ એવ પ્રતિપાદયતે સ્મેતિ ।
સમ્યગ્જ્ઞાને ત્યાદિના પ્રકરણસ્ય યત્ પ્રયોજનં સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તિઃ, તસ્યા યત્ પ્રયોજનં પુરુષાર્થસિદ્ધરૂપં તદ્ ઉચ્યતે । ન ચ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તેઃ સમ્યગ્જ્ઞાનપરિજ્ઞાનં પ્રયોજનં ન પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ ઇતિ શક્યમ્ અભિધાતુમ્ । વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન સ્વરૂપપ્રતિપત્તિર્ ઇવ(એવ) હિ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વ્યુત્પત્તિઃ । સા કથમ્ આત્મન એવ પ્રયોજનં ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યાતવન્તૌ વિનીતદેવશાન્તભદ્રૌ । તદ્ વ્યાખ્યાનમ્ અવમન્યમાનો ઽભિધેય પ્રયોજનમ્ ઉચ્યતે ઇતિ વ્યાચષ્ટે । અવજ્ઞાને ચાયમ્ આશયઃ -- અસ્યેદં પ્રયોજનમ્ ઇતિ ખલ્વ્ અન્વ્યવ્યતિરેકાભ્યામ્ અવધાર્યતે । નાન્યથા । ઇયઞ્ ચ સ્વરૂપા પ્રસિદ્ધિઃ (પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ) સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તિમ્ અન્તરેણાપિ ગોપાલાઙ્ગનાદીનાં ભવન્તી સતિ સમ્યગ્જ્ઞાનિ(-ને), સત્યામ્ અપિ તદ્વ્યુત્પત્તૌ અસ્તિ સમ્યગ્જ્ઞાણે મનીષિણામ્ અભવન્તી ન તદ્વ્યુત્પત્તેર્ અન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુવિધત્તે । કિં તર્હિ? સમ્યગ્જ્ઞાનસ્યેતિ તસ્યૈવ પયોજનં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનેત્યાદિના વાક્યેન કરણેન પ્રકરણાભિધેયસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનલક્ષણસ્ય પ્રયોજનં દૃષ્ટં પુરુષાર્થસિદ્ધિલક્ષણમ્ ઉચ્યતે વાર્ત્તિક કૃતા કર્ત્ત્રેત્ય્ અર્થાત્ ।
નનુ ચ યત્રાભિધાવ્યાપારઃ સમાપ્યતે સ વાક્યાર્થઃ । ન ચાસૌ પુરુષાર્થસિદ્દૌ વિશ્રામ્યતિ । કિં તર્હિ? શ્રોતુઃ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તૌ । તત્ કથં સા વાક્યાર્થત્વેનઓચ્યતે? ઉચ્યતે । યદ્ય્ અપિ શબ્દાભિધાવ્યાપારાપેક્ષયા તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પાદ્યતે શિષ્ય ઇતિ શિષ્યસમ્યગ્જ્ઞાનવિષયા વ્યુત્પત્તિક્રિયા પ્રાધાન્યાદ્ વાક્યાર્થઃ, તથાપ્ય્ અસ્ય તાત્પર્યાર્થસમ્ભવે તન્નિરૂપણેનેદમ્ ઉચ્યતે । તથા હિ તદ્વ્યુપ્તત્તિમ્ એવાસૌ કિમ્ અતિ કાર્યતે? યતઃ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ[13] ......................................................મ્ ઉચ્યતે । યત્ર પુનર્ અભિધાવિષય એવાર્થઃ સમ્ભવી ન તુ તાત્પર્યાર્થો [3બ્][14]...।સ્ તત્ર સ એવ વાક્યાર્થઃ કલ્પ્યતે । દ્વિતયસમ્ભવે તુ યત્ પરં વાક્યં તથા ચ તસ્યાર્થ ઇત્ય્ આર્થેન ન્યાયેનાભિધેયસ્ય પ્રયોજનં પુરુષાથસિદ્ધિર્ વાક્યાર્થત્વેનોચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાયત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[13] -પૂર્વિકા સર્વેત્યાદિના -- અપે
[14] લેખો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
કેચિત્ પુનર્ ઇદં ધર્મોત્તરીયં વાક્યમ્ અન્યથા વ્યાચક્ષતે । નાત્ર પયોજનશબ્દેન ફલમ્ અભિપ્રેતં કિં તુ પ્રયુજ્યતે પ્રવર્ત્ત્યતે ઽનેનેતિ, પ્રયોજયતીતિ વા પ્રયોજનમ્ । તચ્ ચ પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વમ્ । અભિધેયસ્ય હિ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વેન પ્રયુક્તઃ પુરુષઃ પ્રવર્ત્તત ઇતિ । ઉત્તરત્રાપિ પ્રયોજનમ્ ઇદમ્ એવ વિવક્ષિતમ્ । અત એવ -- અત્ર ચે ત્યાદિવાક્યે સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં પ્રયોજનં પ્રવર્ત્તકમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ સ્પષ્ટીકરણં ઘટત ઇતિ । તચ્ ચ નાતિશ્લિષ્ટમ્ ઉત્પશ્યામઃ । તથા હિ અત્ર ચ પ્રકરણાભિધેયસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પુરુષાર્થસિદ્ધ્હિહેતુત્વં પ્રયોજનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન વ્યક્તીકૃતત્વાદ્ ઇહાપિ અભિધેય સ્ય પ્રયોજનમ્ ઇતિ ષષ્ટીતત્પુરુષો ઽવશ્યકાર્યઃ । તથા ચાયમ્ અસમર્થઃ પદવિધિર્ ભવેત્ । તદ્ ધિ પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં નાભિધેયસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રવર્ત્તકમ્ અપિ તુ પુરુષસ્ય । તત્ કથમ્ અભિધેયપદેન સમસ્યેત પ્રયોજનપદમ્? ન ચ કેનચિદ્ રૂપેણાભિધેયસમ્બન્ધિ--

[ધ્પ્ર્ પ્.6]
ત્વ ઽસ્ય સમર્થયોર્ એકાર્થીભાવો ભવતીતિ । ન હિ યજ્ઞદત્તપુત્રો ભૃત્યત્વાદિના રુપેણ દેવદત્તસમ્બન્ધી ભવન્ દેવદત્તપુત્ર ઇતિ ષષ્ટીસમાસસ્ય વિષયો ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
અથ ભાવપ્રધાનત્વાન્ નિર્દેશસ્ય પ્રયોજનં પ્રયોજકત્વમ્ ઇત્ય્ અથઃ । તચ્ ચાશ્રિતસ્ય પ્રયોજકતયા અભવતિ સમ્બન્ધીતિ સમર્થવિધિઃ કલ્પ્યતે ।
નનુ યદિ સમ્યગ્જ્ઞાનગતં પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં પ્રયોજનં પ્રયોજકત્વં તર્હિ સમ્યગ્જ્ઞાણં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આપન્નમ્ । યતો ન પ્રયોજનત્વમ્ એવ પ્રયોજનં ભવિતુમ્ અર્થતિ । ન ચ સમ્યગ્જ્ઞાનેન પ્રયુક્તઃ પુરુષઃ સમ્યગ્જ્ઞાને પ્રવર્ત્તતે, કિં તુ પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વેન । તત્ કથં પ્રોયોજનં ભવિતુમ્ અર્હતિ? કિઞ્ ચ વૃદ્ધવ્યવહારો હિ શબ્દાર્થવ્યવહારભૂમિઃ । ન ચ વૃદ્ધૈઃ પ્રયોજકઃ સત્ય્ અપિ પ્રયોજયિતૃત્વે પ્રયોજક ઇતિ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તેઃ પ્રયોજનમ્ ઉચ્યેત । અન્યથા સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પદ્યમાનાનામ્ આત્માનં કર્ત્તું પ્રવર્ત્તમાન આચાર્યઃ પ્રયોજક ઇતિ સમ્યજ્ઞાણયુત્પત્તેઃ પ્રયોજનમ્ ઉચ્યેત । યો ઽપિ કટં કુર્વન્તં કર્ત્તું પ્રયુઙ્ક્તે સો ઽપિ તત્ પ્રયોજનમ્ ઉચ્યેતેત્ય્ એવંવાદી ન લૌકિકો ન પ્રઈક્ષક ઇત્ય્ ઉપેક્ષણીય એવ ।
અપિ ચ કિમ્ એતદ્ અન્યથા નોપપદ્યત એવ યેનૈવં મૃત્વા શીર્ત્વોપપાદ્યેત । ન ચૈવમ્, અન્યથાપિ સૂપપાદત્વાત્ । પ્રયોજકત્વમ્ ઇતિ નિર્દેશે ચ ધર્મોત્તરઃ કિં ગૌરવં પશ્યતિ યેનૈવમ્ અવાચકમ્ આચક્ષીત? કથઞ્ ચ પ્રકરણસ્યે તિ દુરુપપાદં પ્રયુઞ્જીત? કિં ચ યદ્ ઈપ્સઞ્ જિહાસન્ વા પુરુષઃ પ્રવર્ત્તતે તદ્ ઉપાદાનપરિત્યાગાભ્યાં પ્રવર્ત્તિતો ભવતિ । યથાહ અક્ષપાદઃ -- યમ્ અર્થમ્ અધિકૃત્ય પ્રવર્ત્તતે તત્ પ્રયોજનમ્[ન્સૂ 1,1,28]ઇતિ । અધિકૃત્ય ઉદ્દિશ્યેત્ય્ અર્થઃ । ન ચ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય ભિન્નં સદ્ અપિ પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વમ્ ઈપ્સન્ જિહાસન્ વા પ્રવર્ત્તતે । કિં તર્હિ? હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાવ્ ઉદ્દિશ્યેતિ તાવ્ એવ પ્રયોજને યુક્તે । કિઞ્ચિદ્ અજિહાસોર્ અનુપાદિત્સોર્ અર્થનિરીહ[4અ]સ્ય સત્ય્ અપિ પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વે અપ્રવર્ત્તનાત્ । સ્મરણાદ્ અભિલાષેણ વ્યવહારઃ પ્રવર્ત્તતે ઇત્ય્ અલં શબ્દમાત્રસમર્થનદૃષ્ટેર્ અર્થતત્ત્વાનવગાહિનો વચને ઽન્ધાદરેણ ।
અથાભિધેયપ્રયોજનં પ્રવર્ત્તકમ્ ઇતિ સમસ્યતે । તતો ઽયમ્ અદોષ ઇતિ ચેત્ । તદ્ અવદ્યમ્ । ન હિ પુરુષાર્થસિદ્ધિહ્તેઉત્વેન પ્રયુક્તઃ પુરુષઃ સમ્યગ્જ્ઞાનલક્ષણે અભિધેયે પ્રવર્ત્તતે કિં તુ પ્રકરણે પ્રવર્ત્તતે -- ગ્રન્થશ્રવણલક્ષણાં પ્રવૃત્તિમ્ અનુતિષ્ઠતિ ।
અથ ગ્રન્થસ્ય શબ્દાર્થસ્વભાવત્વાદ્ । એવમ્ અપ્ય્ અસૌ શબ્દે ઽભિધેયે ચ સમુદાયે પ્રવૃત્તો ભવતિ । તદ્ ગ્રન્થસ્ય પ્રકરણસ્યેતિ ષષ્ઠી કથમ્? અથ પુનર્ અયમ્ અર્થો ઽસ્ય પ્રકરણસ્યાભિધેયે ઽર્થાદ્ અભિધાનાભિધેયસમુદાયે પ્રયોજનં પ્રવર્ત્તકમ્ ઇતિ । તથા ચ પ્રકરણે પ્રવર્ત્તકમ્ ઇત્ય્ અસઙ્ગતમ્ ઉક્તં સ્યાત્ । યદિ ચોક્તયા વ્યુત્પત્ત્યા પ્રયોજનશબ્દેન પ્રયોજકં તથાભૂતમ્ અસ્ય બુબોધયિષિતં ભવેત્ તદા સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકે ત્યાદિના અભિધેયપ્રયોજનમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્ । મુખ્યશ્ ચ સમ્બન્ધી પુરુષઃ પુરુષસ્યેતિ દર્શિતઃ સ્યાત્ । ન ચૈવમ્, તસ્માત્ પ્રયોજનશબ્દેન ફલમ્ એવાસ્યાભિપ્રેતમ્ અત્રોત્તરત્રાપિ ।
અથોચ્યતે । ફલાર્થી ચેત્ પ્રતિપત્તા ફલ એવ કિં ન પ્રવર્ત્તતે? કિં શ્રમઃ સમ્યગ્જ્ઞાન ઇતિ । હેયોપાદેયયોર્ હાનાનોપાદાનલક્ષણફલાર્થિતૈવ તન્નિબન્ધનં જ્ઞાનં મૃગયતે । અન્યથા વિસંવાદનમ્ આત્મીયમ્ આશઙ્કમાન ઇતિ કા ક્ષતિઃ? ફલપક્ષે તુ પુરુષપ્રવૃત્ત્ય્ ઉપયોગિ ચાસ્યાભિધેયમ્ ઇતિ તદ્ દર્શિતં ભવતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.7]
દ્વિવિધં હિ પ્રકરણશરીરમ્ -- શબ્દઃ, અર્થશ્ ચ ।
તત્ર શબ્દસ્ય સ્વાભિધેયપ્રતિપાદનમ્ એવ પ્રયોજનમ્ । નાન્યત્ । અતસ્ તન્ ન નિરૂપ્યતે ।
અભિધેયં તુ યદિ નિષ્પ્રયોજનં સ્યાત્ તદા તત્પ્રતિપત્તયે શબ્દસન્દર્ભો ઽપિ નારમ્ભણીયઃ સ્યાત્ ।
નનુ ચ નાયં પ્રત્યસ્તમિતાવયવાર્થઃ સંજ્ઞાશબ્દઃ । કિં તર્હિ? પ્રયુજ્યતે ઽનેન ઇતિ, પ્રયોજયતીતિ વા વ્યુત્પત્ત્યા ફલે ઽપિ વર્ત્તતે । તત્ કથમ્ એતદ્ વ્યાખ્યાયત ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલં ન પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં સમ્યગ્જ્ઞાનસ્યાત્મન એવ પ્રયોજકં કિં તુ પુરુષસ્ય । તત્ર ચોક્તા દોષમાત્રા । અભિધેયે પ્રયોજનમ્ ઇતિ વિગ્રહે ચ ભૂયાન્ દોષો દર્શિતઃ । તસ્માત્ તથાભૂતવ્યુત્પત્તિનાપિ પ્રયોજનશબ્દેનાત્ર ન તથાભૂતં પ્રયોજકં ચાવાદ્યમ્, અપિ તુ ફલમ્ એવેતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
નનુ ચ પ્રકરણે શ્રોતૄન્ પ્રવિવર્ત્તયિષુર્ અયમ્ અભિધેયપ્રયોજનમ્ અભિધત્તે તદ્ અનેનાસ્યૈવ તદ્ આખ્યાતુમ્ ઉચિતમ્ । તચ્ ચ યથાસ્વમ્ અભિધેયપ્રત્યાયનલક્ષણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- દ્વિવિધં હિ ઇત્યાદિ । હિ ર્ યાસ્માદ્ દ્વિપ્રકારં પ્રકરણસ્ય શરીરં સ્વભાવઃ । તદ્ ઉક્તં કાવ્યાલઙ્કારે " શબ્દાર્થૌ સહિતૌ કાવ્યં"[15][કા 1,16] ઇતિ । તસ્માદ્ અભિધેયપ્રયોજનમ્ ઉચ્યત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[15] કાવ્યાલઙ્કારવૃત્તૌ -- "કાવ્યશબ્દો ઽયમ્ ગુણાલઙ્કારસંસ્કૃતયઓઃ શબ્દાર્થયોર્ વર્ત્તતે" 1 ।1 । ઇતિ ।
કથં દ્વૈવિધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ । શબ્દ ઇતિ । ચ ઃ શબ્દેન સહાર્થં પ્રકરણશરીતત્વેન સમુચ્ચિનોતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- શબ્દાર્થયોર્ અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકત્વેન સ્થિતયોઃ પ્રકરણત્વં નાન્યથેત્ય્ ઉભયસ્વભાવત્વાત્ પ્રકરણસ્યાભિધેયપ્રયોજનાભિધાને પ્રકરણસ્યૈવાભિહિતં ભવતીતિ ।
યદ્ય્ એવં શરીરત્વાવિશેષાત્ અભિધેયસ્યેવાભિધાનાત્મનો ઽપિ તત્ કિં નોચ્યતે? કિં ચ, ન નિષ્કૃષ્ટરૂપે ઽભિધેયે પુરુષઃ પ્રવર્ત્તતે કિં તુ ગ્રન્થ એવ શ્રવણલક્ષનાં પ્રવૃત્તિમ્ આચરતિ અભિધેયજ્ઞાનાય । તદ્ અસ્યૈવ પ્રયોજનં વાચ્યમ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષદ્વિતયં પશ્યન્ન્ આહ -- તત્રેતિ નિર્ધા[4બ્]રણે ચૈતત્ । નાન્યદ્ ઇતિ પુરુષપ્રવૃત્ત્ય્ ઉપયોગિ અયમ્ અસ્યાશયઃ -- ન હિ શબ્દસ્ય સ્વાર્થપ્રત્યાયનલક્ષણં ફલમ્ અસ્તીતિ શબ્દસન્દર્ભ આરભ્યતે શ્રૂયતે વા, તસ્ય કાકદન્તપ્રીક્ષાસાધારણત્વેનાગણ્યમાનત્વાત્ । કિં તર્હિ? તદ્ અર્થસ્ય સપ્રયોજનત્વેન । અતઃ કિમ્ અનેનોક્તેનાપીતિ? તર્હિ અભિધેયસ્યાપિ તત્ કિમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- અભિધેયં તુ ઇત્યાદિ । તુ ર્ અભિધાનાદ્ અભિધેયં ભેદવદ્ દર્શયતિ । અપિ શબ્દો નારમ્ભણીય ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- તત્પ્રતિપત્તયે શબ્દાનાં સન્દર્ભો નારમ્ભણીયો ઽપિ સ્યાત્, કિં પુનઃ શ્રવણીય ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.8]
યથા કાકદન્તપ્રયોજનાભાવાત્ ન તત્પરીક્ષા આરમ્ભણીયા પ્રેક્ષાવતા ।
તસ્માદ્ અસ્ય પ્રકરણસ્યારમ્ભણીયત્વં દર્શયતા અભિધેયપ્રયોજનમ્ અનેનોચ્યતે । યસ્માત્ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, તસ્માત્ તત્પ્રતિપત્તયે ઇદમ્ આરભ્યત ઇત્ય્ અયમ્ અત્ર વાક્યાર્થઃ ।
અત્ર ચ પ્રકરણાભિધેયસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વમ્ પ્રયોજનમ્ ઉક્તમ્ ।
યથે તિ સામાન્યેનોક્તસ્યાર્થસ્ય વિષયોપદર્શને । યથૈતદ્ દર્શિતં તદ્વત્ સર્વં દ્રષ્ટ્વ્યમ્ ઇતિ યથાશબ્દાર્થઃ ।

તત્પરીક્ષેતી ક્ષેત્થમ્ ઇત્થઞ્ ચેતિ કર્મોપદેશઃ । પદસંહતિર્ ઇતિ ચ બુદ્ધિસ્થમ્ । પરીક્ષણં વા પરીક્ષા વિમૃષ્યાવધારણં તાદર્થ્યાત્ શાસ્ત્રમ્ અપિ તથા ।
નનુ નિષ્પ્રયોજનાભિધેયં મારમ્ભિ, વચનેન ત્વ્ અનેન કિં ક્રિયત ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇત્યાદિ । યસ્માન્ નિષ્પ્રયોનનાભિધેયં નારભ્યતે તસ્માદ્ આરમ્ભણીયત્વં દર્શયતા આરમ્ભયોગ્યમ્ એવેદં મયારભ્યત ઇતિ પ્રકાશયતા, આરમ્ભણીયતે ચ દર્શિતે શ્રવણીયત્વમ્ અપિ નિમિત્તસામ્યાદ્ દર્શિતં ભવતીતિ તે પ્રવર્ત્તિતા ભવન્તિ ।
નનુ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અનેનૈકદેશેનાભિધેયપ્રયોજનમ્ ઉક્તમ્, ન સમુદિતેન । તત્ કથમ્ અનેન "વાક્યેનોચ્યતે" ઇત્ય્ ઉચ્યતે? ઉચ્યતે । વાક્યં હિ નામૈકસ્મિન્ન્ અર્થે પ્રાધાન્યેન પ્રતિપાદ્યે ગુણગુણિભાવમ્ અનુભવતામ્ અર્થદ્વારેણાન્યોન્યાપેક્ષિણાં સમ્બદ્ધાનાં પદાનાં સમૂહ ઉચ્યતે । તત્ર યદિ સર્વેષાં પદાર્થાનાં પ્રાધાન્યં સ્યાત્ તદા પરસ્પરાનુપકારાત્ સમ્બન્ધ એવ પદાનાં ન સ્યાદ્ ઇતિ વાક્યરૂપતૈવ હીયેતેતિ સૂક્તમ્ અનેનેતિ । અભિધેયપ્રયોજનાભિધાનમ્ એવાસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાને ત્યાદિપદસમૂહાત્મકસ્ય યથા તથા યસ્માદ્ ઇત્યાદિના કણ્ઠોક્તં કરોતિ । તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રતિપત્તયે શિષ્યસ્યેત્ય્ અર્થાત્ । એતચ્ ચ તદ્ વ્યુત્પાદ્યત ઇત્ય્ અસ્ય સામર્થ્યાવસ્થિતાર્થકથનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇતિ ના વાક્યાર્થસ્ય સ્વરૂપમ્, ઇદમ્ આ ચ બુદ્ધિસિદ્ધત્વેન તદ્ એવાઙ્ગુલીવ્યપદેશયોગ્યમ્ ઇવ દર્શયતિ । અનેન ચ પુરુષાર્થસિદ્દેર્ ઉપેયત્વાત્ પ્રાધાન્યમ્, પ્રતિપાદ્યમાનસ્ય ચ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય તદુપાયત્વાદ્ અપ્રાધાન્યમ્ । અત એવ ચાર્થેન ન્યાયેન પુરુષાર્થસિદ્દેર્ વાક્યાર્થત્વમ્ । શાબ્દ્યા તુ વૃત્ત્યા શિષ્યસમ્યગ્જ્ઞાનવિષયા વ્યુપ્તત્તિક્રિયા વાક્યાર્થ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
નનુ સમ્યગ્જ્ઞાને ત્યાદિના વાક્યેન સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પુર્ષાર્થસિદ્ધૌ હેતુભાવઃ પરં પ્રદર્શિતો ન પુનર્ ઇદં તસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । તસ્યૈવ પ્રયોજનમ્ અનેનોચ્યત ઇતિ ચોક્તમ્ । તત્ કથં યુજ્યતે? અથ ન (ચૈ)તાવતાપિ ન જ્ઞાયતે કસ્ય કિં તદ્ અભિધેયં કિં ચ તસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અત્ર ચે ત્યાદિ ।
અથ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અવદ્યમ્ । મૂલવિરોધાદ્ યુક્તિવિરોધાચ્ ચ । તથા હિ પુરુષાર્થસિદ્ધિમ્ એવ્ આચાર્યીયં સમ્યગ્જ્ઞાને ત્યાદિવચનં પ્રયોજનમ્ અનુજાનાતિ ન તુ પુરુષાર્થસિ[5અ]દ્ધિહેતુત્વમ્ । અવયવાર્થવ્યાખ્યાને તસ્ય તામ્ એવ પ્રયોજનતયા વ્યક્તીકરષ્યતિ । ન ચ હેતુત્વં હતોર્ ભિન્નમ્ ઇષ્યતે યુજ્યતે વા । તત્ કથમ્ અસ્યૈવ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રયોજનં
[ધ્પ્ર્ પ્.9]
અસ્મિંશ્ ચાર્થ ઉચ્યમાને સમ્બન્ધપ્રયોજનાભિધેયાનિ ઉક્તાનિ ભવન્તિ ।
ભવિષ્યતિ । ન ચાત્ર પ્રયોજનં પ્રયોજકં વાચ્યમ્, ઉક્તન્યાયાત્ । ઇહાપિ પ્રવૃત્તિસમ્બન્ધિન ઉપાદાનપ્રસઙ્ગાચ્ ચ । ન ચ રાજશાસનં સામાન્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ યેન ભાવપ્રધાનઃ પ્રયોજનશબ્દઃ કલ્પ્યેત । તદિષ્તૌ પૂર્વોક્તં દૂષણં પરાવર્ત્તેતેતિ ।
સત્યમ્ । ન પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં સમ્યજ્ઞાનસ્ય પ્રયોજનમ્ અભિપ્રેતમ્ । કિં તર્હિ? પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ એવ ।
અશાબ્દિકા ઽસૌ કથમ્ ઉચ્યતામ્ ઇતિ ચેત્ । ચ શબ્દો ઽત્ર યસ્માદર્થે । તતો યસ્માત્ પ્રકરણાભિધેયસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વમ્ ઉક્તમ્, તસ્ય્માત્ પ્રયોજનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ દ્વિર્ આવર્તનીયમ્ । તચ્ ચાત્રાર્થાત્ પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ એવાવતિષ્ઠ્તે । સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય તાં પ્રતિ હેતુત્વોક્તૌ ચ સા પ્રયોજનમ્ ઉક્તેતિ કિં સાક્ષાદ્ વાચકેન પદેન ક્રિયત ઇતિ ભાવઃ એતાવતૈવ તાવદ્ ઇદં સાધીયતે । બહવઃ પુનર્ અત્રાયાસ્યન્તિ ।
સર્વા પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ યતો હેતુત્વાત્ તત્ સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિ, તથાવિધં હેતુત્વં યત્ર પ્રયોજનં તત્ તથા । તચ્ ચ પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ એવેતિ । અનયા વ્યુત્પત્ત્યા અનેન શબ્દેન સૈવોક્તા ।
કસ્ય તાદૃશમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ -- પ્રકરણાભિધેયસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્યેતિ કેચિત્ પ્રતિપદ્યન્તે । અન્યે ત્વ્ અર્ષ(-શ)[16]આદિત્વે પ્રયોજનમ્ અસ્યાસ્તીતિ મત્વર્થીયમતં વિધાય પ્રધાનવન્ નિર્દેશં વિવક્ષિત્વા પ્રયોજનવત્ત્વમ્ ઇતિ પ્રતિજાનતે । એવં ચાર્તહ્ં સમર્થયન્તિ -- યત એવ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનસાધ્યા તત એવ સા પ્રયોજનમ્ । તસ્યાપિ યદ્ એવ તામ્ પ્રતિ હેતુત્વં તદ્ એવ પ્રયોજનવત્ત્વમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[16] પાણિનિ 5,2,127 ।
એક તુ યતઃ સમ્યગ્જ્ઞાને સતિ પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે, તતઃ પ્રમાણફલવદ્ વ્યવસ્થાપ્ય્ અવ્યવસ્થાપનભાવમ્ આશ્રિયેદમ્ ઉક્તં તતો ન કિઞ્ચિદ્ અવદ્યમ્ ઇતિ મયન્તે ।
અપરે તુ ચ શબ્દં ભિન્નક્રમં કૃત્વા પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વમ્ ઉક્તમ્, પ્રયોજનં ચોક્તમ્ ઇતિ યોજયન્તિ ।
ઇતરે તુ પુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુશબ્દેન કારણે કાર્યમ્ ઉપચર્ય પુરુષાર્થસિદ્ધિમ્ એવાભિદધતિ । અનન્યોપાયસાધ્યતાદર્શનાર્થં ચોપચારકરણં સમાદધતે ।

કેચિત્ તુ નિબન્ધકૃતઃ કથઞ્ચિદ્ અપીદં સમર્થયિતુમ્ અનીશાનાઃ સહિતશબ્દપાતાત્ પ્રમાદપાઠા એવેતિ વર્ણયન્તિ ।
અત્ર સારાસારં સન્ત એવ વિવેચયિષ્યન્તિ ।
સ્યાદ્ એતત્ । યથા પ્રવૃત્ત્ય્ અઙ્ગતયા અભિધેયપ્રયોજનમ્ ઉચ્યતે, તદ્વત્ સમ્બધાદિકમ્ અપિ કિં નોચ્યત ઇત્ય્ આહ -- અસ્મિંશ્ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે ।
[ધ્પ્ર્ પ્.10]
તથા હિ પ્રુર્ષાર્થોપયોગિ સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પાદયિતવ્યમ્ અનેન પ્રકરેણેતિ બ્રુવતા સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ અસ્ય શબ્દસન્દર્ભસ્ય અભિધેયમ્, તદ્વ્યુત્પાદનં પ્રયોજનમ્, પ્રકરણમ્ ચ ઇદમ્ અપાયો વ્યુત્પાદનસ્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ભવતિ ।
તસ્માદ્ અભિધેયભાગપ્રયોજનાભિધાનસામર્થ્યાત્ સમ્બન્ધાદીનિ ઉક્તાનિ ભવન્તિ । ન ત્વ્ ઇદમ્ એકં વાક્યં સમ્બન્ધમ્, અભિધેયમ્, પ્રયોજનં ચ વક્તું સાક્ષાત્ સમર્થમ્ । એકં તુ વદત્ ત્રયં સામર્થ્યાત્ દર્શયતિ । તત્ર
કથં પુનર્ અન્યસ્યોક્તાન્યદ્ ઉક્તં ભવતીત્ય્ આહ -- તથા હિ ઇતિ । નિપાતસમુદાયશ્ ચાયં યસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે સર્વત્ર વર્ત્તતે ।
પુરુષાર્થો હેયોપાદેયહાનોપાદાનલક્ષણ ઉપયોગો વ્યાપારઃ । સો ઽસ્યાસ્તીતિ તથા ।
એવં સતિ કિં સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ । તચ્ છબ્દેનાનન્તરોક્તો વાક્યાર્થઃ પ્રત્યવદ્ર(-મ્ર)ષ્ટવ્યઃ ।
અભિધેયભાગો ઽઙ્ગ એકદેશઃ । સમ્બન્ધાદિભાગાપેક્ષયા ।
સમ્બન્ધાદી તિય્ આદિ ગ્રહણેનાભિધેયપ્રયોજનયોઃ સંગ્રહઃ । [5બ્] ઉક્તાની તિ ઉક્તાનીવ ઉક્તાનિ પ્રકાશિતાનિ । ન તુ તત્રા ઽભિધા ઽસ્ય સમ્ભવિની ।
અથાભિધેયપ્રયોજનં યથા વાક્યેન સાક્ષાદ્ ઉચ્યતે, તથા સમ્બન્ધાદીન્ય્ અપિ કિં નોચ્યન્ત ઇત્ય્ આહ -- ન ત્વ્ ઇતિ । તુ ર્ અવધારયતિ વિશિનષ્ટિ વા ।
અયમ્ આશયઃ -- યદિ સર્વે પદાર્થાઃ પ્રાધાન્યમ્ અશ્નુવીરન્, વાક્યમ્ એવ તદા વિશીર્યેતાન્યોન્યા ઽવ્યપેક્ષાભાવેનૈકાર્થાપ્રત્યાયનાત્ । તતો વાક્યમ્ એકાર્થમ્ અભિધેયતયા ઉપાદાતું કલ્પ્યતે નાનેકમ્ ।
યદિ સાક્ષાન્ ન સમર્થમ્, કથં નાસમર્થમ્? અથાસમર્થમ્ એવ । ન સાક્ષાત્ સમર્થમ્ ઇતિ તર્હિ ન વાચ્યમ્ ઇતિ । આહ -- એકં ત્ વ્ ઇતિ । તુર્ અત્રાપિવદ્ ગ્રાહ્યઃ । સાક્ષાદ્ વાચ્યત્વેન એકં વ્યવચ્છિનત્તિ । દર્શયતિ પ્રકાશયતિ, તત્ર વાક્યસ્યાભિધાવ્યાપારાસંભવાત્ । અત એવોક્તાની વિક્તાનીતિ તથા ઽસમાભિર્ વ્યાખ્યાતમ્, નયથા તદ્ અનેન વિરુધ્યેત ।
નનુ યદિ નામાભિધેયાદિકં વાક્યસ્ય પ્રકાશ્યમ્, નાભિધેયમ્, તહાપિ પદાર્થેન તેનાવશ્યં ભાવ્યમ્ । તથા ચ કસ્ય કિં વાદકં પદમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય્ આહ -- તત્ર ઇત્યાદિ -- તેશુ અભિધેયાદિષૂ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.11]
તદ્ ઇતિ અભિધેયપદમ્ । વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ પ્રયોજનપદમ્ । પ્રયોજનં ચ અત્ર વક્તુઃ પ્રકરણકરણવ્યાપારસ્ય ચિન્ત્યતે, શ્રોતુશ્ ચ શ્રવણવ્યાપારસ્ય ।
તથા હિ -- સર્વે પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવૃત્તિપ્રયોજનમ્ અન્વિષ્ય પ્રવર્તન્તે । તતશ ચ આચાર્યેણ પ્રકરણં કિમ્ અર્થં કૃતમ્, શ્રોતૃભિશ્ ચ કિમ્ અર્થમ્ શ્રુયત ઇતિ સંશયે વ્યુત્પાદનં પ્રયોજનાભિધીયતે । સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પદ્યમાનાનામ્ આત્માનં વ્યુત્પાદકં કર્તું પ્રકરણમ્ ઇદમ્ કૃતમ્ । શિષ્યૈશ્ ચ આચાર્યપ્રયુક્તામ્ આત્મનો વ્યુત્પત્તિમ્ ઇચ્છદ્ભિઃ પ્રકરણમ્ ઇદં શ્રુયત ઇતિ પ્રકરણકરણશ્રવણયોઃ પ્રયોજનં વ્યુત્પાદનમ્ ।
તદ્ ઇતિ દ્વિતીયાન્તમ્ એતત્ । યતો વ્યુત્પાદ્યત ઇત્ય્ અત્ર લકારઃ પ્રયોજ્યકર્મણિ વિહિતો ન પ્રયોજ્યક્રિયાકર્મણીતિ । વાક્યે ઽપિ લોકે પદ્યતે ગમ્યતે ઽનેનાર્થ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા પદપ્રયોગો દૃશ્યતે । તતો વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ પ્રયોજનપદમ્ ઇત્ય્ આહ । અન્યથા પદવૃન્દમ્ ઇદં ન પદમ્ । યદ્ વા વ્યુત્પાદ્યત ઇત્ય્ અત્રેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનૂક્તમ્ -- `પ્રયોજનં પુરુષાર્થસિદ્ધિઃઽ । તત્ કિં પુનશ્ ચિન્ત્યતે । કથં ચ તદ્ અન્યતોચ્યત ઇત્ય્ આહ -- પ્રયોજનં ચાત્ર ઇતિ । ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચ્યે । તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- નોક્તં પ્રયોજનમ્ ઇતિ ચિન્ત્યતે કિં તુ ગુણભૂતાર્થપ્રયોજકપદસ્ય વ્યુત્પાદ્યત ઇત્ય્ અસ્ય પ્રયોજનમ્ । તદ્વ્યુત્પત્તિઃ ક્રિયત ઇતિ ણિચઃ કિં પ્રયોજનમ્ ઇતિ પ્રશ્ને તસ્ય પ્રયોજનં ચિન્ત્યત ઇતિ યાવત્ ।
અત્રે તિ ગુણભૂતાર્થ્નિરૂપણે પ્રકરણકરણમ્ એવ વ્યાપારઃ ।
નનુ કસ્માદ્ ઇયમ્ આશઙ્કા -- `વક્ત્રા કિમર્થં ક્રિત્યતે, શ્રોતૃભિશ્ ચ કિમર્થં શ્રૂયતઽ ઇતિ । તૌ ખલ્વ્ એવમ્ એવ પ્રવર્ત્તેયાતામ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તથા હી તિ યસ્માત્ ।
અથ કથમ્ ઉભયોર્ વ્યુત્પાદનં પ્રયોજનમ્ ઉચ્યત્ગે? યદ્ય્ અતો વ્યુત્પદ્યતે તસ્ય વ્યુત્પત્તિઃ પ્રયોજનમ્ । યસ્ તુ વ્યુત્પાદયતિ તસ્ય વ્યુત્પાદનમ્ ઇતિ । નૈતદ્ અસ્તિ । પ્રયોજકવ્યાપારવતી હિ વ્યુત્પત્તિઃ પ્રયોજનમ્ ઇષ્ટેત્ય્ ઉભયોર્ વ્યુત્પાદનમ્ એવ પ્રજ્યોજનમ્ । કેવલમ્ એકો ઽન્યથા પ્રવર્ત્તતે ઽન્યશ્ ચાન્યથા । કથં નામ મદ્વ્યાપારવશેન શ્રોતૃસન્તાનવર્ત્તિની વ્યુત્પત્તિર્ ભૂયાદ્ ઇતિ આચાર્યઃ પ્રવર્ત્તતે । અત એવ સ્વપ્રયોજકવ્યાપારાધિષ્ટ્ઃઇતા શ્રોતૃસન્તાનવાર્ત્તિની વ્યુત્પત્ત્ઃ કર્ત્તુઃ પ્રયોજનમ્ । એવમ્ એવાસૌ વ્યુત્પાદકો ભવતિ । શ્રોતા તુ કથં નામૈતદ્ આચાર્યવ્યાપારવસેન(-શેન) મત્સંતાનવર્ત્તિની વ્યુત્પત્તિર્ ભૂયાદ્ ઇતિ પ્રવર્ત્તતે ।
અત એવાચાર્યવ્યાપારાધિષ્ટ્ઃઇતા વ્યત્પત્તિઃ શ્રોતુર્ અપિ પ્રયોજનમ્ । એવમ્ એવાસૌ તદ્વ્યુત્પાદ્યો
[ધ્પ્ર્ પ્.12]
સમ્બન્ધપ્રદર્શનપદમ્ તુ ન વિદ્યતે । સામર્થ્યાદ્ એવ તુ સ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
પ્રેક્ષાવતા હિ સમ્યગ્જ્ઞાનાવ્ અવ્યુત્પાદનાય પ્રકરણમ્ ઇદમ્ આરબ્ધવતા અયમ્ એવ ઉપાયો ન અન્યઃ ઇતિ દર્શિત એવ ઉપાયોપેયભાવઃ પ્રકરણપ્રયોજનયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ ।
ભવતિ । તતો વ્યુત્પાદનં પ્રયોજકવ્યાપારવશવર્ત્તિની વ્યુપ્તત્તિર્ દ્વોયોર્ અપિ પ્રયોજનમ્ ઇતિ ઇતિ શબ્દં હેતુપદં કૃતોપસંહરન્ન્ આહ -- પ્રકરણકરણશ્રવણયોઃ પ્રયોજનં વ્યુત્પાદનમ્ ઇતિ ।
નનુ ચ ણિચિ કૃતે વ્યુત્પાદનં કથમ્ ઉભયોઃ પ્રયોજનમ્, ઇત્થમ્ ઇતિ [6અ] પ્રશ્નવિસર્જને સ્યાતામ્ । તેનૈવ તાવતા દર્શિતેન કિં પ્રયોજનમ્? સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તૌ કથઞ્ચિન્ નિમિત્તમાત્રાત્ દધિભોજનાદેર્ આચાર્યસ્યાસાધારણકારણતાપ્રતિપત્તિઃ પ્રયોજનમ્ । અયમ્ અર્થઃ -- અસ્તિ પર્યોજકવ્યાપારપ્રદર્શને સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તાવ્ ઉપયોગિત્વમાત્રેણ સ્વાસ્થ્યાદિના સામ્યમ્ આચાર્યસ્ય દર્શિતં સ્યાત્ । અસ્તિ ચાસ્ય તદ્વ્યુત્પાત્તાવ્ ઉપદેશલક્ષણો ઽસાધારણો વ્યાપારઃ । સ કથાં નામ પ્રતીયેતેતિ ણિચા નિર્દેશઃ કૃત ઇતિ ।
અથ ભોજનાદેસ્ તદ્વ્યુત્પત્તૌ સાક્ષાદ્ વ્યાપારા ઽસમ્ભવાદ્ આચાર્યવ્યાપારઃ પ્રતિપત્સ્યત ઇતિ ચેત્ । નૈતત્ । એવં હિ વ્યાખ્યાતૄણામ્ ઇદં પ્રતિપાદનકૌશલં સ્યાન્ ન કર્ત્તુર્ ઇતિ ન્યાય્યો ણિચા નિર્દેશઃ ।
નનૂક્તમ્ -- અભિધાનસ્ય પ્રયોજનં ન નિરૂપ્યત ઇતિ । તત્ કિમ્ ઇદાનીં તદ્ એવ વ્યાજાન્તરેણ નિરૂપ્યતે? સત્યમ્ । કેવલં વાક્યાર્થત્વેન ન નિરૂપ્યત ઇત્ય્ અભિસન્ધિના` `તન્ ન નિરૂપ્યતેઽ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ન તુ પદાર્થત્વેનાપીતિ કિં નિરોધઃ?
સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પદ્યમાનામ્ ઇત્ય્ અસાધુર્ અયં શબ્દઃ -- `વ્યુત્પત્ત્યર્થસ્ય પદેર્ અકર્મત્વાદ્ઽ ઇતિ ભાગવૃત્તિકારઃ । તન્ નાતિશ્લિષ્ટમ્, જ્ઞાનાર્થસ્ય પદેઃ સકર્મકસ્ય `વ્યુત્પન્નઃ સઙ્કેતઃઽ ઇત્યાદૌ બહુશઃ પ્રયોગદર્શનાત્ । યથા ઽવાદિ પ્રમાણાવર્ત્તિકે વાર્ત્તિકકૃતા --

મનો ઽવ્યુ(-મનો વ્યુ)ત્પન્નસંકેન્તમ્ અસ્તિ તેન સ ચેન્ મત[પ્વ્ ઇઇ 143]ઇતિ ।
યદ્ય્ અભિધેયાદ્યઃ પદાર્થાઃ, સમ્બન્ધસ્ તર્હિ કસ્ય પદસ્યાર્થ ઇત્ય્ આહ -- સમ્બન્ધે ઇત્યાદિ ।
સામર્થ્યાદ્ ઇતિ નાભિધાવ્યાપારેણ । એવ કારેણ પદસ્યાભિધામ્ અપોહતિ । તુ શબ્દઃ કેવલમ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે ।
કથં સામર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રેક્ષાવતા ઇતિ । ઉપાયઃ કારણમ્ । ઉપેયા સમ્યગ્જ્ઞાનવુત્પત્તિઃ સાધ્યા । તયોર્ ભવઃ । યદ્વશેનોપાયોપેયજ્ઞાનાભિધાને ભવતઃ । એવ કાર ઉપાય શબ્દાત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । પ્રતિયોગિનોપાયાયોગસ્યૈવ શઙ્કિતત્વાત્ । તદન્યયોગસ્ય ચ શઙ્કિષ્યમાણત્વાત્ । અનર્થાશઙ્કોપસ્થાપિતાન્યયોગનિરાસે તુ કર્ત્તવ્યે સામર્થ્યગમ્યમ્ અવધારણાન્તરં કાર્યમ્ । ન ત્વ્ ઇદમ્ એવ વાચ્યમ્ । નાન્ય ઇતિ ચ નાન્ય એવેત્ય્ અવસેયમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.13]
નનુ ચ પ્રકરણશ્રવણાત્ પ્રાગ્ ઉક્તાન્ય્ અપિ અભિધેયાદીનિ પ્રમાણાભાવાત્ પ્રેક્ષાવદ્ભિર્ ન ગ્રહ્યન્તે ।
તત્ કિમ્ એતૈર્ આરમ્ભપ્રદેશે ઉક્તૈઃ ।
સત્યમ્ । અશ્રુયતે પ્રકરણે કથિતાન્ય્ અપિ ન નિશ્ચીયન્તે । ઉક્તેષુ ત્વ્ અપ્રમાનકેશ્વ્ અપ્ય્ અભિધેયાદિશુ સંશય ઉત્પદ્યતે । સંશયાચ્ ચ પ્રવર્તન્તે । અર્થસંસયો ઽપિ હિ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં પ્રેક્ષાવતામ્ ।

એવંરૂપસ્ય સમ્બન્ધો વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ પ્રયોજનાભિધાનાદ્ એવ દર્શતમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ --
"શાસ્ત્રં પ્રયોજનં ચૈવ સમ્બ્ધસ્યાશ્રયાદ્ અગતૌ ।[17]
__________નોતેસ્__________
[17] ઉક્તાન્યભિધે- બ્
તદુક્ત્યન્તર્ગતસ્ તસ્માદ્ ભિન્નો નોક્તઃ પ્રયોજનાદ્ ॥" [શ્લોકવા- 1,18] ઇતિ
અભિધેયાદિપ્રકાશનદ્વારેણાદિવાક્યં પ્રવર્ત્તકમ્ ઇતિ અસહમાન આહ -- નનુ ચ ઇતિ । નિપાતસમુદાયશ્ ચાયં `ચોદયામિઽ, `અભિમુખો ભવઽ ઇત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય દ્યોતકઃ । શ્રવણાનન્તરં તેષાં પ્રાક્શબ્દાશ્રયેણ પ્રવર્ત્તમાનમ્ અનુમાનમ્ અન્યદ્ વા શબ્દસ્યાર્થનાન્તરીયતાયાં પ્રવર્ત્તયિતુમ્ અર્હતિ । અસમ્બન્ધનિબન્ધનાયાઃ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેઃ પ્રામાણ્યાયોગાત્ । સા ચ શબ્દસ્યાસમ્ભવિની । આચાર્યસ્ય ચાપ્તભાવો દુર્બોધો યેનાપ્તોપદેશતયા શબ્દો ઽર્થતથાત્વં પ્રત્યાયયેદ્ ઇતિ । આરભ્યત ઇત્ય્ આરમ્ભઃ પ્રકરણમ્ । તસ્ય પ્રદેશઃ એકદેશઃ । સામર્થ્યાત્ તદાદિઃ ।
સચ્ચોદ્યે સત્યમ્ ઇત્ય્ આહ । યદિ સત્યમ્ ઇદં કિમર્થં તર્હિ [6બ્] તે કથ્યન્ત ઇતિ? ઉક્તેષુ ઇતિ । તુ ર્ અનુક્તપક્ષાદ્ ઉક્તપક્ષસ્ય વિશેષં દર્શયતિ । અનેનૈતદ્ આહ -- સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે યેન ર્તે વ્યાહારાત્ પ્રતિનિયતાધિકરણો યૌક્તઃ સંઅયો ભવિતુમ્ અર્હતીતિ । અપિ ન્યાયતઃ સમ્ભાવનાં દર્શયતિ, અતિશયં વા । અન્યથા કિં સપ્રમાણકેષ્વ્ અપિ સંશયો જાયતે યેન્ આપિ શ્રુતિઃ સમ્ગચ્છેત્ ।
નનુ પ્રવૃત્તિફલમ્ આદિવાક્યં, પ્રવૃત્તિશ્ ચેન્ નાસ્તિ કિં સંશયેનોત્પાદિતેનાપીત્ય્ આહ -- શંશયાચ્ ચ ઇતિ । ચો યમાદર્થે ।
અથ યે તાવન્ મદાઃ શ્રદ્ધયા વા ઽઽચાર્યમ્ ઉપસન્નાસ્ તે તદ્વચનાદ્ અર્થં નિશ્ચિત્યૈવ પ્રવર્ત્તમાના ન સંશયાત્ પ્રવર્ત્તન્તે । યે ઽપિ તદ્વિપરીતાઃ સંશેરતે તેષામ્ અપિ ન શંશયાત્ પ્રવૃત્તિઃ । પ્રવૃત્તૌ વા પ્રેક્ષાવત્ત્વહાનિર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અર્થસંશયો ઽપીતિ । ન કેવલમ્ અર્થનિશ્ચિય ઇત્ય્ અપિશબ્દેનાહ । શક્યનિશ્ચયે હિ નિશ્ચયમ્ અન્તરેણ પ્રવર્ત્તમાનાઃ પ્રેક્ષાવત્તાયા હીયેરન્ । યત્ર ત્વ્ અર્થસંશયેનાર્થિતયા પ્રવર્ત્તમાનાઃ, નોપાલમ્ભમ્ અર્હન્તીતિ ભાવઃ । યદિ ચ યુક્ત્યા દ્વિતીયાકારાનુપ્રવેશેન સંશયાનસ્ય ન ક્વચિત્ પ્રવૃત્તિઃ, તર્હિ ન કસ્યચિદ્ વચનાત્ ક્વચિત્ પ્રવર્ત્તિતવ્યમ્ ઇતિ ભૂયાન્ વ્યવહારો વિલુપ્યેત ।
નનુ નિવૃત્તિર્ અનર્થનિશ્ચયનિબન્ધના । અનર્થનિશ્ચયશ્ ચ પ્રમાણાત્ । તચ્ ચેહ નાસ્તિ । નિવૃત્તીતરસ્ તુ પ્રવૃત્તિવ્યતિરેકી પ્રકારો નાસ્તિ । તતો ઽયત્નસિદ્ધા પ્રવૃત્ત્ઃ । તત્ કિં તદર્થેનાદિ--
[ધ્પ્ર્ પ્.14]
અનર્થસંશયો ઽપિ નિવૃત્ત્યઙ્ગમ્ અત એવ શાસ્ત્રકારેણ એવ પૂર્વમ્ સમ્બન્ધાદીનિ યુજ્યન્તે વક્તુમ્ ।
વ્યાખ્યાતૄણાં હિ વચનં ક્રીડાદ્યર્થમ્ અન્યથા અપિ સમ્ભાવ્યતે । શાસ્ત્રકૃતાં તુ પ્રકરણપ્રારમ્ભે ન વિપરીતાભિધેયાદ્યભિધાને પ્રયોજનમ્ ઉત્પશ્યામો ન અપિ પ્રવૃત્તિમ્ । અતસ્ તેષુ સંશયો યુક્તઃ । અનુક્તેષુ તુ પ્રતિપતૃભિર્ નિષ્પ્રયોજનમ્ અભિધેયં સમ્ભાવ્યેત અસ્ય પ્રકરણસ્ય કાકદન્તપરીક્ષાયા ઇવ, અશક્યાનુષ્ઠાનં વા જ્વરહરતક્ષકચૂડારત્નાલઙ્કારોપદેશવત્, અનભિમતં વા પ્રયોજનં માતૃવિવાહક્રમોપદેશવત્, અતો વા પ્રકરણાત્ લઘુતર ઉપાયઃ પ્રયોજનસ્ય, અનુપાય એવ વા પ્રકરણં સમ્ભાવ્યતે ।
વાક્યેનેતિય્ આહ -- અનર્થે ત્ય્ આદિ । ન કેવલમ્ અનર્થનિશ્ચયો ઽપીત્ય્ અપિ શબ્દઃ ।
યદ્ય્ અવશ્યં વક્તવ્યાન્યભિધેયાદીનિ તર્હિ વ્યાખ્યાતાર એવ તાનિ વક્ષ્યન્તિ । તત્ કિં શાસ્ત્રકૃતો વ્યાહારેણેતિય્ આહ -- શાસ્ત્રકારેણૈવ ન વ્યાખ્યાતૃભિઃ ।
અથોચ્યતે -- પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વાચ્ ચ વ્યાચક્ષતે । અભિધેયાદ્યનભિધાને તુ પ્રવૃત્તેર્ એવાસમ્ભવાત્ કથં સમ્ભવિનો વ્યાખ્યાતારો યેનાશઙ્ક્ય તેષાં વ્યાહારમ્ અયં નિરસ્યતીતિ । અત્રોચ્યતે । ન સર્વથા ઽભિધેયાદિપ્રકાશનં કેનચિન્ ન કર્ત્તવ્યમ્ એવેતિ ચોદ્યં પ્રવૃત્તમ્, કિન્ ત્વ્ આદિવાક્યં તદર્થં ન કર્ત્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિસન્ધિના । તત્ર યે તાવત્ સાક્ષાદ્ આચાર્યોપસન્નાસ્ તેષાં તદ્વચનાદ્ એવ તત્પ્રતીતૌ પ્રવૃત્તિજ્ઞાનયોઃ સમ્ભવાત્ સમ્ભવિ વ્યાખ્યાતૃત્વમ્ । તેભ્યો ઽપિ તદ્ ઉપસન્નાનામ્ ઇતિ કિમ્ અવદ્યમ્?
નનુ ચ ન શાસ્ત્રકૃદ્વચનમ્ અપિ પ્રસહ્ય પ્રવર્ત્તયતિ, કિં તર્હિ પ્રયોજનાદ્યભિધાનેન પ્રવૃત્તિવિષયોપદર્શનાત્ । તચ્ ચ વ્યાખ્યાતૃવચને ઽપિ સમ્ભવતીતિ કિમ્ ઉચ્યતે શાસ્ત્રકારેણૈવેત્ય્ અત આહ -- વ્યાખ્યાતૄણાં હિ ઇતિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । શાસ્ત્રકારેષ્વ્ અપીદં સમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- શાસ્ત્રકૃતામ્ ઇતિ । તુ ના વ્યાખ્યાતૃભ્યઃ શાસ્ત્રકૃતાં વૈધર્મ્યમ્ આહ । વિપરીતં ચ તદ્ અભિધેયાદ્યભિધાનં ચેતિ વિગ્રઃ । અથ વા વિપરીતં ચ તદસત્યત્વાદ્ અભિધેયઞ્ ચાભિધેયતયા પ્રકાશનાત્ । તસ્ય્ આભિધાનમ્ ઇતિ વિગ્રહીતવ્યં । ઉત્પશ્યામ ઉત્પ્રેક્ષામહે । અનેનૈતદ્ આહ -- તેષામ્ અપિ તથાભિધાને કિમ્ અસ્માકં બાધકં પ્રમાણં? કેવલમ્ એષાં મહીયસાશયેન શાસ્ત્રં પ્રણેતુમ્ ઇચ્છતાં પરાર્થપ્રવૃત્તાનાં નૈતત્ સમ્ભાવયામ ઇતિ ।
પ્રકરણ સ્ય પ્રારમ્ભ આદૌ । એતચ્ ચ પ્રયોજનાદ્યભિધાનનિયતસન્નિધેર્ યથાભૂતાર્થચિન્તાવિધાનવિષયસ્ય કાલસ્ય નિર્દેશો ન તુ પ્રકરણસ્ય [7અ] મધે ઽવસાને વા તત્ સમ્ભવતિ સપ્રયોજનં ચેતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.15]
એતાસુ ચ અનર્થસમ્ભાવનાસ્વ્ એકસ્યામ્ અપ્ય્ અનર્થસમ્ભાવનાયાં ન પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે ।
અથ યદ્ય્ એવંવિધા પ્રવૃત્તિઃ શાસ્ત્રકૃતાં દૃશ્યતે, ત્વયાપ્ય્ અસ્ય કિં ન સમ્ભાવ્યત ઇત્ય્ આહ -- નાપિ ઇતિ । અપિ ર્ અપ્રયોજનાપેક્ષયા સમં પ્રવૃત્તિદર્શનં સમુચ્ચિનોતિ । તદ્ એવ્ ઓત્પશામ ઇતિ સમ્ભધ્યમાનમ્ ઇહ પશ્યામ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે સમ્બદ્ધ(-બન્ધ)વ્યમ્ । પશ્યામ ઇતિ વા ઽધ્યાહાર્યમ્ । અનેનૈતદ્ આહ -- તથાપિ સમ્ભાવયામો યદિ તેષામ્ ઈદૃશી પશ્યામો ન ત્વ્ એવમ્ ઇતિ । અતો હેતોસ્ તેષ્વ્ અભિધેયાદિષુ યદ્ વા તેષુ શાસ્ત્રકારેષુ વક્તૃષુ સત્સુ તદુક્તેષ્વ્ અભિધેયાદિષ્વ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ સંશયો ઽર્થોન્મુખ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ સત્ય્ અપ્ય્ અર્થસંશયે ઽર્થત્વાભાવે પ્રવૃત્તિર્ નાસ્તિ । તન્નિમિત્તા તુ સા સંશયમાત્રાદ્ અપિ ભવતિ । તન્માત્રઞ્ ચ સાધકબાધકવિરહાદ્ અપ્ય્ અર્થે સિદ્ધમ્ । તત્ કિં તદુત્પાદાર્થેન વાક્યેનેત્ય્ આહ -- અનુક્તેષુ -- ઇતિ । તુ ર્ ઉક્તાવસ્થાયા અનુક્તાવસ્થાં ભેદવતીં દર્શયતિ ।
નિર્ગતં પ્રયોજનં યસ્માન્ નિષ્કાન્તં વા પ્રયોજનાત્ । કાકદન્તા હ્ય્ અભિધેયાઃ । તે ચ ન ક્વચિત્ પુરુષાર્થ ઉપયુજ્યન્તે । સપ્રજોજનં વાભિધેયમ્ અશક્યાનુષ્ટ્ઃઆનં સમ્ભાવ્યેત । કિંવદ્ ઇત્ય્ આહ -- જ્વર્ એત્યાદિ । જ્વરં હરતીતિ જ્વરહરઃ । તક્ષકા ખ્યસ્ય નાગરાજસ્ય ચૂડા શિખા । તસ્યા રત્નં રતિં તનોતીતિ વિશિષ્ટં વસ્તુ । તેનાલઙ્કરણં અલઙ્કારઃ । જ્વરહરશ્ ચાસાવ્ એવેંભૂતશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ । સ ઉપદિશ્યતે યેન ગ્રન્થેન તદ્વત્ ।
સતોર્ વા સપ્રયોજનશક્યાનુષ્ઠાનત્વયોર્ અસ્ય પ્રયોજનમ્ અનભિમતમ્ એવાસ્તિકાનાં સમ્ભાયેત । માતુર્ વિવાહસ્ય ક્રમઃ પરિપાટિર્ ઉપદિશ્યતે યેન પારસીકશાસ્ત્રેણ તદ્વત્ । પારસીકશાસ્ત્રેણ હિ મૃતે પિતરિ માતા પ્રથમમ્ અગ્રજેન પુત્રેણ પરિણેતવ્યા, તદનુ તદનુજેનેત્ય્ ઉપદિશ્યતે ।

અતો વા પ્રકરણાલ્ લઘુર્ અલ્પગ્રન્થઃ પ્રયોજનસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તિલક્ષણસ્ય । અનુપાય એવ અનિમિત્તમ્ એવ ।
ચત્વારો ઽપિ વા શબ્દાઃ પૂર્વપૂર્વાપેક્ષયા પક્ષાન્તરમ્ અવદ્યોતયન્તિ । સમ્ભાવના ચ સર્વા વર્ણિતા ઽનર્થોન્મુખા પ્રતિપત્તિઃ યુક્ત્યા દ્વિતીયાકારાનુપ્રવેશાચ્ ચ સંશયપદાભિલાપ્યા પ્રત્યેતવ્યા, સર્વત્રૈવાકારાન્તરસ્ય પ્રતિયોગિનઃ સમુદાચારતો ઽદર્શનાત્ । તથાવિધા ઽનર્થસમ્ભાવનાયાશ્ ચ બીજમ્ ઇદમ્ અસત્યાદિવાક્યે -- યદ્ય્ અસ્ય પ્રયોજનાદિકં ભવેદ્ બહુભિર્ અન્યૈર્ ઇવાનેનાપ્ય્ આદાવ્ ઉક્તં ભવેત્ । ન ચાનેન કિઞ્ચિદ્ અવાદીતિ મતિઃ ।
કામમ્ અમૂર્ અનર્થસમ્ભાવના ભવન્તુ કા નો હાનિર્ ઇત્ય્ આહ -- એતાસ્વ્ ઇતિ । ન કેવલં સર્વા ઇત્ય્ અપિ શબ્દેનાહ । પ્રયોજનાદ્યનભિધાન ઇવ યદ્ય્ અભિધાને ઽપિ ભવન્તિ તાસ્ તદા કિમ્ અભિધેયાદિભિર્ અભિહિતૈર્ અપીત્ય્ આહ -- અભિધેયા દિષુ ઇતિ । તુ ર્ ઉક્તેષુ ઇત્ય્ અસ્યાનનતરં દ્રષ્ટવ્યઃ, અનુક્તપક્ષાચ્ ચ વિશેષસ્ય દ્યોતકઃ ।
અથ કથમ્ અનયોર્ અર્થાનર્થસમ્ભાવનયોર્ વિરોધો યતઃ સમ્ભાવના સંશય ઉચ્યતે । સ ચોભયાં
[ધ્પ્ર્ પ્.16]
અભિધેયાદિષુ તુ ઉક્તેષ્વ્ અર્થસમ્ભાવના અનર્થસમ્ભાવનાવિરુદ્ધા ઉત્પદ્યતે । તયા પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે ઇતિ પ્રેક્ષાવતામ્ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્ અર્થસમ્ભાવના કર્તું સમ્બન્ધાદીન્ય્ અભિધીયન્ત ઇતિ સ્થિતમ્ ।
શાવલમ્બન ઇત્ય્ અન્યોન્યસ્યામ્ અન્યાકારો ઽસ્તીતિ કુતઃ સહાનવસ્થાનમ્ । ઉચ્યતે । એકસ્યામ્ અનર્થાકાર ઉદ્રિક્તો ઽનુભૂયતે, યુક્તેસ્ તુ દ્વિતીયાકારાનુપ્રવેશઃ । ઇતરસ્યાં નૂ(તૂ)દ્રિક્તો ઽ[7બ્]ર્થાકારો ઽનુભૂયતે, યુક્તેસ્ ત્વ્ અનથાકારાનુપ્રવેશ ઇત્ય્ ઉભયોર્ અપ્ય્ અન્યોન્યવૈપરીત્યેનાનુભવાદ્ કથમ્ અવિરોધઃ ।
ભવત્વ્ એવમ્, તથાપિ કથમ્ અસ્યાભિધાને ઽનર્થાશઙ્કા નિરસ્તેતિ ચેત્, ઉચ્યતે -- પુરુષાર્થસિદ્ધિરૂપાભિધેયપ્રયોજનાભિધાનેનાઽઽદિમા ઽનર્થસમ્ભાવના નિરસ્તા । અભિધેયતત્પ્રયોજનયોર્ ઉપનિરૂપણેન ચ દ્વિતીયતૃતીયે નિરસ્તે । અન્તિમા ઽપિ સામર્થ્યગતિસમ્બન્ધપ્રતિપાદનાન્ નિરસ્તા । તુરીયાં તુ પરમવિવેકશાલિન આચાર્યસ્ય પ્રકરણારમ્ભસામર્થ્યાન્ નિરસ્યતે । તથા હિ ન સમાને ઽપ્ય્ ઉપાયાન્તરે સમ્ભવતિ મહતો મહાન્ અયં પ્રેક્ષાપૂર્વકારી પ્રકરણમ્ ઈદૃશમ્ આરભતે, કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ લઘૂનીતિ ।
અથ સ્યાત્ -- સમસમયસમ્ભવી દેશાન્તરવર્તી ચ કશ્ચદ્ એતદગ્રતો લઘૂપયાન્તરકાકઃ(-તરગ્રન્થઃ?) સ્યાત્ । તત્ કથં તત્પ્રણિતલઘૂપાયાન્તરનિરાસઃ? અત્રાપિ તત્પ્રેક્ષાવત્તૈવ મહતી નિબન્ધનમ્ । પ્રેક્ષાપૂર્વકારિત્વાદ્ એવ તથાભૂતાત્ તેનાસ્મિન્ નાર્યાવર્તે ઽન્યત્ર વા લોકે નેદાનીન્તનેનૈતદર્થં પ્રકરણં પ્રણીતમ્ ઇતિ બહુધા ઽનુસર્ત્તવ્યમ્ । અનુસૃત્ય દૃષ્ટ્વા તલ્ લઘુર્ ઉપાય ઇતિ ચ નિશ્ચિત્યેદં પ્રણેતુમ્ ઉચિતં નાન્યથેતિ । સર્વત્રૈવ પ્રકરણે સત્ય્ આદિવાક્યે લઘૂપાયાન્તરનિરાસે ગતિર્ ઇયમ્ એવ । ન હિ અન્યત્રાપ્ય્ અભિધેયતત્પ્રયોજનાદિપ્રકાશનમ્ અન્તરેણ લઘૂપાયાન્તરનિરાસાભિધાનમ્ અસ્તીતિ કિં નાનુમન્યતે?
યદ્ય્ એવમ્ ઇતરાસામ્ અપ્ય્ અનર્થસમ્ભાવનાનામ્ એવમ્ એવાસ્તુ નિરાસસ્ તત્ કિમ્ આદિવાક્યેન? નૈતત્ । ન હિ સૂચીપ્રવેશ ઇત્ય્ એવ મૂષ(મૂસ)લપ્રવેશઃ । તથા હિ -- અસત્ય્ આદિવાક્યે પ્રેક્ષાપૂર્વકારિપ્રયુક્તત્વમ્ એવ પ્રકરણસ્ય ન શક્યતે કલ્પયિતુમ્, પ્રત્યુતાપ્રેક્ષાપૂર્વકારિપ્રયુક્તત્વમ્ એવ શક્યકલ્પનમ્ । દૃશ્યન્તે હિ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણઃ પ્રકરણાદૌ સર્વત્ર પ્રયોજનાદ્યભિધાયકમ્ આદિવાક્યં
પ્રણયન્તે(-તઃ) । ન ચાનેનાદિવાક્યં તદર્થમ્ અકારિ । તસ્માન્ નાયં પ્રકરણકારઃ પ્રેક્ષાપૂર્વકારીતિ સઙ્કલ્પાદ્ ઉ(-ન્ નો)પાદદીતિ(-ત) ।
નનુ ચ પ્રવૃત્ત્યર્થો ઽયં પ્રયાસઃ । સા ચેન્ નાસ્તિ કિં તયોત્પન્નયાપીત્ય્ આહ તયા -- ઇતિ । યદ્ય્ અર્થસમ્ભાવના પ્રકરણે પુરુષસ્ય પ્રવર્ત્તયિત્રી તર્હિ કિમ્ અભિધેયાદ્ય્ અભિધીયત ઇત્ય્ આહ -- ઇતિ -- ઇતિ । યસ્માદ્ અર્થસમ્ભાવનયા પ્રવર્ત્તન્તે ઇતિ સ્ તસ્માદ્ અર્થસમ્ભાવનાં કર્ત્તુમ્ । કિમ્ભૂતાં? પ્રવૃતેર્ અઙ્ગં નિમિત્તમ્ । અઙ્ગાદિશબ્દાનામ્ અસતિ બહુવ્રીહૌ પરલિઙ્ગાગ્રહણાત્ સ્વલિઙ્ગેન નિર્દેશઃ । ઇતિ ર્ એવમ્ અર્થે સ્થિતં નિશ્ચિતમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.17]
અવિસંવાદકં જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાન મ્.
લોકે ચ પૂર્વમ્ ઉપદર્શિતમ્ અર્થં પ્રાપયન્ સંવાદક ઉચ્યતે. તદ્વજ્ જ્ઞાનમ્ અપિ [સ્વયં][18]પ્રદર્શિતમ્ અર્થં પ્રાપયત્ સંવાદકમ્ ઉચ્યતે. પ્રદર્શિતે ચાર્થે પ્રવર્તકત્વમ્ એવ પ્રાપકત્વમ્, ન અન્યત્. તથા હિ -- ન
__________નોતેસ્__________

[18] સ્વયમ્ ઓ.એ. ત્
એવમ્ અનેન પ્રબન્ધેન સમ્યગ્જ્ઞાને ત્યાદિવાક્યસ્ય સમુદાયાર્થ વ્યાખ્યાયાવયવાર્થમ્ ઇદાનીં અવિસમ્વાદકમ્ ઇત્યાદિના વ્યાચષ્તે ।
અત્રાયં પૂર્વપક્ષઃ । કિમ્ ઇદં સમ્યક્ત્વં જ્ઞાનસ્યાભિપ્રેતં? યદ્યોગાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે । યદ્ય્ એવં વસ્તુતત્ત્વગ્રહણં સમ્યક્ત્વં, અથાપિ ગૃહીતવસ્તુપ્રાપણં? ઉભયથા ઽપિ અનુમાનમ્ અવસ્તુગ્રહણાદ્ અસમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । અગૃહીતપ્રાપણાદ્ વા સમ્યગ્જ્ઞાનત્વે જલજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ ઉપદર્શિતમરીચિકાઃ પ્રાપયતીતિ ન કિઞ્ચિત્ સમ્યજાનં ન સ્યાદ્ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ અપ્ય્ અમીષાં પક્ષાણામ્ અનભ્યુપગમેન નિરાસં મન્યમાનઃ -- અવિસંવાદકત્વં સમ્યક્ત્વં વિવક્ષિતમ્ ઇતિ [8અ] દર્શયતિ । અવિસંવાદકં સંવાદકમ્ ઉચ્યતે । વિ શબ્દો હિ સંવાકપ્રતિષેધે વર્ત્તતે । તત્પ્રતિષેધસ્ય વિધિરૂપત્વાત્ સમ્વાદક એવાવતિષ્ટ્ઃઅત ઇતિ સંવાદકાર્થો ઽવિસંવાદકશબ્દઃ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- અવિસંવાદકં પ્રવૃત્તિવિષયવસ્તુપ્રાપક્ં સ્મ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- વૃદ્ધવ્યવહારો હિ શબ્દાર્થનિશ્ચયભૂમિઃ । તત્ર ચ સમ્વાંદકશબ્દો નોપદર્શતાર્થપ્રાપકે વર્ત્તતે । કિં તર્હિ? સત્યાદિનિ । ન ચ જ્ઞાનસ્ય તાદ્રૂપ્યમ્ અસ્તિ । તત્ કુતસ્ તત્ર સંવાદકશબ્દ ઇત્ય્ આહ -- લોકે ચ । ચ યસ્માદર્થે અપિશબ્દાર્થે વા । લોકે વ્યવહર્ત્તરિ જને । અયમ્ આશયો યથા લોકે સત્યાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યોપદર્શિતાર્થપ્રાપણસ્ય પુરુષે સમ્ભવાત્ સંવાદકશબ્દઃ પ્રવર્ત્તતે, તથા જ્ઞાને ઽપિ તત્સમ્ભવાદ્ ઇતિ ।
અથોચ્યતે નોપદર્શિતાર્થપ્રાપણનિમિત્તકઃ પુરુષે સંવાદ[ક]શબ્દઃ કિન્ તુ પ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રાપણમિત્તકઃ । તત્ કથં ઇહ નિમિત્તસમ્ભવ ઇતિ? તદ્ અવદ્યમ્ । તત્રાપિ પ્રતિજ્ઞયોપદર્શનસ્યોપલક્ષણાત્ । તદ્ એવ તૂપદર્શનં ક્વચિદ્ વચનેન, ક્વચિદ્ અધ્યવસાયેના[19] ............પિ ક્વચિદ્ વસ્તુપ્રતિભાસપૂર્વકેણ ક્વચિદ્ અન્યથા વૃત્તેનેતિ વિશેષઃ । સંવાદ[ક]શબ્દઃ (-બદ)પ્રવૃત્તિનિમિત્તં તુ સર્વત્ર સમાનમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[19] પાટ્ઃઓ ઽત્ર પશ્ચાદ્ વર્ધિતો દૃશ્યતે કિન્ તુ સૂક્ષ્મત્વાત્ ન પટ્ઃયતે ।
પ્રાપયન્ ઇતિ[20]લક્ષણહેત્વોર્ ઇતિ હેતૌ શતુર્વિધાનાત્ પ્રાપણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપ્ય્ અવસેયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[20] પાણિનિ 3 ।2 ।126 ।
[ધ્પ્ર્ પ્.18]
જ્ઞાનં જનયદ્ અર્થં પ્રાપયતિ, અપિ ત્વ્ અર્થે પુરુષં પ્રવર્તયત્ પ્રાપયત્ય્ અર્થમ્. પ્રવર્તકત્વમ્ અપિ પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શકત્વમ્ એવ. ન હિ પુરુષં હઠાત્ પ્રવર્તયિતું શક્નોતિ વિજ્ઞાનમ્.
______________________________
નનૂપદર્શિતાર્થપ્રાપકં સંવાદકમ્ ઇતિ બ્રુવતા જ્ઞાનસ્યૈકસ્યોપદર્શકત્વપ્રાપકત્વે પ્રતિજ્ઞાતે । પ્રવૃત્તિમ્ અન્તરેણ પ્રાપ્તેર્ અનુપપત્તેર્ અર્થતઃ પ્રવર્ત્તકત્વમ્ અપિ । ન ચૈકસ્યૈતે વ્યાપારાઃ સમ્ભવન્તિ । યતો ઽન્યત્ પ્રદર્શતિ યેન જાનીતે, અન્યત્ પ્રવર્ર્ત્તયતિ યદ્ અનન્તરં પ્રવૃત્તિમ્ આચરતિ, અન્યચ્ ચ પ્રાપયતિ યતઃ પ્રાપ્ત્યાભિસમ્બધ્યતે પુરુષ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- પ્રદર્શિતે ચ -- ઇતિ । ચો યસ્માદર્થે ।
પ્રવર્ત્તકત્વમ્ એવ પ્રાપકત્વં બ્રુવતો ઽયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અપ્ય્ અર્થં સાક્ષાત્કૃત્યાનુરૂપં નિશ્ચયં જનયત્ પ્રદર્શકં કિઞ્ચિત્, અપરં પ્રદર્શયદ્ વા બાહ્યાયાઃ પ્રવૃત્તેઃ કારણાં ભવત્ પ્રવર્ત્તકમ્, ઇતરત્ પ્રવર્ત્તનદ્વારેણ બાહ્યાયાઃ પ્રાપ્તેર્ નિમિત્તં ભવત્ પ્રાપકં વ્યપદિશ્યતે, તથાપિ સ એવ બાહ્યપ્રવૃત્તિકારણભાવઃ પ્રવર્ત્તયિતૃત્વાદિપ્રયોજકવ્યાપારરૂપો જ્ઞાનસ્ય પુરુષપ્રેરણેનાર્થજનનેન ચ પ્રવર્ત્તનપ્રાપણયોર્ અસમ્ભવેન પ્રદર્શનાદ્ અન્યો નોપયુજ્યત ઇતિ વસ્તુતઃ સર્વસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય નિશ્ચયાનુગતસ્યાધિગમાન્ નાપરૌ પ્રવર્ર્તનપ્રાપણવ્યાપારૌ । અત એવ તત્રાદ્યમ્ એવ જ્ઞાનં પ્રમાણં વ્યવસ્થાપ્યતે । તતો વસ્તુતઃ પ્રદર્શકત્વાદીનામ્ અભેદઃ, વ્યાવૃત્તિનિબન્ધનસ્ તુ ભેદો ઽસ્ત્ય્ એવ । અત એવૈતે પ્રદર્શકપ્રવર્ત્તકપ્રાપકશબ્દાઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વાદિવન્ ન પર્યાયા ઇતિ ।
સ્યાન્ મતમ્ -- કિં પુનઃ પ્રયોજનં યેન પ્રવર્ત્તનાત્ નાઽપરઃ પ્રાપણવ્યાપારો જ્ઞાનસ્ય, અધિગમાચ્ ચ નાન્યત્ પ્રવર્ત્તન પ્રયત્નેન સાધ્યતે? યદ્ય્ ઉત્તરજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યનિષેધાર્થમ્, તદા ગૃહીતગ્રાહિતૈવ તન્ નિષેત્સ્ય[8બ્]તીતિ કિં તદર્થેન પ્રયાસેનેતિ? અત્રોચ્યતે । યદિ પ્રવર્ત્તયિતૃત્વં પ્રાપયિતૃત્વં ચ પ્રદર્શકત્વાત્ પરમાર્થતો ઽન્યત્ સ્યાત્, તદા ગૃહીતગ્રાહિતૈવ ન શક્યતે પ્રતિપાદયિતુમ્ ઇતિ કેન પ્રામાણ્યં નિષેધ્યેત? તથા હિ -- ન તજ્ જ્ઞાનં ગૃહીતં ગૃહ્ણાતિ, અપિ તુ ગૃહીતે પ્રવર્ત્તયતિ । અપરં તુ ગૃહીતં પ્રાપયતિ । તથાકારિણોશ્ ચ ભિન્નોપયોગત્વાત્ પ્રામાણ્યં કથમ્ અપાક્રિયતે? યદા તુ પ્રવર્ત્તનાન્ નાપરઃ પ્રાપણવ્યાપારો જ્ઞાનસ્ય પ્રદર્શનાચ્ ચ નાન્યત્ પ્રવર્ત્તનમ્, પ્રથમેનૈવ ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનક્ષણેનાર્થક્રિયાસમર્થો વસ્તુસન્તાનઃ પ્રવૃત્તિવિષયીકર્ત્તું નિશચયાત્ શક્યતે, તદોત્તરેષાં તત્સન્તાનભાવિનામ્ અભિન્નયોગક્ષેમતયા પ્રામાણ્યમ્ અપાસ્યત ઇતિ ।
એતેન તદ્ અપિ પ્રત્યુક્તં યત્ કેનચિદ્ અભ્યધાયિ ધર્મોત્તરે -- "યદ્ય્ ઉપદર્શકત્વમ્ એવ પ્રાપકત્વં તર્હિ યદ્ ઉક્તં ઉપદર્શિતમ્ અર્થં પ્રાપયત્ સંવાદકમ્ ઇતિ તસ્યાયમ્ અર્થઃ સ્યાત્ -- ઉપદર્શિતમ્ ઉપદર્શયદ્ ઇતિ । ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ અર્થભેદાભાવાત્ । તથા હિ યદિ પરમાર્થતો ઽર્થાભેદ ઉચ્યતે તદા ન કિઞ્ચિદ્ અવદ્યમ્ । અથ તદાપિ નૈવં વક્તયઃ । અત્યલ્પમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે । કૃતકત્વમ્ અનિત્યત્વં પ્રતિપાદયતીત્ય્ અપિ ન વક્તવ્યમ્, અર્થાભેદાદ્ ઇત્ય્ અપિ કિં નોચ્યતે? અથ શબ્દપ્રવૃત્ત્યપેક્ષયા ઽર્થાભેદ ઉચ્યતે તદા ઽસાવ્ અસિદ્ધો વ્યાવૃત્તિભેદસ્ય દર્શિતત્વાત્ । તેનાયમ્ અર્થઃ -- ઉપદર્શિતં સાક્ષાત્કૃત્ય જનિતાનુરૂપનિશ્ચયમ્ અર્થં પ્રવર્ત્તનદ્વારેણ બાહ્યાયાઃ પ્રાપ્તેઃ સાક્ષાદ્ યોજ્યતયા વા નિમિત્તતાં ગચ્છત્ સંવાદકમ્ ઇતિ । વાસ્તવસ્ તુ પ્રવર્ત્તકપ્રાપકયોઃ પ્રમેયાધિગતિલક્ષણાત્ પ્રદર્શનવ્યાપારાદ્ અન્યો વ્યાપારો નાસ્તીતિ ન પ્રવર્ત્તયિતૃત્વં પાપયિતૃત્વં ચ પ્રયોજકવ્યાપારો ઽનયોર્ ભિન્નઃ" ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.19]
અત એવ ચ અર્થાધિગતિર્ એવ પ્રમાનફલમ્. અધિગતે ચાર્થે પ્રવર્તિતઃ પુરુષઃ પ્રાપિતશ્ ચાર્થઃ. તથા ચ સતિ અર્થાધિગમાત્ સમાપ્તઃ પ્રમાણવ્યાપારઃ. અત એવ ચાનધિગતવિષયં પ્રમાણમ્. યેન એવ હિ જ્ઞાનેન પ્રથમમ્ અધિગતો ઽર્થઃ, તેન એવ પ્રવર્તિતઃ પુરુષઃ પ્રાપિતશ્ ચ અર્થઃ. તત્ર એવ ચ અથ કિમ્ અન્યેન જ્ઞાનેન અધિકં કાર્યમ્? અતો ઽધિગતવિષયમ્ અપ્રમાણમ્.
___________________________________
સ્યાન્ મતમ્ -- યદ્ય્ અધિગતિર્ એવોત્તરેશામ્ અપિ ફલં સ્યાત્ તદોપયોગાન્તરાભાવાદ્ ભવેદ્ અપ્રામાણ્યં યાવતા પ્રવર્ત્તકસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ફલમ્, પ્રાપકસ્ય પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ફલભેદનિષ્પત્તેર્ ભિન્નો વ્યાપાર ઇત્ય્ આહ -- અત એવ -- ઇતિ । યતો નાર્થજનનદ્વારેણાર્થપ્રાપણં જ્ઞાનસ્ય, યતશ્ ચ ન પ્રસહ્ય પ્રેરણેન પ્રવર્ત્તનમ્, અત એવા સ્માદ્ એવ કારણાદ્ અર્થસ્યાધિગતિઃ પરિચ્છિત્તિઃ ફલમ્, ન પ્રવૃત્ત્યાદિ ।

નનુ તત્ પ્રમાણસ્ય ફલં વ્યવસ્થાપ્યતે, યસ્મિન્ સતિ તદ્વ્યાપારઃ પરિસમાપ્યતે । ન ચાધિગતાવ્ અપિ પ્રવૃત્તિપ્રાપ્ત્યોર્ અભાવે સ પરિસમાપ્યત ઇત્ય્ આહ -- અધિગતે ચ -- ઇતિ । ચો યસ્માદર્થે । યસ્માદ્ યેનાર્થઃ સમ્યગ્જ્ઞાનેન દર્શિતસ્ તત્ર તેનાપ્રવર્ત્તિતો ઽપિ પુરુષઃ પ્રવૃત્તિયોગ્યોપદર્શનાત્, તદ્ગતસ્ય ચ વ્યાપારાન્તરસ્યાભાવાત્ પ્રવર્ત્તિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સત્ય્ અર્થત્વે પ્રવર્ત્તનમ્ એવ । જ્ઞાનેન તાવત્ પ્રવૃત્તિયોગ્યઃ કૃત ઇતિ યાવત્ ।
અસ્તુ પુરુષસ્ તથા પ્રવર્ત્તિતો ઽર્થસ્ તુ ન પ્રાપિતઃ, તથા ચ વ્યાપારાન્તરમ્ અન્યાશ્રીનમ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- પ્રાપિત ઇતિ । ચ ઃ પૂર્વવત્ । અર્થો ઽપ્ય્ અસાવ્ અપ્રાપ્તો ઽપિ શક્યપ્રાપ્તિકો દર્શિત ઇતિ પ્રાપિત ઉચ્યતે । અત એવ પ્રાપણશક્તિર્ એવ જ્ઞાણસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । સા ચ પ્રાપ્યાદ્ અર્થાદ્ આત્મલાભનિમિત્તેતિ, યતો [9અ] યેન પ્રવર્ત્તતે તદ્ અપિ પ્રાપણયોજ્યમ્ એવ । શક્તિનિશ્ચયસ્ ત્વ્ અર્થક્રિયાનિર્ભાસસ્ય સર્વસ્યાનુમાનસ્ય ચ સ્વત એવ । પ્રવર્ત્તકાધ્યક્ષસ્ય ચ કસ્યચિત્ સ્વત એવ યદ્ અભ્યાસેન પરિતો નિરસ્તવિભ્રમાશઙ્કમ્, યન્ નિદ્રાદ્યનુપપ્લુતં સદ્ આસન્નદેશમ્ અનાશઙ્ક્ય વ્યઞ્જકાધીના ઽન્યથાભિવ્યક્તિ ચ વસ્તુ ગૃહ્ણાતિ । તદ્રૂપસંવેદનાદ્ એવ સત્યાર્થં નિશ્ચીયતે । કસ્યચિત્ તુ પરતો ઽર્થક્રિયાનિર્ભાસાત્મકાત્ સ્વતઃ પ્રમાણાદ્ અન્યતો વા યતઃ કુતશ્ચિન્ નાન્તરીયકાર્થદર્શનાન્ મધ્યકાલવર્ત્તિભ્રાન્તિશઙ્કાપનોદેન નિશ્ચીયત ઇતિ । પ્રાપિતશ્ ચાર્થમ્ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ । સ તુ યુક્તરૂપઃ પ્રવૃત્તિયોગ્યીકરણાત્ પ્રવર્ત્તિતઃ પ્રાપ્યાર્થોપદર્શનાત્ પ્રાપિતો ઽર્થમ્ ઇત્ય્ એકવાક્યતયોપદર્શનાત્ । એવમ્ ઉત્તરત્રાઽપ્ય્ એષ એવ પાઠો ઽવદાત ઇતિ । તથા ચ સતિ તસ્મિંશ્ ચ પ્રકારે સતિ । સમાપ્તઃ પર્યવસાનં ગતઃ । તસમાદ્ અધિગમસ્ય ફલત્વં યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । યતો ઽધિગમાદ્ અન્યત્ ફલં નોપપદ્યતે, જાતે ચ તસ્મિન્ સમાપ્યતે વ્યાપારઃ, અતો ઽસ્માત્ કારણાદ્ અનધિગતો જ્ઞાનાન્તરેણાપરિચ્છિન્નો વિષયો ઽર્થો યસ્ય તત્ પ્રમાણં ભવતિ ।
નનુ અધિગતવિષયમ્ ઉદીચીનં જ્ઞાનં તત્રાર્થે કિઞ્ચિદ્ અધિકમ્ આદધાનં પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. ન હિ વિષયભેદાદ્ એવ પ્રમાણભેદો ઽપિ તૂપયોગભેદાદ્ અપીત્ય્ આહ -- યેનૈવ ઇતિ. હિ ર્ યસ્માત્. પૂર્વાદ્ યોગ્યતયા પ્રવર્ત્તિતઃ પ્રાપિત ઇતિ ચોક્તં તત્રૈવ પૂર્વજ્ઞાનાદ્ અધિગતે કિમ્ અધિકમ્ અતિરિક્તં કાર્યં કર્ત્તવ્યમ્?
[ધ્પ્ર્ પ્.20]
તત્ર યો અર્થો દૃષ્ટત્વેન જ્ઞાતઃ, સ પ્રત્યક્ષેણ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતઃ. યસ્માત્ યસ્મિન્ન્ અર્થે પ્રત્યક્ષસ્ય સાક્ષાત્કારિત્વવ્યાપારો વિકલ્પેન અનુગમ્યતે, તસ્ય પ્રદર્શકં પ્રત્યક્ષમ્, તસ્માત્ દૃષ્ટતયા જ્ઞાતઃ પ્રત્યક્ષદર્શિતઃ. અનુમાનં તુ લિઙ્ગદર્શનાન્ નિશ્ચિન્વત્ પ્રવૃત્તિવિષયં દર્શયતિ.
ન કિઞ્ચિત્ । આદ્યેનૈવ કર્ત્તવ્યસ્ય કૃતત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અતો ઽસ્માદ્ હેતોર્ અધિગતવિષયં[21] તદધિગન્તૃસજાતીયં વિજાતીયં વા ન પ્રમાણમ્ । તેન પ્રમાણસમ્પ્લવો નામ નાસ્ત્ય્ એવેતિ પ્રકાશિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[21] અધિગત-એમ્.: ઇધગત-
નનુ ચ પ્રબન્ધેનાનેન પ્રવૃત્તિવિષયોપદર્શકં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇતિ દર્શીતમ્ । વક્ષ્યમાણયા નીત્યા પ્રત્યક્ષાનુમાનનામની દ્વે સમ્યગ્જ્ઞાને । તત્ર યદિ સમાનમ્ અનયોઃ પ્રવૃત્તિવિષયોપદર્શનં તદ્ ઇદં પ્રત્યક્ષં સત્પ્રમાણં, ઇદમ્ અનુમાનં સદ્ ઇતિ ભેદો ન સ્યાત્ । અતસ્ તદ્ અનયોર્ અસમાનવિષયત્વમ્ એવ કથિતવ્યમ્ । એવં ચ કસ્ય કથં તદ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્ર ઇતિ । તયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ મધ્યે દૃષ્ટત્વેન જ્ઞાતો નિશ્ચિતઃ । યદિ જ્ઞાત ઇત્ય્ એવ ક્રિયતે તદા ઽનુમેયો ઽપિ નિશ્ચિતઃ સન્ પ્રત્યક્ષેણ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતઃ પ્રસજ્યેતેતિ દૃષ્ટત્વેને તિ કૃતં । અથ યો દૃષ્ટ ઇતિ કિં નોચ્યતે? નોચ્યતે । ક્ષણિક્તત્વાદેર્ અપિ દૃષ્ટત્વેન પ્રત્યક્ષવિષયત્વાદ્ અનુમાનાવતારાભાવપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ।
નનુ ન પ્રત્યક્ષસ્ય નિશ્ચયનાદ્ પ્રહણમ્ અપિ તુ પ્રતિભાસાત્ । તત્ કિમ્ ઉચ્યતે જ્ઞાતો નિશ્ચિત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- યસ્માદ્ ઇતિ । વિકલ્પેનાનુગમ્યતે ઽનુસ્ત્રિયતે ઽધ્યવસીયતે પશ્યામીત્ય્ આકારેણ । તસ્માદ્ દૃષ્ટ્વેન જ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । વિકલ્પેને તિ તત્પૃષ્ઠભાવિના ઽનુરૂપેણેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનનુરૂપવિકલ્પાનુગતવ્યાપારસ્ય તત્રાપ્રામાણ્યાત્ ક્ષણિકત્વ ઇવ । એવં બ્રુવતશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાય્ઃ -- સાંવ્યવહારિકસ્ય પ્રમાણસ્યેદં લક્ષ[9બ્]ણમ્ ઉચ્યતે । તતો વસ્તુવૃત્ત્યા પ્રકાશમાનમ્ અપ્ય્ અનુરૂપવિકલ્પેનાવિષયીકૃતં સદ્ અપ્રતિભાસમાનં નાતિશેતે, વ્યવહારાયોગ્યત્વાત્ । એવં તદ્ ગ્રાહકમ્ અપિ તથાવિધવિકલ્પેનાનનુગમ્યમાનવ્યાપારં વ્યવહારયિતુમ્ અપર્યાપ્તં સત્ તૃણસ્યાપિ કુબ્જીકરણે ઽસમર્થમ્ અગ્રાહકં નાતિવર્ત્તતે । તેન યદ્ ઉક્તં પ્રદઋશકત્વમ્ એકત્વમ્ એવ પ્રવર્ત્તકત્વાદીતિ, યચ્ ચોક્તમ્ -- અધિગતિર્ એવ ફલમ્ ઇતિ તદ્ અનુરૂપનિશ્ચયાનુગતવ્યાપારમ્ અનુરૂપનિશ્ચયાનુગતાવ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એવં યત્ર યત્રોચ્યતે પ્રત્યક્ષં વસ્તૂપદર્શકં વસ્તુગ્રાહકમ્ ઇત્યાદિના શબ્દેન તત્ર સર્વત્રાનુરૂપનિશ્ચયાનુગતવ્યાપારમ્ એવ બોદ્ધવ્યમ્ ।
અથૈવં સતિ વિકલ્પસ્યાપિ પ્રામાણ્યં પ્રસજ્યેતેતિ ચેત્ । એતત્ સ્વયમ્ એવ ધર્મોત્તરેણા શઙ્ક્ય નિરાકરિષ્યત ઇતિ નેહોચ્યતે । યદિ પ્રત્યક્ષમ્ એવં પ્રવૃત્તિવિષયમ્ ઉપદર્શયતિ અનુમાનમ્ અપ્ય્ એવં તદા
[ધ્પ્ર્ પ્.21]
તથા ચ પ્રત્યક્ષં પ્રતિભાસમાનં[22] નિયતમ્ અર્થં દર્શયતિ. અનુમાનં ચ લિઙ્ગસમ્બદ્ધં નિયતમ્ અર્થં દર્શયતિ. અત એવ નિયતસ્ય અર્થસ્ય પ્રદર્શકે. તેન તે પ્રમાણે, ન અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્.
__________નોતેસ્__________
[22] પ્રતિભાસમાનંએમ્.(સ્. ધ્પ્ર્ 21,14): પ્રતિભાસનં
પ્રાપ્તું શક્યમ્ અર્થમ્ આદર્શયત્ પ્રાપકમ્. પ્રાપકત્વાચ્ ચ પ્રમાણમ્.
_______________________________________
કથં ભેદવ્યવસ્થેતિ? આહ -- અનુમાનં તુ ઇતિ । તુ ઃ પ્રત્યક્ષાદ્ અનુમાન્સ્ય વૈધર્મ્યમ્ આહ । પ્રત્યક્ષં ન સ્વયં નિશ્ચિન્વત્ પ્રવૃત્તિવિષયં દર્શયતિ કિન્ તુ નિશ્ચાયયત્ । અનુમાનં તુ સ્વયમ્ એવ નિશ્ચિન્વદ્ ઇતિ ।

કથમ્ અપ્ર્તિભાસમાનં નિશ્ચેતુમ્ ઈષ્ટે તદ્ ઇત્ય્ આહ -- લિઙ્ગદર્શનાદ્ ઇતિ । લિઙ્ગસ્ય સાધ્યાવિનાભૂતસ્ય ધૂમાદેર્ દર્શનાત્ । દર્શનં ચ સ્વરૂપગ્રહણપૂર્વકં `સર્વત્રેદં સાધ્યાવિનાભૂતમ્ ઇતિઽ જ્ઞાનમ્, `સર્વત્ર સાધ્યાવિનાભૂતમ્ ઇતિઽ સ્મરણપુરઃસરં વા ક્વચિત્ સ્વરૂપગ્રહણમ્ ઇહ વિવક્ષિતમ્ ।
નનુ ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનજ્ઞાનવદ્ અન્યસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય યથા પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શનં તથા કિં ન પ્રદર્શ્યતે? અથાપ્રામાણ્યાન્ નોપદર્શ્યતે । કથં પુનર્ અપ્રામાણ્યમ્ અન્યસ્ય? અનિયતપ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શકત્વાદ્ ઇતિ? ચેત્ । તર્હિ પ્રત્યક્ષાનુમાન્યોર્ અપિ તથાત્વેન પ્રામાણ્યં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આગૂર્ય જ્ઞાનાન્તરાદ્[:-અન્તરદ] ભેદમ્ અન્યયોર્ દર્શયન્ન્ આહ -- તથા ચ -- ઇતિ । તસ્મિંશ્ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વવ્યાપારાનુસારિવિકલ્પોપજનનેન નિશ્ચયનાત્, પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શનપ્રકારે[23] ..................મ્ અન્યદા લિઙ્ગદર્શનાત્ સ્વયં નિશ્ચયેન પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શનપ્રકારે । પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રતિભાસમાનં સ્વરૂપેણ પ્રકાશમાનં નિયતમ્ અર્થક્રિયાક્ષમે ભાવરૂપ એવ વ્યવસ્થિતં દર્શયતિ । તેન નાનર્થં નાપ્ય્ અનિયતં દર્શયતીત્ય્ આકૂતમ્ । અનુમાનં ચ નિયતમ્ અર્થં દર્શયતિ । ચ ઃ પ્રત્યક્ષેણ સમમ્ અનુમાનં નિયતપ્રદર્શકત્વેન સમુચ્ચિનોતિ । લિઙ્ગસમ્બદ્ધમ્ ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- યસ્માલ્ લિઙ્ગં વિજાતીયવ્યાવૃત્તે ઽર્થે ઽર્થક્રિયાકારિણિ તાદાત્મ્યેન તદુત્પત્ત્યા વા સમ્બન્દ્ધમ્ આયત્તં તસ્માત્ તત્પ્રભવમ્ અપ્ય્ અનુમાનં નિયતં દર્શયતિ અધ્યવસ્યતીતિ । તેનાનુમાનમ્ અપિ નાનર્થં ન્યાપ્ય્ અનિયતં ભાવાત્મન્ય્ અભાવાત્મનિ વા દર્શયતીતિ પ્રકાશિતમ્ । ઇયાંસ્ તુ વિશેષો ઽનુમાનં સમ્બન્ધગ્રહણકાલદૃષ્ટસાધારણં રૂપમ્ આશ્રિત્યોદયમાનં સ્વલક્ષણમ્ અધ્યવસ્યદ્ અપિ ન સન્તાનાન્તરાસાધારણમ્ અધ્યવસ્ત્યતીતિ પ્રવૃત્તિવિષાપેક્ષમ્ અપિ સામાન્યવિષયમ્ એવ । પ્રત્ય્ક્ષં તુ પ્રવૃત્તિવિષયાપેક્ષમ્ અપ્ય્ અસાધારણાવિષયમ્ એવ । સન્તાનાન્તરાસાધા[10અ]અણેનૈવ રૂપેણ વિષયસ્ય નિશ્ચાયનાદ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[23] સૂક્ષ્મત્વાત્ ન પટ્ઃયતે ।
ઇદાનીં યસ્યાયમ્ આશયઃ -- `અસ્તુ પ્રત્યક્ષં નિયતાર્થદર્શકમ્, અર્થસ્ય સાક્ષત્ક્રણાત્, ઔમાનં તુ પરોક્ષાર્થસ્યાસાક્ષાત્કરણાત્ કથં નિયતં દર્શયતિ? તસ્માન્ ન દ્વયોર્ નિયતાર્થપ્રદર્શકત્વમ્, અપિ તુ એકસ્યૈવઽ ઇતિ । તં સામસ્ત્યનિષેધવાદિનં પ્રત્યુપસંહરન્ન્ આહ -- અત ઇતિ । યસ્માદ્ વસ્તુપ્રકાશાત્ પ્રત્યક્ષં નિયતં દર્શયતિ । પરોક્ષસ્યાન્તરા સાક્ષાદ્ અનવભાસે ઽપિ તત્સમ્બદ્ધતયા ચાનુમાનં કાર્યસ્વભાવજમ્ એકાન્તનિયતં ભાવમ્, અનુપલમ્ભજમ્ એકાન્તનિયતમ્ અભાવં તથાભૂતં દર્શયતિ । અતો ઽસ્માદ્ હેતોર્ એતે દ્વે અપિ તથારૂપે । તતો ઽનેન સામસ્ત્યનિષેધસ્ય નિષેધ ઉપ્સંહૃતઃ । અન્યથા વ્યાખ્યાયમાને તુ યતો ઽસ્તુ (-યત્ અસ્તુ) નિયતમ્ અર્થં પ્રદર્શયતો ઽત એતે નિયતાર્થોપદર્શકે ઇત્ય્ અર્થઃ સ્યાત્ । એત્ચ્ ચ પરિસ્ફુટસ્યૈવ સ્ફુટીકરણમ્ અનર્થકમ્ આપદ્યેતેતિ
[ધ્પ્ર્ પ્.22]
આભ્યાં પ્રમાણાભ્યામ્ અન્યેન ચ દર્શિતો ઽર્થઃ કશ્ચિદ્ અત્યન્તવિપર્યસ્તઃ, યથા મરીચિકાસુ જલમ્. સ ચ અસત્ત્વાત્ પાપ્તુમ્ અશક્યઃ. કશ્ચિદ્ અનિયતો ભાવાભાવયોઃ, યથા સંશયાર્થઃ. ન ચ ભાવાભાવાભ્યાં યુક્તો ઽર્થો જગત્ય્ અસ્તિ. તતઃ પ્રાપ્તુમ્ અશક્યસ્ તાદૃશઃ ।
સર્વેણ ચ અલિઙ્ગેન વિકલ્પેન નિયામકમ્ અદૃષ્ટ્વા પ્રવૃત્તેન ભાવાભાવયોર્ અનિયત
_____________________________________
ભવતામ્ એતે નિયતાર્થોપદર્શકે, પ્રમાણે તુ કથમ્ ઇત્ય્ આહ -- તેન -- ઇતિ । તેન નિયતાર્થપ્રદર્શકત્વેન । નિયતાર્થપ્રદર્શકત્વાભાવાત્ કિલાપ્રામાણ્યમ્ અનયોઃ શઙ્કિતમ્ । સત્ય્ અપિ તસ્મિન્ કથં તત્ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અનયોઃ પ્ર્વૃત્તિવિષયપ્રદર્શનપ્રકારોપદર્શને તદન્યસ્ય જ્ઞાણસ્ય ચ તદપ્રદર્શને યદ્ બુદ્ધિસ્થમ્ આસીત્, તદ્ ઇદાનીં નાન્યદ્ ઇત્ય્ આદિના ઽભિવ્યનક્તિ । નાન્યદ્ વિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ ।
યદ્ય્ એવં જ્ઞાનત્વાવિશેષાદ્ અમૂ અપિ પ્રમાણે મા ભૂતામ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રાપ્તુમ્ ઇતિ । આદર્શયદ્ ઇતિ હેતૌ શતુર્ વિધાનાદ્ ધેતુપદમ્ એતત્ । તેનાયમ્ અર્થઃ -- યતઃ પ્રાપ્તું શક્યમ્ અર્થમ્ આદર્શયતિ તેન પ્રયક્ષાદિકં પ્રાપકમ્ ઇતિ । ભવતુ પ્રાપકમ્, પ્રમાણં તુ કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રાપકત્વાદ્ ચ -- ઇતિ । ચો ઽવધારણે ।
નનુ આભ્યામન્યે નાપિ દર્શિતો ઽર્થઃ શક્યપ્રાપણ એવ તતસ્ તદુપદર્શકમ્ અપિ કિં ન પ્રાપકં પ્રાપકત્વાચ્ ચ કિં ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણાભ્યામ્ ઇતિ । ચો યસ્માત્ । અત્યન્ત ગ્રહણેન સંશયજ્ઞાનવિષયાદ્ વિશેષ દર્શયતિ । તથાવિધો ઽપિ કિં ન પ્રાપ્યેત ઇત્ય્ આહ -- સ ચ ઇતિ । ચો યસ્માદર્થે । નિયતોપદર્શકત્વે ઽપ્ય્ અનર્થોપદર્શકત્વાદ્ અપ્રમાણ્યમ્ અસ્ય દર્શિતમ્ । યદિ કશ્ચિદ્ ઈદૃશસ્ તદન્યજ્ઞાનવિષયો ઽન્યાદૃશો ભવિષ્યતિ । તદુપદર્શકં ચ પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- કશ્ચિદ્ ઇતિ । શંશયાર્થઃ સંશયાલમ્બનઃ । `સ્થાણુર્ વા પુરુષો વાઽ ઇતિ હિ પ્રત્યયઃ સ્થાણુમ્ ઉલ્લિખ્ય પુરુષો વેત્ય્ આલમ્બયંસ્ તદભાવમ્ ઉલ્લિખતિ । તતઃ સ્થાણ્વભાવાવ્યભિચારિણં પુરુષં પુરુષ(-ષા)ભાવાવ્યભિવારિણં ચ સ્થાણુમ્ અવસ્યન્ન્ અભાવે નાપ્ય્ અભાવ(વે) નિયતં સ્થાણું પુરુષં વા દર્શયતીતિ ભાવાભાવયોર્ અનિયતં દર્શયતિ । યત એવાયમ્ એકાન્તનિયતં દર્શયિતુમ્ અનીશાનો દોલાયતે, તત એવ સંશય ઇત્ય્ ઉપપદ્યત ઇતિ ।
અથ વિપર્યયાર્થો ઽસત્ત્વાન્ ન પ્રાપ્યતામ્, અયં તુ કસ્માન્ ન પ્રાપ્યત ઇત્ય્ આહ -- ન ચ ઇતિ । ચો યસ્માદર્થે ।
નનુ ભવતુ સંશયવિપર્યયયોર્ અપ્રામાણ્યં [10બ્] કિં નશ્ ચ્છિન્નમ્? એતદ્ અતિરિક્તં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ અન્યત્ પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- સર્વેણ ચ -- ઇત્યાદિ । ચો યસ્માત્ । સર્વાન્તર્ગતત્વાદ્
[ધ્પ્ર્ પ્.23]
એવ અર્થો દર્શયિતવ્યઃ. સ ચ પ્રાપ્તુમ્ અશક્યઃ. તસ્માદ્ અશક્યપ્રાપણમ્ અત્યન્તવિપરીતં ભાવાભાવાનિયતં ચ અર્થં દર્શયદ્ અપ્રમાણમ્ અન્યજ્ જ્ઞાનમ્.
અર્થક્રિયાર્થિભિશ્ ચ અર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપ્રાપ્તિનિમિત્તં જ્ઞાનમ્ મૃગ્યતે. યચ્ ચ તૈર્ મૃગ્યતે, તદ્ એવ શસ્ત્રે વિચાર્યતે. તતો ઽર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપ્રદર્શકં સમ્યગ્જ્ઞાન મ્.
અનુમાનસ્યાપિ તથાત્વં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- અલિઙ્ગેન -- ઇતિ । નાસ્ય લિઙ્ગમ્ ઉત્પાદકત્વેન વિદ્યત ઇત્ય્ અલિઙ્ગમ્ । યદ્ય્ અલિઙ્ગેન સર્વેણ તત્ કરણીયં તદા પ્રત્યક્ષપૃષ્ટ્ઃઅભાવિનો ઽપિ વિકલ્પસ્ય તદા ઽઽયાતમ્ ઇત્ય્ આહ -- નિયામકં ઇતિ । વિષયાધીનો હિ નિયતાર્થપરિગ્રહો જ્ઞાનસ્યેત્ય્ અર્થો નિયામકઃ । તદ્ અદૃષ્ટ્વા ।

નનુ કિં પ્રત્યક્ષપૃષ્ટ્ઃઅભાવ્ય્ અપિ નિયામકમ્ અર્થં દૃષ્ટ્વા પ્રવર્ત્તતે, યેન તાદ્રૂપ્યવિરહાદ્ અન્યેષાં વિકલ્પાનાં તથાત્વમ્ આશઙ્ક્યતે । ઉચ્યતે । પ્રવત્તેને ત્ય્ અત્રાન્તર્ભૂતો ણિજર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ । તતો ઽયમ્ અર્થઃ નિયામકમ્ અદૃષ્ટ્વા પ્રવર્ત્તિતેનેતિ । તથા ચ સતિ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવી વિકલ્પો નિયામકં દૃષ્ટ્વૈવ પ્રત્યક્ષેણ પ્રત્યયેન પ્રવર્ત્ત્યત ઇતિ તથાત્વેન પરિહૃતો ભવતિ । ઇતરે ત્વ્ અલિઙ્ગવિકલ્પા યેન પ્રવર્ત્ત્યન્તે જાયન્તે ન તેન સાક્ષાન્ નિયામકો દૃષ્ટ ઇતિ તેષાં તથાત્વાનુષઙ્ગઃ ।
અન્યે તુ અનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ અલિઙ્ગેતિ યોજયિત્વા કથં પુનર્ અવસાયાત્મકેનાપ્ય્ અલિઙ્ગેન તેનૈવં કરણીયમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય નિયામકમ્ અદૃષ્ટ્વેત્ય્ અસ્ય તુ હેતુભાવેન વિશેષણત્વાન્ નિયામકમ્ અદૃષ્ટ્વા પ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, ઇતિ વ્યાખ્યાય તાત્પર્યાર્થમ્ અપિ દર્શયન્તિ । યદ્ય્ અપિ શબ્દાદિજન્માનો વિકલ્પા નોભયપક્ષસંસ્પર્શેન દોલાયન્તે, તથાપિ તે નિયામકાનાશ્રયેણ પ્રવર્ત્તમાના ન યૌક્તિ(-ક્ત)સંશયરૂપતામ્ અતિવર્ત્તન્ત ઇતિ । પૂર્વવ્યાખ્યાને ઽપ્ય્ અયમ્ એવાશયઃ । સર્વસ્ય તસ્ય સમુદાચરતોર્ વિરુદ્ધયોર્ આકારયોર્ અભાવે ઽપિ યુક્ત્યા દ્વિતીયાકારાનુપ્રવેશાત્ સંશયરૂપત્વેન ભાવાભાવાનિયતાર્થોપદર્શકત્વમ્ ઇતિ ।
એકે તુ નિયામકં વિકલ્પયિતવ્યં વસ્તુનાન્તરીયકં વસ્ત્વ્ અદૃષ્ટ્વા પ્રવૃત્તેનેતિ યોજયન્તિ । અલિઙ્ગેને તિ ચાસ્યૈવાર્થસ્ય હેતુભાવેન વિશેષણમ્ આહુઃ । ઉભયે ઽપિ તુ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિવિકલ્પેનાતિપ્રસઙ્ગમ્ અનધિગતાર્થાધિગન્તુર્ વિકલ્પ્ય(-લ્પ)સ્ય પ્રામાણ્યચિન્તા ઽધિકારેણ નિરાકુર્વતે । તેનાયમ્ અર્થઃ -- સર્વેણ તેનાનધિગતત્વા(-ગતાર્થા)ધિગન્તૃતયા ઽભિપ્રેતેનૈવમ્ અવશ્યકરણીયમ્ ઇતિ ।
અનિયતાર્થપ્રદર્શકમ્ અપિ તત્પ્રાપકં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સ ચ ઇતિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । અશક્ય ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરં સ અવધારણાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ । સો ઽનિયતો ઽર્થો ન પ્રાપ્તું શક્યો ઽશક્યત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ચ તાદૃશં સર્વં મા ભૂત્ પ્રાપકમ્, પ્રમાણં તુ કસ્માન્ ન ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વોક્તમ્ એવોપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માત્ પ્રાપકત્વાદ્ એવ પ્રમાણં તસ્માત્ । અર્થસ્યાશક્યપ્રાપણત્વે ઽત્યન્તવિપરીતત્વાનિત્ય(-ત્વાનિયત)ત્વે હેતૂ હેતુભાવેનાન્યયોર્ વિશેષણત્વાત્ । ચો ઽપ્રાપ્તિકાર્થસમુચ્ચયે । કશ્ચિદ્ અત્યન્તવિપર્યસ્તઃ, કશ્ચિદ્ અનિયત ઇત્યાદેર્ યથાક્રામમ્ ઉપસંહારઃ -- અન્યજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ નાન્યજ્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અસ્ય ।
[ધ્પ્ર્ પ્.24]
યચ્ ચ તેન પ્રદર્શિતમ્, તદ્ એવ પ્રાપણીયમ્. અર્થાધિગમાત્મકં હિ પ્રાપકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
____________________________
સ્યાદ્ એતત્ -- શક્યપ્રાપ્તિકાર્થોપદર્શકમ્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાનં [11અ] નાન્યદ્ ઇતિ નિર્નિમિત્તમ્ ઇદમ્ । તથા ચાન્યદ્ અપિ કિં ન પરીક્ષ્યત ઇત્યાહ -- અર્થક્રિયાર્થભિઃ -- ઇતિ । ચો યસ્માત્ । અર્થ સ્ય દાહાદેઃ, ક્રિયા નિષ્પત્તિઃ । તામ્ અર્થ્યન્તીતિ તથા । એતૈર્ અર્થક્રિયાયાં શક્તસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાપ્તેર્ યન્ નિમિત્તં તન્ મૃગ્યતે ઽન્વિષ્યતે । અર્થક્રિયાર્થિત્વાદ્ એવ ચ તદ્ અન્વેષણમ્ એષામ્ અવસેયમ્ । તૈશ્ ચ પ્રેક્ષાવદ્ભિર્ ઇતિ પ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇતરથાર્થક્રિયાર્થિભિર્ અપ્ય્ પ્રેક્ષાવદ્ભિર્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ અપિ નિભાલ્યત ઇતિ તત્પરીક્ષા ઽપ્ય્ આપતેત્ ।
યદિ નામ તૈસ્ તન્ મૃગ્યં તથાપિ તદ્ ઇતરદ્ અપિ જ્ઞાનં કિં ન પરીક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ યચ્ ચ -- ઇતિ । ચો ઽવધારણે । વિચાર્યતે પરીક્ષ્યતે । ઈદૃશં તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તકં યદ્ અનુસરન્તિ ભવન્ત ઇતિ વિભજ્ય પ્રતિપાદ્યતે । અયમ્ અસ્યાશયઃ -- ન વ્યસનિતયા ઽઽચાર્યેણા જ્ઞાનં વિચાર્યતે । કિન્ તર્હિ? અર્થક્રિયાર્થિજનાનુરોધેન । તે તથાભૂતમ્ એવ જ્ઞાનં મૃગયન્તે નાન્યદ્ ઇતિ તદ્ એવ વિચાર્યત ઇતિ । તદ્ એવે તિ ચ મુખ્યવૃત્ત્યભિપ્રાયેણોક્તમ્ ન તુ મિથ્યાજ્ઞાનં શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ ન વિચાર્યતે એવ । પ્રસઙ્ગાત્ તુ તસ્યાપિ કલ્પનાપ્રભૃતૌ વિચારસમ્ભવાદ્ ઇતિ ।
નનુ શક્યપ્રાપણાર્થોપદર્શકમ્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાનાર્થોપદર્શકમ્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાનં કુતો વ્યવસ્થાપ્યતે પ્રશ્ને કિમ્ ઇદમ્ અપ્રકૃતમ્ ઉચ્યત ઇત્યાહ -- તત ઇતિ । યતો ઽર્થક્રિયાર્થિનાં પ્રેક્ષાવતાં નાન્યન્ મૃગયણીયમ્, તદ્ અન્વેષણીયમ્ એવ વિચારણીયમ્, વ્યસનિતયા વિચારાસમ્ભવાત્ । તતો ઽર્થક્રિયાસમર્થસ્ય વસ્તુનઃ વસ્તુનઃ પ્રદર્શકં સમ્યગ્જ્ઞાનં નાન્યદ્ ઇતિ અર્થાત્ ।
અસ્તુ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઈદૃશમ્ એવ । તત્ પુનર્ અન્યદ્ ઉપદર્શ્ય અન્યત્ પ્રાપયદ્ અપિ કિં ન સમ્યગ્જ્ઞાનં તત્ પ્રમાણં વ્યવહ્રિયતે? તથા ચ પીતસંખ્યા(-શઙ્ખા)દિજ્ઞાનમ્ અપિ પ્રામાણ્યાન્ નાપૈતિ । આહ -- યચ્ ચ ઇતિ । ચો ઽવધારણે । અનેન પીતશં(-શઙ્)ખાદિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અંશે સંવાદાત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ યત્ કૈશ્ચિદ્ ઇષ્ટિં તદ્ અપિ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યવચ્છેદ્યમ્ ઇતિ દર્શયતિ ।
નનુ ચાનુક્તસમમ્ ઇદં પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાણેનાનુપદર્શતસ્યાપિ શુક્લશઙ્ખસ્ય, જલજ્ઞાણેનાનુપદર્શિતસ્યાપિ મરીચિકાનિચયસ્ય પ્રાપણદર્શનાત્ । નૈતદ્ અસ્તિ । યતો ન તજ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સા પ્રાપ્તિઃ, તસ્યાઽજ્ઞાતવસ્તુવિષયત્વાત્ । ન ચ તેન શુક્લશઙ્ખવસ્તુ મરીચિવસ્તુ વા જ્ઞાતમ્ । યથા તુ જ્ઞાનાન્તરાદ્ એવ તથાવિધાર્થપ્રાપ્તિર્ ન તતસ્ તથા અનેનૈવ પ્રામાણ્યપરીક્ષાયાં નિર્લોઠિતમ્ ઇતિ નેહોચ્યતે ।
[ધ્પ્ર્ પ્.25]
તત્ર પ્રદર્શિતાદ્ અન્યદ્ વસ્તુ ભિન્નાકારમ્, ભિન્નદેશમ્, ભિન્નકાલં ચ. વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાદ્ ધિ અદ્યદ્ વસ્તુ. દેશકાલાકારભેદશ્ ચ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગઃ.
તસ્માત્ અન્યાકારવદ્ વસ્તુ ગ્રાહિ ન આકારાન્તરવતિ વસ્તુનિ પ્રમાણમ્, યથા પીતશઙ્ખગ્રાહિ શુક્લે શઙ્ખે. દેશાન્તરસ્થગ્રાહિ ચ ન દેશાન્તરસ્થે પ્રમાણમ્, યથા કુઞ્ચિકાવિવરદેશસ્થાયાં મણિપ્રભાયાં મણિગ્રાહિ જ્ઞાનં ન અપવરકસ્થે મણૌ. કાલાન્તરયુક્તગ્રાહિ ચ ન કાલાન્તરવતિ વસ્તુનિ પ્રમાણમ્, યથા અર્ધરાત્રે મધ્યાહ્નકાલવસ્તુગ્રાહિ સ્વપ્નજ્ઞાનં ન અર્ધરાત્રકાલે વસ્તુનિ પ્રમાણમ્.
તદ્ એવ તેન પ્રાપણીયમ્ ઇતિ કુત એવદ્ ઇત્ય્ આહ -- અર્થાધિગમે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । ઉક્તમ્ ઇતિ પ્રદર્શનાદીનાં વસ્તુતો ઽભેદં પ્રતિપાદ્ય અતો એવાર્થાધિગતિર્ એવ પ્રમાણ્ફલમ્ ઇતિ અનેન પ્રકાશિતત્વાત્, ન તુ સાક્ષાદ્ અભિહિતમ્ । યદ્ય્ અન્યદ્ અધિગમ્યાન્યત્ પ્રાપયેત્, તદા પ્રદર્શનપ્રાપણયોર્ ભેદ એવ સ્યાત્, અભેદશ્ ચ પ્રતિપાદિત ઇતિ ભાવઃ ।
કથં પુનર્ અધિગતિર્ એવ ફલમ્ ઇત્ય્ અનેન તથાત્વમ્ અસ્યોક્તમ્? યતઃ પ્રાપકત્વં પ્રામાણ્યમ્, ફલં ચ તદવ્યતિરિક્તમ્ ઇતિ । અથ વા પ્રાપ્તું શક્યમ્ અર્થમ્ આદર્શયત્ પ્રાપકમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવમ્ ઉક્તમ્ । તથા હિ તાદૃશમ્ અર્થમ્ આદર્શયદ્ ઇતિ પરિચ્છિન્દદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પરિચ્છેદશ્ ચ પ્રાપકત્વાન્ ન ભિદ્યત ઇતિ ।

ભવતૂપદર્શતાર્થપ્રાપકત્વમ્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । યત્ તુ તદ્ એવ પ્રાપ્ય વસ્તુ શઙ્ખાદિકં પીતરૂપતયા પ્રદર્શયતિ તત્કથમ્ અસમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્ર ઇતિ । તત્રે તિ વાક્યોપક્ષેપે ચૈતદ્ । પ્રદર્શતાદ્ રૂપાદ્ ભિન્નાકારાદિ સદ્ વસ્ત્વ્ અન્યદ્ ઇત્ય્ અન્યત્વં વિધેયમ્ । આકારાદિભિન્નમ્ અપિ ન તતો ઽન્યત્, તદ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ અધ્યવસાયાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વિરુદ્ધે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । યદિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદ્ અન્યત્વમ્, ન તર્હિ દેશાદિભેદાદ્ ઇત્ય્ આહ । દેશે તિ । ચો યસ્માત્ । ભવત્વ્ એવં તથાપ્ય્ આકારાદિભિન્નગ્રાહિજ્ઞાનમ્ આકારાન્ન્તરાદિયોગિનિ વસ્તુનિ કિં ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માત્ સમ્યગ્જ્ઞાનેન યદ્ એવ હિ દર્શિતં તદ્ એવ પ્રાપણીયમ્, આકારાદિભિન્નં ચ તતો ઽન્યત્ તસ્માત્ । કિમ્ ઇવ ક્વ ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ । ભિન્નદેશગ્રાહિણઃ કા વાર્તેત્ય્ આહ -- દેશાન્તરે તિ । કિંવન્ ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ । અવ(-પ)વરક શબ્દેન દેશવિશેષો લયનોદરાદિશબ્દવાચ્ય ઉચ્યતે । અપવરક શબ્દસ્યાપ્ય્ એતદ્ અર્થસ્ય ભાવાત્ । અપવરકદેશસ્થ ઇતિ પાઠે ઽપિ ન દોષઃ ।
ભિન્નકાલગ્રાહિણઃ કા વ્યવસ્થા ઇત્ય્ આહ -- કાલાન્તરે તિ । ઉપદર્શનકાલાદ્ અન્યેન કાલેન વ્યાવહારિકેણા યુક્તં સમ્બદ્ધં તદ્ ગ્રાહિ ભિન્નકાલવસ્તુગ્રાહીતિ યાવત્ । ચઃ પૂર્વવત્ પૂર્વેણ સહેદમ્ અપ્રામાણ્યેન સમુચ્ચિનોતિ । તદ્ ઉદાહરન્ન્ આહ -- યથે તિ । અયમ્ અસ્યાર્થઃ -- અધરાત્રે નિદ્રાણસ્ય મધ્યાહ્નકાલપ્રતિભાસમ્ અનુભવતો વણિજ્યાગતસુતવસ્તુદર્શનહૃષિતરોમ્ણ એવ ઝટિતિ બોધે કાકતાલીયન્યાયેન ચ સત્ય્ અપિ પુત્રોપલમ્ભે તજ્જ્ઞાણં ન પ્રમાણમ્ । તત્ ખલુ પરમાર્થેનાર્ધરાત્રકાલસમ્બન્દ્ધં મધ્યાહ્નકાલાકલિતં ચ પ્રતીતમ્ ઇતિ મધ્યાહ્નકાલત્વેનાવભાસનાદ્ એવ ચ મધ્યાહ્ણકાલં તદ્ વસ્તૂક્તમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.26]
નનુ ચ દેશનિયતમ્ આકારનિયતં ચ પ્રાપયિતું શક્યમ્, યત્કાલં તુ પરિચ્છિન્નમ્, તત્કાલં ન શક્યં પ્રાપયિતુમ્. ન ઉચ્યતે -- યસ્મિન્ન્ એવ કાલે પરિચ્છિદ્યતે, તસ્મિન્ન્ એવ કાલે પ્રાપયિતવ્યમ્ ઇતિ. અન્યો હિ દર્શનકાલઃ, અન્યશ્ ચ પ્રાપ્તિકાલઃ. કિં તુ -- યત્કાલં પરિચ્છિન્નમ્, તદ્ એવ તેન પ્રાપણીયમ્. અભેદાધ્યવસાયાચ્ ચ સન્તાનગતમ્ એકત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.

અર્ધરાત્રઃ કાલ આગમનકાલો યસ્ય તસ્મિન્ ન પ્રમાણમ્ । અથ વા યો ઽર્ધરાત્રે સુપ્તો ઽહ્નો મધ્યમ્ ઉદ્ગતે સવિતરિ પુત્રમ્ આગતં દૃષ્ટવા પ્રભાતાયાં રાત્રૌ સમ્પન્ને મધ્યન્દિને તસ્મિન્ન્ એવ ચ દેશે તમ્ એવ સુત(-તં) પ્રાગતં પ્રબુદ્ધો ઽપિ પશ્યતિ । તસ્ય તજ્ જ્ઞાનં સંવાદમાત્રભાગ્ અપિ ન પ્રમાણમ્, યતો ઽર્ધરાત્રે મધ્યાહ્નમ્, તદાનીમ્ અનાગતમ્ અપિ પુત્રમ્ આગતં, તેનાવગતમ્ । ન ચાર્ધરાત્રે દેશકાલનિયતસ્ય પુત્રસ્ય, તસ્ય ચ કાલસ્યાસ્તિ સદ્ભાવઃ । તદા ત્વ્ અર્ધરાત્રઃ પરમાર્થતઃ પ્રતિભાસકાલો યસ્ય મધ્યાહ્નકાલયુક્તવસ્તુન ઇતિ યોજ્યમ્ ।
એતેન સુપ્તસ્ય કેનચિત્ પઠ્યમાનં ગ્રન્થં શૃણ્વતો જ્ઞાનમ્ અસત્યાર્થં વ્યાખ્યાતમ્ અવસેયમ્ । યસ્માદ્ દેશકાલભિન્નાત્માનં શ્રોતારં ગ્રન્થં ચ શ્રોતવ્યં પશ્યતિ નિદ્રોપહતઃ । ન ચ તદ્દેશકાલસમ્બદ્ધૌ સ્તઃ । યદ્દેશકાલૌ ચ સ્તસ્ તથા ન ગૃહ્ણાતીતિ ।
અનયૈવ ચ દિશા વાજિસ્વપ્નો ઽપિ વ્યાખ્યાતો દ્રષ્તવ્યઃ । યતસ્ તત્રાપિ ઘોટકસ્વપ્ને યત્કાલદર્શનવિ[12અ]ષયા ભાવા દૃશ્યન્તે ન તથા સન્તિ, યત્કાલાશ્ ચ સન્તિ તત્કાલા ન દૃશ્યન્તે । અર્ધરાત્રાદિષુ હિ સ્વપ્નદર્શનમ્, સૂર્યોદયાદિસમ્બદ્ધાશ્ ચ તે ભાવા દૃશ્યન્તે । તસ્માત્ સ્વપ્ને કેષાઞ્ચિદ્ અનુભૂતાનાં અત્યન્તમ્ અભાવાદ્ અર્થક્રિયાયા નાસ્તિ સત્ત્વમ્ । કેચિત્ તુ અર્થક્રિયાકારિતયા અભિમતાહ્ સત્ય્ અસ્વપ્ને વિષયા દૃષ્ટકાલભેદવ્યભિચારિણો ન સન્ત્ય્ એવેતિ પ્રકરણાર્થઃ ।
ઇદમ્ ઈદૃગ્વિશિષ્ટં સ્વપ્નજ્ઞાનમ્ ઉદાહરતો ધર્મોત્તર સ્યાયમ્ આશયઃ -- એવંવિધસ્ય સ્વપ્નજ્ઞાણસ્ય સદર્થત્વાભિમાનઃ કેષાઞ્ચિત્ સત્યસ્વપ્નવાદિન્ આમ્ અસ્તીતિ તદ્ અભિમાનશમનાયેદં મયોદાહરણીકૃતમ્ । ન ત્વ્ અસ્માદ્ અન્યસ્ય સ્વપ્નજ્ઞાનસ્ય કશિચ્દ્ વિશેષઃ । સર્વસ્યૈવ સ્વપ્નજ્ઞાણસ્ય નિરાલમ્બનતયા મિથ્યાજ્ઞાનત્વાદ્ ઇતિ ।
ઇદાનીં `પરિચ્છિદ્યમાનસ્ય યત્કાલં પરિચ્છેદનં તત્કાલમ્ એવ પ્રાપ્યમાણસ્ય પ્રાપણં અભિમતમ્ઽ -- એવં બ્રુવત ઇતિ મત્વા ઽસ્યાર્થસ્યાનુપપત્તિં ચોદ્યતિ -- નનુ ચ -- ઇતિ । દેશે નિયતમ્ આકારે નિયતં ચ શક્યં પ્રાપયિતુમ્ ઇત્ય્ અભિદધાનો ઽનયોર્ અવિપ્રતિપત્તિમ્ આહ । ઇદં તુ ન સમ્ભાવ્યત ઇત્ય્ આહ -- યત્કાલં તુ -- ઇતિ । તુ ના ઽનન્તરોક્તાભ્યાં વિધાભ્યાં વૈધર્મ્યમ્ આહ । યઃ કાલો સ્ય પરિચ્છેદનસ્ય તદ્ યથા ભવતિ તથા પરિચ્છિન્નમ્ । સ કાલો યસ્ય પ્રાપણસ્ય તદ્ યથા ભવતિ । તથા ન શક્યં પ્રાપયિતુમ્ । યસ્મિન્ કાલે પરિચ્છિન્નમ્ તસ્મિન્ કાલે ન શક્યતે પ્રાપયિતુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચ બ્રુવતા ઽનેન કાલાન્તરગ્રાહી તિ યદ્ ઉક્તં તદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । સર્વસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય એવંશીલત્વાદ્ ઇતિ ।
નોચ્યત ઇત્યાદિના સિદ્ધાન્તવાદી ચોદકસ્યાનુક્તોપાલમ્ભમ્ આહ । અનેનાપિ ન કિઞ્ચિત્
[ધ્પ્ર્ પ્.27]
સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ પૂર્વં કારણં યસ્યાઃ સા તથા ઉક્તા । કાર્યાત્ પૂર્વં ભવત્ કારણં પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ । કારણશબ્દોપાદાને તુ પુરુષાર્થસ્હિદ્ધિઃ સાક્ષાત્કારણં ગમ્યેત । પૂર્વશબ્દે તુ પૂર્વમાત્રમ્ ।
કારણમ્ ઉક્તમ્ । તત્ કિં ત્વયૈવં નોચ્યત ઇતિ પાર્શ્વસ્થં પ્રત્ય્ અસ્યૈવાભિપ્રાયં પ્રકાશયતિ -- અન્યો હિ -- ઇતિ । ઃઈ તિ યસ્માત્ । યદ્ય્ એવં નોચ્યતે તર્હિ કિં નામોચ્યત ઇત્ય્ આહ -- કિન્ તુ -- ઇતિ । નિપાતાનિપાતસમુદાયો ઽયં કેવલમ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે ।
નનુ અસઙ્ગતમ્ ઇદં વાક્યં । ન હિ યદ્ એવ પરિચ્છિન્નમ્ ઇત્ય્ અસ્તિ યેનૈવમ્ ઉચ્યતે । યત્કાલં તુ પ્રરિચ્ચ્છિન્નં તત્કાલમ્ ઇતિ તુ યુક્તં વક્તુમ્, ન તદ્ એવે તિ । સયમ્ એતત્ । કેવલં બોધે યત્નઃ કરણીયઃ । યત્કાલમ્ ઇત્ય્ અનેન હિ તકાલમ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્, તદ્ એવે તિ તચ્ છબ્દેન વસ્તુવિષયો યચ્ છબ્દ આકૃષ્યતે । તતો ઽયમ્ અર્થઃ -- યત્કાલં પરિચ્છિન્નં યદ્ વસ્તુ તકાલં તદ્ એવ વસ્તુ પ્રાપનીયમ્ ઇતિ । અહો ગડુપ્રવેશે ઽક્ષતારાનિર્ગમો જાતઃ । એવં ખલુ વાક્યં સ્યાત્ સમર્થિતમ્, પૂર્વપક્ષાત્ પુનર્ અસ્યાવિશેષઃ પ્રાપ્તઃ । અસ્તિ વિશેષો મહાન્, કેવલં ભવતા ન સમીચીનં નિરૂપિતઃ । તથા હિ પૂર્વપક્ષાવસ્થાયાં યત્કાલં તત્કાલં ઇતિ ચાત્ર બહુવ્રીહિણા પરિચ્છેદનલક્ષણા પ્રાપણલક્ષણા ચ ક્રિયા ઽભિધીયતે । ઇદાનીં પુનર્ વસ્તુતો નાયમ્ અર્થઃ । યદ્ વસ્તુ યેન કાલેન સમ્બદ્ધં પરિચ્છિન્નં તદ્ એવ તેન કાલેન સમ્બદ્ધં સ્વરૂપેણ પ્રાપણીયં તદા ઽન્યદા વા । પરિચ્છેદસ્ય યાદૃશઃ કાલસ્ તસ્મિન્ કાલે યદ્ વિદ્યમાનં તદ્ એવ પ્રાપણીયમ્ ઇતિ યાવત્ । તતશ્ ચ પરિચ્છેદકા[12બ્]લા ઽસતો યદ્ ગ્રાહકં તન્ ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અવતિષ્ઠતે । નોચ્યતે યસ્મિન્ કાલ ઇત્યાદિના ચ યદ્ એતદ્ ઉક્તં તદ્ બાહ્યપ્રાપણાભિપ્રાયેણ દ્રષ્ટવ્યમ્ । પરમાર્થતસ્ તુ જ્ઞાનસ્ય પ્રદર્શનાદ્ અન્યઃ પ્રાનપણાવ્યાપારો નાસ્તીતિ યસ્મિન્ન્ એવ કાલે પરિચ્છિદ્યતે ઽર્થસ્ તસ્મિન્ન્ એવ કાલે પ્રાપ્યત ઇતિ । એતચ્ ચાનન્તરમ્ એવાનેનૈવ વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ સ્વવચનવ્યાઘાતો ઽન્યથા ઽસ્ય સ્યાદ્ ઇતિ ।
નન્વ્ એવમ્ અપિ પરિચ્છેદકાલવર્ત્તિનઃ પ્રાપણં ન સમ્ભવત્ય્ એવ । સર્વસ્યૈવ વિષયસ્ય ક્ષણિકત્વાત્ । તથા ચોપદર્શિતાર્થપ્રાપકત્વં નામ કસ્યચિદ્ અપિ જ્ઞાનસ્ય નાસ્તીત્ય્ અસમ્ભવિતૈવ સમ્યગ્જ્ઞાનત્વલક્ષનસ્ય સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અભેદે તિ । અભેદેનૈ કરૂપત્વેન તદ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ આકારેણ્ આધ્યવસાયાત્ । ઉપાદાનોપાદેયકૃતક્ષણપ્રબન્ધઃ સન્તાનસ્ તદાશ્રિતઃ ।
અયમ્ અસ્ય ભાવઃ -- સાંવ્યવહારિકસ્યેહ પ્રમાણસ્ય લક્ષણામ્ ઉચ્યતે । તેન નૈકાન્તેન વસ્તુસ્થિતિર્ અપેક્ષ્યતે । તત્ર યદ્ય્ અપિ વસ્તુસ્થિત્યા પરિચ્છિન્નપ્રાપ્યયોર્ નાનાત્વં તથાપિ વ્યવહર્ત્તારો નિરન્તરાપરાપરોત્પત્તેર્ અવિદ્યાવશાચ્ ચ હેતુફલરૂપં ક્ષણપ્રચયં તદ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ એકત્વેનાધિમુઞ્ચન્તિ તતઃ પરિચ્છેદકાલભાવિનઃ પ્રાપણં સમ્ભવત્ય્ એવ । ઇતિ ઃ સમ્યગ્જ્ઞાનપદવ્યાખ્યાનપરિસમાપ્તૌ ।
તદ્ અનેન પ્રબન્ધેન સમયગ્જ્ઞનપદં વ્યાખ્યાયાધુના પૂર્વ શબ્દં વ્યાચિખ્યાસુસ્ તેન સાધર્મસ્ય વિગ્રહમ્ આહ -- સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.28]
દ્વિવિધં ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ અર્થક્રિયાનિર્ભાસમ્, અર્થક્રિયાસમર્થે ચ પ્રવર્તકમ્ । તયોર્ મધ્ય યત્ પ્રવર્તકમ્, તદ્ ઇહ પરીક્ષ્યતે. તચ્ ચ પૂર્વમાત્રમ્. ન તુ સાક્ષાત્કારણમ્. સમ્યગ્જ્ઞાને હિ સતિ પૂર્વદૃષ્ટસ્મરણમ્, સ્મરણાદ્ અભિલાષઃ, અભિલાષાત્ પ્રવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તેશ્ ચ પ્રાપ્તિઃ. તતો ન સાક્ષાથેતુઃ.
___________________________________________________________________________
નનુ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રયોજનં કાર્યત્વેન । તથા ચ સમ્યગ્જ્ઞાનકારણિકેતિ વક્તુમ્ ઉચિતં તત્કિમ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- કાર્યાદ્ ઇતિ । અનેન વ્યવસ્થાવાચી સન્ન્ એવ પૂર્વશબ્દઃ કારણે વર્ત્તત ઇતિ દર્શયતિ ।

ભવદ્ ઇતિ `લક્ષણહેત્વોઃ ક્રિયાયાઃઽ [પાણિનિ 3.2.126] ઇતિ હેતૌ શતુર્ વિધાનાત્ હેતુપદમ્ એતત્ । યદ્ય્ એવં કારણશબ્દ એવ ક્રિયતામ્ ઇત્ય્ આહ -- કારણે તિ । અયં ભાવઃ -- કરોતીતિ કારણમ્ ઉચ્યતે, ન ત્વ્ અકુર્વદ્ રૂપમ્ । અકુર્વતિ પુનઃ કારણવ્યપદેશઃ કારણકારણત્વાદ્ ઔપચારિકઃ । ન ચ મુખ્યે સમ્ભવતિ અમુખ્યે પ્રત્યયો યુજ્યતે । તતો યદ્ એવ જ્ઞાનમ્ અવ્યવધાનેન પુરુષાર્થસિદ્ધેર્ નિબન્ધનમ્, તદ્ એવ કારણશબ્દેન પ્રતીયેતેતિ. યદિ પૂર્વગ્રહણે ઽપ્ય્ એવં પ્રત્યયસ્ તદા કો વિશેષ ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વશબ્દ ઇતિ । તુ ઃ કારણશબ્દાદ્ વિશેષમ્ અસ્યાહ -- પૂર્વમાત્રમ્ ઇતિ સાક્ષાત્કારણમ્ ઇતરશ્ ચ ।
નનૂભયોઃ સમ્ભવે સાક્ષાત્કારણપરિહારેણેતરગ્રહણાય પૂર્વશબ્દઃ શોભતે । ન ચૈવમ્ અસ્તિ, સર્વસ્યૈવ પુરુષાર્થસિદ્ધિં પ્રતિ સાક્ષાત્કારણત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- દ્વિવિધં ચ -- ઇતિ । ચો યસ્માદર્થે । કથં દ્વૈવિધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- અર્થક્રિયે તિ. નિર્ભાસતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ નિર્ભાસઃ. અર્થક્રિયાયા નિર્ભાસો યસ્માત્ તત્ તથા. યતઃ સાધનજ્ઞાનાદ્ અનન્તરં દાહાદિપ્રતિભાસજ્ઞાણમ્ ઉત્પદ્યતે, તદ્ એવમ્ ઉચ્યતે.
કેચિત્ તુ ક્ષણેન કાર્યકારણાવ્યવહારસ્યાર્વાગ્દર્શનેન કર્ત્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ દાહાદિપ્રતિભાસમ્ એવ જ્ઞાનમ્ એવં બ્રુવતે । અર્થક્રિયાયા[13અ]નિર્ભાસો ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ કૃત્વા । અપરમ્ અર્થક્રિયાસમર્થે ચ પ્રવર્ત્તકમ્ । યત્ પ્રવૃત્તિસમધિગમ્યાર્થક્રિયાગોચરં તદ્ એવમ્ ઉક્તમ્ । ચો ઽર્થક્રિયાનિર્ભાસાપેક્ષયા સમુચ્ચયે । અન્યોઃ કિં પરીક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ તયોઃ -- ઇતિ । પ્રવર્ત્તકમ્ અપિ સાક્ષાત્કારણં તત્ કો ઽન્યત્ર વિદ્વેષો યેનેદમ્ એવ વિચાર્યતે? કિં વા પૂર્વશબ્દેનેત્ય્ આહ -- તચ્ ચ ઇતિ. ચો યસ્માત્.
અયમ્ આશયઃ -- યતઃ પ્રવર્ત્તન્તે તત્ સર્વમ્ અર્થપ્રાપ્તેર્ વ્યવહિતં કારણમ્ । અતશ્ ચ સમ્ભવત્ પ્રતિબન્ધં તત્ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ પૂર્વમાત્રમ્, ન ત્વ્ અનન્તરં કારણમ્ ઇતિ । પૂર્વમાત્રાભિધાનેન સાન્તરમ્ । અમુમ્ એવ દ્રઢ્યન્ન્ આહ -- ન તુ -- ઇતિ । તુ ર્ વિશેષાર્થઃ । કુત એતદ્ ઇત્ય્ આહ -- સમ્યગ્જ્ઞાન ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । તસ્મિન્ સમ્યગ્જ્ઞાને પ્રકરણાત્ સાધનનિર્ભાસે સતિ । સ્મૃતિબીજોપજનનયોગ્યજ્ઞાનજ્ઞાતસ્ય દાહાદેઃ સ્મરણમ્ । તતો ઽભિલાષઃ -- તત્પ્રાપ્તીચ્છા । તતઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રવર્ત્તકજ્ઞાનોપદર્શિતમ્ અર્થં પ્રાપ્તુકામા વ્યાપારસહાયા બુદ્ધિઃ । તસ્યાશ્ ચ પ્રાપ્તિર્ ઉપાદિત્સિતલાભઃ । યસ્માત્ સ્મરણાદિના વ્યવધાનં તતઃ તસ્માત્ ન સાક્ષાટ્ હેતુઃ પ્રાપ્તેર્ ઉપાયઃ પુરુષાર્થસિદ્દેર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.29]
અર્થક્રિયાનિર્ભાસાં[24]તુ યદ્ય્ અપિ સાક્ષાત્પ્રાપ્તિઃ, તથા અપિ તન્ ન પરીક્ષણીયમ્. યત્ર એવ હિ પ્રેક્ષાવન્તો ઽર્થિનઃ સાશઙ્કાઃ, તત્ પરીક્ષ્યતે. અર્થક્રિયાનિર્ભાસે ચ જ્ઞાને સતિ સિદ્ધઃ પુરુષાર્થઃ. તેન તત્ર ન સાશઙ્કા અર્થિનઃ. અતસ્ તન્ ન પરીક્ષણીયમ્. તસ્માત્ પરીક્ષાર્હમ્ અસાક્ષાત્કારણં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ આદર્શયિતું કારણશબ્દં પરિત્યજ્ય પૂર્વ ગ્રહણં કૃતમ્.
__________નોતેસ્__________
[24] -નિર્ભાસે તુ અચ્ફ્ન્;-નિર્ભાસાત્ તુ બેદ્
યદિ પરમ્પરયા ઽપિ પ્રાપ્તિહેતુઃ પરીક્ષ્યતે તર્હિ સાક્ષાત્ હેતુર્ અતિતરાં પરીક્ષણીય ઇત્ય્ આહ -- અર્થક્રિયાનિર્ભાસમ્ ઇતિ । તુ ઃ પ્રવર્ત્તકાધ્યક્ષાદ્ અર્થક્રિયાનિર્ભાસં ભેદવદ્ દર્શયતિ ।
યદ પ્રાપ્તિહેતુર્ ઇતિ પાઠસ્ તદા અર્થક્રિયાનિર્ભાસમ્ ઇત્ય્ અસ્યાન્ત્યવ્યાખ્યાનપક્ષે ભિન્ના સન્તોષાદિપ્રાપ્તિર્ લોકાધ્યવસાયસિદ્ધા યા તસ્યા હેતુઃ । પ્રાપ્તિ પાઠે તુ તદ્વ્યાખ્યાનાનવદ્યતા । પૂર્વવ્યાખ્યાને તૂપચારાત્ પ્રાપ્તિહેતુઃ પ્રાપ્તિશબ્દેન વક્તવ્યઃ । કરણાસાધનો વા પ્રાત્પિશબ્દો દ્ર્ષ્ટવ્યઃ ।
કસ્માત્ તત્ ન પરીક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ -- યત્રૈવ હિ -- ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । સાશઙ્કાઃ સસન્દેહાઃ । આશઙ્કાગ્રહણસ્યોપલક્ષણત્વાત્ સવિપર્યાસા ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં બ્રુવતશ્ ચાયમ્ આશયઃ -- ન વ્યસનમ્ એતચ્ છાસ્ત્રકૃતો યેન જ્ઞાનમ્ અપ્રીક્ષમાણઃ સ્વાસ્થ્યમ્ અલભમાનઃ પરીક્ષતે । કિન્ તર્હિ? વ્યુત્પાદ્યજનપ્રયોજનોદ્દેશેનાયમ્ અસ્યારમ્ભઃ । સંશયવિપર્યાસાપસારણં ચ વ્યુત્પાદ્યજનપ્રયોજનમ્ । તતો યત્રૈવ તે તથાપ્રવૃત્તયસ્ તદ્ એવ પરીક્ષ્યત ઇતિ । અર્થક્રિયાનિર્ભાસે ઽપિ તે તથાવૃત્તય ઇત્ય્ આહ -- અર્થક્રિયે તિ । ચ શબ્દસ્ તુશબ્દસ્યાર્થે ।
કુતો ન તથાવૃત્તયઃ? યેન સાક્ષાત્કારણે ઽસ્મિન્ સતિ સિદ્ધઃ પુરુષાર્તઃ, તેનાનન્તરમ્ એવ ફલસ્યાનુભૂયમાનત્વાત્, તદ્ એવ સન્તોષાદિગમનાદ્ વા । વ્યાખ્યાનદ્વયે ઽપિ અર્થક્રિયાનિર્ભાસશબ્દવાચ્યદ્વયે સ્થિતે દ્વયમ્ એતત્ શઙ્કાયાઃ કારણમ્ -- અનન્તરફલાદર્શનમ્, અધ્યવસાયસિદ્ધભિન્નપ્રાપ્ત્યભાવો વા । તદભાબે તુ કથં શઙ્કેરન્ન્ ઇતિ ભાવઃ ।
મા ભૂવંસ્ તત્ર સાશઙ્કાસ્ તત્ કિં સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ-- અત ઇતિ ।
યદિ વ્યવહિતં પ્રવર્ત્તકં પુરુષાર્થસિદ્ધેર્ ન કારણં તર્હિ કથમ્ ઉક્તમ્ -- `કાર્યાત્ પૂર્વં ભવત્ કારણં પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ઽ ઇતિ? અસાક્ષાત્કારણે ચાકારણે કારણ[13બ્]વિશેષણં સાક્ષાદ્ ઇતિ નિરર્થકમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માત્ સાક્ષાત્કારણમ્ આશઙ્કાનાસ્પદં સદ્ અપરીક્ષણીયં તસ્માદ્ યદ્ અસાક્ષાત્કારણમ્ અત એવ ચ પરીક્ષાર્હં પરીક્ષ્ક્ષાયોગ્યં પ્રવર્ત્તકં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ આદર્શયિતુમ્ આદર્શયિષ્યામિ -- ઇતિ કારણશબ્દં વિહાય પૂર્વગહણં કૃતમ્ આચાર્યેણે ત્ય્ અર્થાત્ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યો ઽયં કારણશબ્દો વ્યવહિતે કારણકારણે વર્ત્તતે નાયં તત્રાભિધાયકત્વેન વર્ત્તતે કરોતીતિ કારણમ્ ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ । કિન્ તર્હિ? તાદર્થ્યાદ્ ઉપચારત ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.30]
પુરુષસ્ય અર્થઃ પુરુષાર્થ ઃ. અર્થ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ કામ્યત ઇતિ યાવત્. હેયો ઽર્થ ઉપાદેયો વા. હેયો હ્ય્ અર્થો હાન્તુમ્ ઇષ્યતે, ઉપાદેયો ઽપિ ઉપાદાતુમ્. ન ચ હેયોપાદેયાભ્યામ્ અન્યો રાશિર્ અસ્તિ. ઉપેક્ષણીયો હ્ય્ અનુપાદેયત્વાત્ હેય એવ. તસ્ય સિદ્ધિઃ હાનમ્ ઉપાદાનં ચ. હેતુનિબન્ધના હિ સિદ્ધિર્ ઉત્પત્તિર્ ઉચ્યતે, જ્ઞાનનિબન્ધના તુ સિદ્ધિર્ અનુષ્ઠાનમ્. હેયસ્ય ચ હાનમ્ અનુષ્ઠાનમ્, ઉપાદેયસ્ય ચ ઉપાદાનમ્. તતો હેયોપદેયયોર્ હાનોપાદાનલક્ષણાનુષ્ઠિતિઃ સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
સ્યાદ્ એતત્ -- સત્ય્ અપિ કારણગ્રહણે વિચારાર્હમ્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાણં પ્રતિપત્સ્યતે । યતસ્ તદ્ વ્યુત્પાદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ, સાધ્યત્વાત્ । પ્રાતિપદિકાર્થસ્ તુ કારકત્વાદ્ ગુણઃ પ્રધાનાનુયાયી । તેન પ્રધાનાનુરોધાત્ તચ્ છબ્દો વર્ણિતયા નીત્યા મુખ્યસ્ય કારણસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વ્યુત્પત્તિકર્મતાઽનુપપત્તેસ્ તત્પરિત્યાગેન લક્ષણયા તાદર્થ્યભૂતયા પ્રત્યાસત્ત્યા ઽર્થક્રિયાસમર્થપ્રવર્ત્તક એવ પ્રવર્ત્તિષ્યતે । યથા મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્ય્ અત્ર પ્રધાનાનુરોધાત્ મઞ્ચશબ્દઃ ક્રોશનક્રિયાકર્ત્તૃત્વાનુપપત્તેઋ મુખ્યમ્ અર્થં ત્યક્ત્વા લક્ષણયા તાત્સ્થ્યભૂતયા પ્રત્યાસત્ત્યા પુરુષેષુ વર્ત્તત ઇતિ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલમ્ એવં સતિ વ્યાખ્યાતૄણામ્ ઇદં કૌશલં સ્યાન્ ન શાસ્ત્રકૃત ઇતિ સર્વમ્ અનવદ્યમ્ ।

ઇદાનીં પુરુષાર્થસિદ્દિ પદં વિવરિષુઃ પુરુષ શબ્દેન સાર્ધમ્ અર્થ શબ્દસ્ય વિગ્રહમ્, અર્થસ્ય ચ સ્વરૂપં પુરુષસ્યે ત્યાદિના ચાષ્ટે । અર્થ્યત ઇત્ય્ આચક્ષાણો[25]`અર્થ યાચ્ઞાયામ્ઽ ઇત્ય્ અતો ણિજન્તાત્ કર્મણ્યચં દર્શયતિ । અર્થ્યત ઇત્ય્ અસ્યાર્થં સ્પષ્ટયતિ -- કામ્યત ઇષ્યત ઇત્ય્ અનેન યાવાન્ એવાર્થં ઉક્તસ્ તાવાન્ એવાર્થ્યત ઇત્ય્ અનેનાપીતિ ઇતિ યાવદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[25] અર્થ ઉપયાચ્ઞાયામ્ -- ધાતુપાઠ 10,373 । {નછ્ ઔસ્ગબે ઇન્ બ્öથ્લિન્ગ્ક્ ઇસ્ત્ એસ્ ઇન્ 10,357}
કો ઽસાવ્ અર્થં ઇત્ય્ આહ -- હેય ઇતિ । વા શબ્દશ્ ચ શબ્દસ્યાર્થે । અર્થ્યમાન ઇષ્યમાણો ઽર્થઃ । ન તર્હિ હેયો ઽર્થ ઇત્ય્ આહ -- હેય ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । હેયો હાતું ત્યક્તુમ્ ઇષ્યતે તસ્માદ્ અર્થઃ । અયમ્ આશયઃ -- ઇષ્યમાણઃ ખલ્વ્ અર્થઃ । અત્ર યદ્ય્ અપિ સ્વીકરણેચ્છા નાસ્તિ તથાપિ પરિહારેચ્છા તાવદ્ અસ્તીતિ । યદિ હાતુમ્ ઇષ્યમાણો ઽર્થઃ કથમ્ ઉપાદેયો ઽર્થ ઇત્ય્ આહ -- ઉપાદેયો ઽપી ષ્યતે કેવલમ્ ઉપાદાતુમ્ । ન કેવલં હેય ઇષ્યતે ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ ।

નનુ ચ ન હેયોપાદેયાવ્ અર્થો ઽપિ ત્વ્ અન્યો ઽપિ । તતઃ સો ઽપિ કસ્માન્ ન પ્રદર્શ્યત ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ । ચો ઽ વધારણે યસ્માદ્ અર્થે વા ।
નનૂપેક્ષણીયો ઽપિ રાશિર્ અસ્તિ । યત્ર ન પ્રવૃત્તિર્ યતશ્ ચ ન નિર્વૃત્તિઃ । તત્ કથમ્ અનુભવસિદ્ધસ્યાપહ્ન્વ ઇત્ય્ આહ -- ઉપેક્ષણીય ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ ।
અત્ર કશ્ચિદ્ આહ -- "યથા ઽસાવ્ અનુપાદેયસ્ તથા ઽહેયો ઽપિ । તત્ત્ર યદ્ય્ અનુપાદેયત્વાદ્ ધેયસ્ તદા ઽહેયત્વાદ્ ઉપાદેયઃ કિં ન ભવતિ" ઇતિ । સાધૂક્તં તેન ભદન્તેન કેવલં હેયશબ્દાર્થવિચારે મનો ન
[ધ્પ્ર્ પ્.31]
સર્વ્ આ ચાસૌ પુરુષાર્થસિદ્ધિશ્ ચેતિ. સર્વ શબ્દ ઇહ દ્રવ્યકાર્ત્સ્ન્યે વૃત્તઃ, ન તુ પ્રકારકાર્ત્સ્ન્યે. તતો ન અયમ્ અર્થઃ -- દ્વિપ્રકારા અપિ સિદ્ધિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધના એવ ઇતિ. અપિ ત્વ્ અયમ્ અર્થઃ -- યા કાચિત્ સિદ્ધિઃ, સા સર્વા કૃત્સ્ના એવ અસૌ સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધના ઇતિ. મિથ્યાજ્ઞાનાદ્ ધિ કાકતાલીયાપિ નાસ્ત્ય્ અર્થસિદ્ધિઃ. તથા હિ -- યદિ પ્રદર્શિતમ્ અર્થમ્ પ્રાપયત્ય્ એવમ્ તતો ભવત્ય્ અર્થસિદ્ધિઃ.
પ્રણિહિતમ્ । તથા હિ । હીયતે, ત્યજ્યતે, ન સ્વીક્રિયતે ઇતિ હેયઃ । હાનઞ્ ચાસ્વીકરણમ્ । ન તુ ગૃહીત્વા પરિત્યાગઃ । તેન અહિવિષકણ્ટકાદીનામ્ અપિ હાનં તત્રા [14અ] ઽપ્રવૃત્તિર્ એવ । સા ચોપેક્ષણિયે ઽપ્ય્ અસ્તિ । તથા ચ યદિ તસ્ય સ્વીકારો ભવેત્, તદા ઽહેયત્વં સિદ્ધિમ્ અધ્યાસીત । ન ચ તત્ સ્વીક્રિયત ઇતિ વ્યક્તમ્ અયં હેતુર્ અસિદ્ધસ્ તસ્ય । ન ત્વ્ અસ્માકમ્ અસિદ્ધઃ । અનુપાદેયત્વસ્ય અસ્વીકર્ત્તવ્યત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
અથાનુભવસિદ્ધસ્ય તૃતીયરાશેર્ ઉપેક્ષણિયસ્યાસ્વીકરણમાત્રાદ્ ધેયેન સાર્ધમ્ ઐક્યપ્રતિપાદનમ્ અયુક્તમ્ ઇતિ ચેત્ । પ્રિયમ્ ઉક્તં પ્રયેણ । ન હિ વયમ્ અપિ પ્રસિદ્ધ્યોર્ હેયોપેક્ષણિયયોર્ અર્થયોર્ એકસ્વભાવતામ્ આતિષ્ઠામહે । કિન્ તુ ક્રિયાનિમિત્તેન હેયશબ્દેનૈકાભિધાનમ્ તથા ઽસ્વીકરણાર્થેન હાનશબ્દેનોપેક્ષાયા અભિધાનમ્ ઇતિ કિમ્ અવદ્યમ્? એતચ્ ચ હેયોપાદેયત્વમ્ અર્હ્તયૈકપુરુષૈકકાલાપેક્ષયા પ્રત્યેયમ્ ।
અધુના સિદ્ધિ શબ્દસ્યાર્થપદેન વિગ્રહં બ્રુવન્ન્ અર્થમ્ આહ -- તસ્ય -- ઇતિ ।
નનુ લોકે સિદ્ધિર્ નિષ્પત્તિર્ ઉચ્યતે, યથૌદનસ્ય સિદ્ધિર્ ઇતિ. તત્ કથમ્ એવં વર્ણ્યત ઇત્ય્ આહ -- હેતુનિબધને તિ. હેતુ ઃ કારણં નિબદ્ધ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ નિબન્ધનં પ્રતિબન્ધવિષયઃ । હેતુર્ નિબન્ધનમ્ અસ્યા ઇતિ વિગૃહ્ય હેતુપ્રતિબદ્ધેત્ય્ અર્થો વક્તવ્યઃ ।
યદિ જનકનિબન્ધના સિદ્ધિર્ ઈડૃશી તર્હિ જ્ઞાનનિબન્ધના કીદૃશી ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- જ્ઞાને તિ । તુ ઃ પૂર્વસ્યાઃ સિદ્ધેર્ અસ્યા ભેદં દર્શયતિ । એવં ચ વ્યાચક્ષાણ અર્થ પદવ્યાખ્યાને "અર્થઃ પ્રયોજનં દાહાદિ", સિદ્ધિપદવ્યાખ્યાને ચ "તસ્ય દાહાદેર્ નિષ્પત્તિઃ" ઇતિ યદ્ વિનીતદેવશાન્તભદ્રૌ વ્યાચક્ષાતાં તદ્ દ્વયમ્ અપ્ય્ અપાસ્યતિ । યતઃ સ્વહેતોર્ એવ વહ્ન્યાદેર્ દાહાદેર્ નિષ્પત્તિર્ ન તુ જ્ઞાનાત્ તસ્ય તદકારકત્વાદ્ ઇતિ ।
નનુ યદિ સિદ્ધિર્ અનુષ્ઠાનમ્, તર્હિ હાનમ્ ઉપાદાનં સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ -- હેયસ્ય ચ -- ઇતિ. ચો હેતૌ, અવધારણે વા હાનમ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રટવ્યઃ. દ્વિતીયશ્ ચ કારઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । કિમ્ એવં સતિ સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ । યતો જ્ઞાનનિબન્ધના સિદ્ધિર્ ઈદૃશી તતસ્ તસ્માત્ કારણાત્ ।
પુરુષાર્થસિદ્ધિ શબ્દાનાં વિગ્રહમ્ અર્થં વ્યાખ્યાય સમ્પ્રતિ સર્વ શબ્દં વ્યાખ્યાતું વિગ્રહમ્ આહ -- સર્વા ચ -- ઇતિ । એવં ચ વિગૃહ્ણન્ યદ્ વિનીતદેવેન વ્યાખ્યાતમ્ -- "સર્વશ્ ચાસૌ લૌકિકો લોકોત્તરશ્ ચાસન્નદેશો દૂરદેશશ્ ચ પુરુષાર્થશ્ ચેતિ, તથા તસ્ય સિદ્ધિઃ" ઇતિ, તદ્ દૂષયતિ. એવં હિ
[ધ્પ્ર્ પ્.32]
પ્રદર્શિતં ચ પ્રાપયત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ એવ. પ્રદર્શિતં ચ અપ્રાપયત્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્. અપ્રાપકં ચ કથમ્ અર્થસિદ્ધિનિબન્ધનં સ્યાત્. તસ્માદ્ યન્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્, ન તતો અર્થસિદ્ધિઃ. યતશ્ ચ અર્થસિદ્ધિઃ, તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ એવ. અત એવ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ યત્નતો વ્યુત્પાદનીયમ્. યતસ્ તદ્ એવ પુરુષાર્થસિદ્ધિનિબન્ધનમ્,
વ્યાખ્યાયમાને સર્વ શબ્દેન પુરુષાર્થસિદ્ધેર્ અવિશેષણાદ્ મિથ્યાજ્ઞાનાત્ કાકતાલીયાર્થસિદ્ધિર્ નિવારિતા સ્યાત્ । ન ચ સા સમ્ભયિની । યથા ચ સા ન સમ્ભવતિ, તથા ઽનન્તરમ્ એવ પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
યો ઽપિ શાન્તભદ્રઃ "સર્વશ્ ચાસૌ પુરુષાર્થશ્ ચ, સર્વેષાં વા પુરુષાણામ્ અર્થસ્ તસ્ય સિદ્ધિઃ" ઇતિ વ્યાચષ્ટે, સો ઽપ્ય્ અનયૈવ દ્વારા નિરાકૃતઃ ।
નનુ સર્વશબ્દસ્ય પ્રકારકાત્સ્નર્યવૃત્તેર્ અપિ દર્શનાન્ ન જ્ઞાયતે કિં વૃત્તિર્ અત્રાભિપ્રેત ઇત્ય્ આહ -- સર્વશબ્દ ઇતિ. દ્રવ્યસ્ય નિઃશેષતાયાં વૃત્તઃ પ્રવૃત્તો વાચકભાવેન । યથા "સર્વોત્પત્તિમતામ્ ઈશ્વરો નિમિત્તકારણમ્" ઇત્ય્ અ[14બ્]ત્ર । દ્રવ્ય શબ્દેન ચેદં તદ્ ઇતિ વ્યપદેશયોગ્યં ગ્રહીતવ્યમ્ । ન તુ વૈશેષિક સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધં પૃથિવ્યાદિ । તદ્ ઉક્તમ્ --
"વસ્તૂપલક્ષણં યત્ર સર્વનામ્ પ્રસજ્યતે ।
દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સો ઽર્થો ભેદ્યત્વ વિવક્ષિતઃ" ઇતિ
પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ અપીદં તદ્ ઇતિ વ્યપદેશયોગ્યા । તેન સા ઽપિ દ્રવ્યમ્ । તથાવૃત્તેર્ અસ્ય ગ્રહણાદ્ અન્યવૃત્તિતયા પ્રસિદ્ધસ્યાપિ પ્રતિષેધં કણ્ઠોક્તં કરોતિ । વૃત્ત ઇતિ વર્ત્તતે । યથા પૂર્વે વ્યાચક્ષતે "સર્વરસભોક્તા ઽયં ભિક્ષાકઃ" ઇતિ । યથા ઽયમ્ સર્વશબ્દઃ પ્રકારકાર્ત્સ્ન્યવાચી તદ્વદ્ અત્રાપીતિ । પ્રકારકાર્ત્સ્ન્યવૃત્તેર્ અગ્રહણે કો ગુણ ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ । તતઃ પ્રકારકાર્ત્સ્ન્યવૃત્તસ્યાગ્રહણત્ । તથાપિ કથમ્ અયમ્ અર્થો ભવતીતિ ચેત્ । ભવતિ હિ પ્રકારકાર્ત્સ્ન્યવચને સર્વશબ્દે સત્ય્ અયમ્ અર્થઃ -- ન સો ઽસ્તિ પુરુષાર્થસિદ્ધેઃ પ્રકારઃ ફલલક્ષણો વા યો ન સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધન ઇતિ । સતિ ચૈવં દ્વિપ્રકારા ઽપિ સિદ્ધિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકેત્ય્ અયમ્ અર્થો ભવતિ ।
નનુ ચાસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અર્થે પ્રકારદ્વિતયસ્ય સંગૃહીતત્વાત્ કિમ્ અસંગૃહીતં નામ યેનાયમ્ અર્થો યત્નેન મહતા હીયત ઇતિ? કથં ન હીયતાં કસ્યાશ્ચિત્ તત્પ્રકારાન્તઃપતિતાયા હાનવ્યક્તે[26].....................ન હિ ષડ્ અપિ રસપ્રકારાન્ ભુઞ્જાનઃ કશ્ચિન્ મધુરામ્લાદિરસવ્યક્તીઃ સર્વા એવ ભુઙ્ક્તે । ન ચ તથા ઽકુર્વન્ સર્વરસભોક્તા ન ભવતીતિ ।
__________નોતેસ્__________
[26] સમ્યક્{-ઙ્} ન પઠ્યતે ।
યદ્ય્ અયં નાર્થઃ કસ્ તર્હીત્ય્ આહ -- અપિ તુ -- ઇતિ । નિપાતસમુદાયો ઽયં કિન્ ત્વત્ યસ્યાર્થે સર્વત્ર વર્ત્તતે ।
નનુ કૃત્સ્નૈવાસૌ સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધને ત્ય્ ઉચ્યમાને મિથ્યાજ્ઞાનાત્ કાકતાલીયા ઽપ્ય્ અર્થ સિદ્ધિર્ નાસ્તીતિ દર્શિતં સ્યાત્ । ન ચૈતદ્ યુજ્યતે । યતો યદ્ય્ અપિ મિથ્યાજ્ઞાનાન્ નિયમવતી નાસ્ત્ય્ અર્થસિદ્ધીહ્, તથાપિ કાદાચિત્કી વિદ્યતે એવ । યથા કશ્ચિત્ દહનોપરિવર્ત્તિં મશકવર્ત્તિં ધૂમમ્ અવસાયાગ્નિમ્ અનુમાય યદિ પ્રવૃત્ત્યા ઽગ્નિમ્ આસાદયતિ । અત એવ ચ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય કાદાચિત્કાર્થ--
[ધ્પ્ર્ પ્.33]

સિદ્ધિનિબન્ધનત્વાત્, સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય તુ નિયમેનાર્થસિદ્ધિનિબન્ધનહેતુત્વાત્ સમ્યગ્જાનમ્ એવ યત્નતો વ્યુત્પાદ્યતે । ન ત્વ્ એતાવતા મિથ્યજ્ઞાનાન્ નાસ્ત્ય્ એવાર્થસિદ્ધિઃ । પ્રકારકાર્ત્સ્ન્યવૃત્તગ્રહણે તુ નાયં દોષઃ । એવં હિ સમ્યગ્જ્ઞાનાસાધ્યઃ પરપ્રકારો નિરાક્રિયતે । ન તુ તત્પ્રકારાન્તઃપાતિન્યાઃ કસ્યાશ્ચિત્ સિદ્ધિવ્યક્તેર્ મિથ્યાજ્ઞાનસાધ્યત્વમ્ । ન ચ હાનોપાદાનવ્યક્તયઃ પ્રત્યેકં પ્રકારશબદવાચ્યાઃ પ્રકારાનન્ત્યપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ સર્વશબદઃ પ્રકાર્કાર્ત્સ્ન્યવૃત્તિર્ એવ પ્રહીતવ્યઃ -- ઇતિ પુર્વેષાં મતમ્ આશઙ્ક્યાહ -- મિથ્યેતિ । કાતતાલયોઃ સંયોગ ઇવાકસ્મકી કાકતાલીયા । કુતો નાસ્તીત્ય્ આહ -- તથા હીત્ ઇ । તત ઇતિ મિથ્યાજ્ઞાનાત્ । તદ્ અપિ પ્રાપયત્ય્ એવેત્ય્ આહ -- પ્રદર્શિતમ્ ઇતિ । ચો યસ્માત્ ।
પ્રદર્શિતં પ્રાપયદ્ અપિ મિથ્યાજ્ઞાનં ભવિષ્યતિ । તતઃ સમ્યગ્ઞાનમ્ એવે ત્ય્ અવધારણમ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રદઋશિતમ્ ઇતિ । ચો ઽવધારણે અપ્રાપયદ્ ઇત્ય્ અતઃ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । `લક્ષણહેત્વોઃઽ [પાણિનિ 3 ।2 ।126] ઇતિ હેતૌ શતુર્ વિધાનાત્ । પ્રદર્શિતાર્થાપ્રાપણાદ્ એવ મિથ્યાજ્ઞાન[15અ]મ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મિથ્યાજ્ઞાણસ્ય હીદમ્ એવ તત્ત્વં યત્ પ્રદર્શિતાપ્રાપત્વં નામ । પ્રાપકે તુ મિથ્યાજાનવ્યપદેશઃ સમારોપિતઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । મા ભૂત પ્રાપકમ્, તદ્ અર્થસિદ્ધેસ્ તુ બિબન્ધનં કિંન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ અપ્રાપકમ્ ઇતિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે ।
તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોક્તાર્થોપસંહારં કરોતિ । યસ્માદ્ ઉપદર્શિતાપ્રાપકમ્ એવ મિથ્યાઞાણમ્ તસ્માદ્ યત્ કિઞ્ચ્ન્ મિથ્યાઞાણં તતઃ સરત એવ નાર્થસિદ્ધિઃ । યઃ પુનર્ અકસ્માદ્ વહ્નેર્ ઉપરિ મશકવર્ત્તિં ધૂમમ્ અવસાય વહ્નિમ્ અસ્વસ્યતિ, સો ઽપ્ય્ અનુમાકાલાત્ પૂર્વં યાવન્ મશકવર્ત્ત્યાદિભ્યો વ્યાવૃત્તં વહ્નિકાર્યં નિયતં ધૂમરૂપં નિરૂપ્ય વિવેચિતં તદાનીમ્ અનુમાનકાલે નાનુસરતિ, તદનુસરણે ભ્રાન્ત્યયોગાત્, તાવદ્ અનિવર્ત્તિતે સંશયહેતૌ, તિષ્ઠતુ તાવન્ મશકર્વર્ત્તિદર્શનમ્, સત્ય્ અધૂમદર્શને ઽપિ સન્દિગ્ધવહ્નિકાર્યત્વાત્ કથં નિઃશઙ્કો નામ સચેતનઃ । તસ્માન્ નિશ્ચિતનિયતરૂપાદ્ એવ ધૂમાદ્ વહ્નિનિશ્ચિયઃ । અન્યસ્માત્ ત્વ્ એકાંશાવગ્રહો ઽપ્ય્ અનિવર્તિતશઙ્કાહેતુઃ સંશય એવ । સંશયશ્ ચ ભાવાભાવાનિયતસ્યાર્થસ્યાશક્યપ્રાપણસ્ય દર્શકો નાર્થસિદ્ધેર્ નિબન્ધનમ્ । જ્ઞાણાતરાદ્ એવ તુ સા પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અસ્યાભિપ્રાયઃ । એવમ્ અન્યત્રાપિ મિથ્યાજ્ઞાને યથા પ્રામાણ્યં ન યુજ્યતે, યથા ચ જ્ઞાનાન્તરાદ્ એવ સા પ્રાપ્તિસ્ તથા ધરમોત્તરેણ ઇવ વિનિશ્ચયટીકાયાં વિપઞ્ચિતમ્ ઇતિ નેહ પ્રતન્ય્તે ।
કુતશ્ચિદ્ અર્થસિદ્ધિર્ અપિ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- યતશ્ ચ -- ઇતિ । ચો ઽન્યસ્માદ્ ભેદવદ્ રૂપમ્ ઉપદર્શયતિ । અર્થસિદ્ધિનિબન્ધનં મિથ્યાજ્ઞાનમ્ આચાર્યસ્યા પિ નાભિમતમ્ ઇતિ સામર્થ્યાદ્ દર્શયતિ । યદા ઽઽહ -- અત એવે તિ । યત એવ મિથ્યાજ્ઞાનાદ્ અર્થસિદ્ધિર્ નાસ્તિ, સમ્યગ્જ્ઞાનાચ્ ચાસ્ત્ય્ એવ । અતો ઽસ્માદ્ એવ હેતોઃ । યત્ન ગ્રહણમ્ અનુષઙ્ગેણ મિથ્યાજ્ઞાનવ્યુત્પાદનં દર્શયતિ । મિથ્યાજ્ઞાણસ્યાપિ કસ્યચિદ્ વ્યુત્પાદનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ । અત એવે ત્ય્ એનેન યદ્ એવ હેતુત્વેનાપેક્ષિતં તદ્ એવ યત ઇત્યાદિના સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં કણ્ઠોક્તં કરોતિ । અયમ્ આશયઃ -- યદ્ય્ આચાર્યો મિથ્યાજ્ઞાનાદ્ અપ્ય્ અર્થસિદ્ધિં ભવિત્રીમ્ અભિપ્રેયાત્મ્ તદા ન સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ એવ પ્રસ્તારેણ વ્યુત્પાદયેત્ । તદ્ એવ ચ તથા વ્યુત્પાદિતવાન્ । અતો ઽવસીયતે નૈવ તસ્યેદમ્ અભિપ્રેતમ્ ઇતિ.
નનુ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકૈવેત્ય્ અવધારણે સતિ મિથ્યાજ્ઞાનાદ્ અર્થસિદ્ધિર્ નાસ્તીતિ લભ્યતે. ન ચોપાત્તમ્ અવધારણમ્, તત્ કથમ્ અયમ્ અર્થો લભ્યત ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ । યતઃ સર્વ શબ્દે દર્વ્યકાર્ત્સ્ન્ય--
[ધ્પ્ર્ પ્.34]
તતો યાવદ્ બ્રૂયાત્ -- યા કાચિત્ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, સા સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધના એવ ઇતિ, તાવદ્ ઉક્તં સર્વા સા સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા ઇતિ. ઇતિ શબ્દસ્ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે. યત્તદોશ્ ચ નિત્યમ્ અભિસમ્બન્ધઃ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- યસ્માત્ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, તસ્માત્ તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પાદ્યતે.
યદ્ય્ અપિ ચ સમાસે ગુણીભૂતમ્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, તથા અપિ ઇહ પ્રકરણે વ્યુત્પાદયિતવ્યત્વાત્ પ્રધાનમ્. તતસ્ તસ્ય એવ તત્ શબ્દેન સમ્બન્ધઃ.
વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન પ્રતિપાદ્યત ઇતિ.
____________________________________________________
વૃત્તૌ સતિ સર્વા કૃત્સ્ના પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા, ન તુ કાચિદ્ વ્યક્તિર્ અસ્તિ યા ન તત્પૂર્વિકેત્ય્ અયમ્ અર્થો લભ્યતે, તતઃ કારણાત્ પૂરુષાર્થસિદ્ધિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધનૈવેતિ સાવધારણં વાક્યમ્ । યત્ પરિમાણમ્ અભિધેયં બ્રૂયાદ્ વક્તું શક્નોતિ, તાવત્ પરિમાણમ્ ઉક્તમ્ સર્વા સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકે ત્ય્ અનેન । વર્ત્તતામ્ ઇતિશશબ્દસ્ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે । ક્વ પુનર્ યત્શબ્દો ઽસ્તિ યેન વક્ષ્યમાણાર્થસઙ્ગતિર્ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ ઇતિ । ચો [15બ્] વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । શબ્દયોઃ સાક્ષાદ્ અન્યોન્યાપેક્ષાભાવાત્ યત્તદ્ અર્થયોર્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અભિસમ્બન્ધો વ્યપેક્ષા । એવં સતિ કીદૃશો ઽર્થો વ્યવતિષ્ઠત ઇત્ય્ આહ -- તદ્ ઇતિ ।
નનુ બહુવ્રીહૌ ગુણીભૂતં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, તત્ કથં તસ્યાપ્રધાનસ્ય પ્રધાનપ્રત્યવમર્શિના તચ્ છબ્દે પરામર્શઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ય્ અપિ ચે તિ । યદ્ય્ અપિ ચે તિ નિપાતસમુદાયો વિશેષાભિધાનાર્થાભ્યુપગમે વર્ત્તતે । મહાભાષ્યે ચાયં પ્રાયેણ દૃશ્યતે । સમાસ ઇતિ સમાસાર્થ ઇત્ય્ અર્થઃ । વ્યુત્પાદયિતવ્યત્વાત્ પ્રધાનમ્ ઇત્ય્ અભિદધતો ઽયમ્ આશયઃ -- દ્વેધા હિ પ્રાધાન્યં શબ્દતો ઽર્થતશ્ ચ । તત્ર શાબ્દેન ન્યાયેનાસત્ય્ અપિ પ્રાધાન્યે સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વ્યુત્પાદયિતવ્યતયા બુદ્ધ્યન્તરેણોપસ્થાપિતસ્ય સ્વતન્ત્રસ્યાઽઽર્થેન ન્યાયેન પ્રાધાન્યં કો ઽપહસ્તયેદ્ ઇતિ તચ્ છબ્દેન તસ્ય પરામર્શો ન વિરુદ્ધ્યત ઇત્ય્ એવં વ્યાચક્ષાણો વિનીતદેવ વ્યાખ્યાં તિરસ્કરોતિ । એવં હ્ય્ અસૌ વ્યાચષ્ટે -- " તદ્ ઇતિ નપુંસકલિઙ્ગેન નિર્દેશાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં પરામૃશ્યત" ઇતિ । સમ્યગ્જ્ઞાનસ્યાપ્રાધાન્યેન પરામર્શાનુપપત્તૌ તલ્લિઙ્ગપ્રહણસ્યૈવાયોગાત્ કથમ્ અસિદ્ધેન સાધ્યતામ્ ઇત્ય્ આશયઃ । તતઃ પ્રાધાન્યાત્ તસ્યૈવ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય
[ધ્પ્ર્ પ્.35]
ચતુર્વિધા ચ અત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ સંખ્યાલક્ષણગોચરફલવિષયા. તત્ર સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિમ્ નિરાકર્તુમ્ આહ --

દ્વિવિધં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । ન્બ્ ઇ 2
દ્વિવિધમ્ ઇતિ -- દ્વૌ વિધૌ પ્રકારાવ્ અસ્ય ઇતિ દ્વિવિધમ્. સંખ્યાપ્રદર્શનદ્વારેણ ચ વ્યક્તિભેદો દર્શિતો ભવતિ.
________________________________________
તચ્ છબ્દેન સમ્બન્ધનં સમ્બન્ધઃ સ્વીકાર ઇતિ યાવત્ । તતો ઽયમ્ અર્થઃ -- તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં કરમભૂતં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન પ્રતિપાદ્યતે બોધ્યતે શિષ્યજન ઇત્ય્ અર્થાત્ । અત એવ તદ્ ઇતિ દ્વિતીયાન્તમ્ એતદ્ ઇતિ સોપપત્તિકમ્ આહ ।[27]"સમ્યં સ્વ(-સ્મા)ર્યતે પરઃ"[પ્વ્ ઇવ્ 267]ઇતિ યથા । વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન પ્રતિપાદ્યત ઇતિ બ્રુવતા લક્ષણં ન વિરુધ્યતે । "પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ" [ચ્f. પ્સ્ટ્ મ્સ્ અ 12બ્1; ન ક્.2; પ્વ્ટ્ 96અ7f]ઇત્યાદિ તદ્ અપહસ્તિતં વેદિતવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[27] "સ્માર્યતે સમયં પરઃ" પ્વ્ ઇવ્ 267 -- સં-
નનુ વાર્ત્તિકા દિનૈવ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વ્યુત્પાદનાત્ કથમ્ અસ્ય ન વૈયર્થ્યમ્ ઇતિ ચેત્ સંક્ષિપ્તરુચીન્ પ્રજ્ઞાન્ અધિકૃત્યેદં પ્રકરણં પ્રણીતમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ ।
અથ કા ઽત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ યન્નિરાકરણેનેદં પ્રતિપાદ્યત ઇત્ય્ આહ -- ચતુર્વિધે તિ । ચો યસ્માત્ । ચતુર્વિધા ચતુઃપ્રકારા । અત્ર સમ્યગ્જ્ઞાને વિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિર્ વિપ્રતિપત્તિઃ । કિંવિષયા સેત્ય્ આહ । સંખ્યે તિ । અનેન વિષયભેદાચ્ ચાતુર્વિધ્યં વિપ્રતિપત્તેર્ દર્શિતમ્ । તથા હિ સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિસ્ તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવૈકં પ્રમાણમ્ ઇતિ લોકાયતિકાનામ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાપ્તવચનાનિ ત્રીણ્ય્ એવ પ્રમાણાનીતિ સાંખ્યાનામ્ । આર્ષસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રતિભાપ્રનામ્નઃ કદાચિદ્ ઇહ લૌકિકાનામ્ ઉત્પદ્યમાનસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ એકત્રાપ્ય્ અન્તર્ભાવાપ્રદર્શનાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાર્ષાણ્ય્ એવેતિ ચિરન્તનવૈશેષિકાણામ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દા એવેતિ નૈયાયિકાનામ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાર્થાપત્તય એવેતિ પ્રભાકરાણામ્ ઇતિ । પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાર્થાપત્ત્યભાવા એવેતિ કૌમારિલાનામ્ ।
લક્ષણવિપ્રતિપત્તિર્ અપિ -- સવિકલ્પકમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ વૈયાકરણબાર્હસ્પત્યાદીનામ્ । સવિકલ્પકં નિર્વિકલ્પકં ચેતિ નૈયાયિક [16અ] મીમાંસકાદીનામ્ । પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાનં ભ્રાન્તમ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ અંશવાદવાદિનામ્ । એકલક્ષણહેતુજમ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ અહ્રીકાણામ્ । ષડ્લક્ષણહેતુજમ્ ઇતિ પૂર્વયૌગાનામ્ । પઞ્ચલક્ષણહેતુજં ચતુર્લક્ષણહેતુજં ચે(વે)તિ નૈયાયિકાનામ્ ।
વિષયવિપ્રતિપત્તિર્ અપિ -- સામાન્યવિષયે પ્રત્યક્ષાનુમાને ઇતિ નૈયાયિકમીમાસકાદીનામ્ ।
ફલવિપ્રતિપત્તિર્ અપિ -- સર્વેષાં પ્રમાણા(-ણ)વ્યતિરિક્તમ્ એવ પ્રમાણરૂ(પ્રમારૂ)પં ફલમ્ ઇતિ ।
તત્ર તાસુ મધ્યે સંત્ખ્યા ત્વ્ અજાત્યા નિર્ધાર્યતે । તતો નિર્ધારણે યુક્તં દ્વૌ વિધૌ પ્રકારાવ્ અસ્યે તિ વિગૃહ્ણન્ વિધશબ્દો ઽપ્ય્ અસ્તિ પ્રકારવાચીતિ દર્શયતિ । તથા હિ પ્રકીર્ણવૃત્તિ કૃદ ધર્મપાલેના પિ
[ધ્પ્ર્ પ્.36]
દ્વે એવ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યક્તી ઇતિ. વ્યક્તિભેદે ચ પ્રદર્શિતે પ્રતિવ્યક્તિનિયતં સમ્યગ્જ્ઞાનલક્ષણમ્ આખ્યાતું શક્યમ્. અપ્રદર્શિતે તુ વ્યક્તિભેદે સકલવ્યક્ત્યનુયાયિ[28]સમ્યગ્જ્ઞાનલક્ષણમ્ એકમ્ ન શક્યં વક્તુમ્. તતો લક્ષણકથનાઙ્ગમ્ એવ સંખ્યાભેદકથનમ્. અપ્રદર્શિતે તુ વ્યક્તિભેદાત્મકે સંખ્યાભેદે લક્ષણભેદસ્ય દર્શયિતુમ્ અશક્યત્વાત્. લક્ષણનિર્દેશાઙ્ગત્વાદ્ એવ ચ પ્રથમં સંખ્યાભેદકથનમ્.
__________નોતેસ્__________
[28] -વ્યક્ત્ય્-એમ્.: -વ્યક્તત્ય્-ધ્પ્ર્
_____________________________________________________
વિધ શબ્દઃ પ્રકારવાચી પ્રદર્શિતઃ । ન પુનર્ અસ્યાયમ્ અભિપ્રાહઃ -- વિધા(-ધ)શબ્દો જાતિવાચિત્વાત્ પ્રકારવાચી ન ભવતીતિ । અનેકાર્થત્વાત્ તસ્ય પ્રકારવાચિનો ઽપિ પ્રયોગસ્ય "ચતસૃષુ ચૈવેંવિધાસુ તત્ત્વં પરિસમાપ્યતે" [ન્યાયભા- પૃ- 2] ઇત્યાદાવ્ અનેન પ્રાયશો દૃષ્ટત્વાત્ ।
નનુ કથં નામ પ્રમાણાદ્ એવ પ્રવર્ત્તેય નાપ્રમાણાદ્ ઇતિ પ્રવર્ત્તિતુમનાઃ પ્રમાણસ્ય લક્ષણમ્ એવ જિજ્ઞાસતે, ન સઙ્ખ્યામ્. તતો લક્ષણમ્ એવ વ્યુત્પાદ્યં ન સઙ્ખ્યા. તચ્ ચ લક્ષનં યદ્ય્ એકસ્યૈવાસ્તિ, તદ્ એકમ્ એવ પ્રમાણમ્. અથ બહૂનામ્, તદા પ્રમાણબાહુલ્યમ્ અનિવાર્યમ્ એવ. અથ તલ્ લક્ષણં નૈકસ્યૈવાસ્તિ નાપિ બહૂનામ્, તર્હિ લક્ષણવ્યુત્પત્તૌ સામર્થ્યાત્ સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિર્ નિરાકૃતા ભવતીતિ કિં પૃથક્ સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેનેતિય્ આહ -- સંખ્યે તિ. ચો યસ્માદર્થે. દ્વાર મ્ ઉપાયઃ.
કેનાકારેણ દર્શિતો ભવતીત્ય્ આહ -- દ્વે ઇતિ. ઇતિ ના વ્યક્તિભેદસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ. વ્યક્તિભેદેનૈવ દર્શિતેન કિં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આહ -- વ્યક્તિભેદે ચે તિ. ચો યસ્માદર્થે. યદ્ય્ અદર્શિતે ઽપિ વ્યક્તિભેદે લક્ષણાખ્યાનં શક્યમ્, તથાપિ કિં દર્શિતેનેત્ય્ અન્વયમાત્રાદ્ અપ્રતિપત્તેર્ વ્યતિરેકમ્ અપિ દર્શયિતુમ્ આહ -- અપ્રદર્શિત ઇતિ. તુ ઃ પ્રદર્શનપક્ષાદ્ અપ્રદર્શનપક્ષસ્ય ભેદમ્ આહ. સકલવ્યક્ત્યનુયાયી તિ બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ -- વ્યક્તિભેદાનુપદર્શને પ્રતિવ્યક્તિનિયતસ્ય લષણસ્યાખ્યાતુમ્ અશક્યત્વાત્. લક્ષણમ્ ઉચ્યમાનં સકલવ્યક્ત્યનુયાયિ તદ્ એકં વક્તવ્યમ્ । ન ચ તદ્ વક્તું શક્યમ્, અસમ્ભવાદ્ એવેતિ.
નનુ કિમ્ ઉચ્યતે -- સકલવ્યક્ત્યનુયાયિ વક્તુમ્ અશક્યમ્ ઇતિ યાવતા ઽવિસંવાદિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અસ્તિ લક્ષણમ્ એકં સુવચમ્ અપીતિ. સત્યમ્. કેવલં જ્ઞાનાનાં યત્ પ્રાતિસ્વિકં રૂપં પ્રવૃત્તિકામાનાં પ્રવૃત્ત્યુપયોગિ, તદ્ ઉપલક્ષણં નાસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયાદ્ અદોષઃ. યદ્ વા વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણપ્રવણં યત્સાધારણં લક્ષણમ્, તન્ નાસ્તિ. યચ્ ચાવિસંવાદિત્વં લક્ષણમ્, ન તેન વિપ્રતિપત્તિર્ નિરાકૃતા ભવતિ. અન્યત્રા પિ પરૈર્ અવિસંવાદિત્વસ્યેષ્ટત્વાદ્ ઇત્ય્ અનેનાભિપ્રાયેણોક્તમ્ -- ન શક્યમ્ એકં વક્તુમ્ ઇતિ વિશેષપ્રતિષેધસામર્થ્યાત્ શેષવિધિસિદ્ધૌ ચ તથાભૂતસ્ય સાધારણસ્ય સમ્ભવાદ્ એવ સકલ શબ્દો ઽયમ્ ઉપયુક્તકાર્ત્સ્ન્યે પ્રવર્ત્ત [16બ્] નીયઃ. તેનાયમ્ અર્થઃ -- પ્રદર્શિતવ્યક્તિભેદાત્મકચતુર્વિધપ્રત્યક્ષાનુયાયિ કલપના ઽપોઢાભ્રાન્તત્વમ્, પ્રદર્શિતવ્યક્તિભેદાત્મકદ્વિવિધાનૌમાનાનુયાયિ ત્રિરૂપલિઙ્ગજત્વં શક્યં વક્તુમ્ ઇતિ. યદિ નામૈવમ્, તતઃ કિમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ. યતો ઽપ્રદર્શિતે ન શક્યમ્ એકં તથાવિધં દર્શયિતુમ્, તતસ્ તસ્માત્. લક્ષણકથનાઙ્ગમ્ ઇતિ પ્રતિવ્યક્તિનિયતલક્ષણકથનાઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્.
[ધ્પ્ર્ પ્.37]
કિં પુનસ્ તદ્ દ્વૈવિધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ --
પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ ઇતિ ॥ ન્બ્ ઇ 3
______________________________________________________
અથ તથાવિધં લક્ષણમ્ એકં વક્તું ન શક્યતાં નામ । કિમ્ અતઃ? કેવલમ્ અદર્શિતે ઽપિ સંખ્યાભેદે લક્ષણભેદો દર્શયિતું શક્યતામ્ । તત્ કસ્માત્ તત્કથનાઙ્ગં સંખ્યાભેદકથનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાન્વયમુખેનોક્તમ્ અર્થં દ્રઢયિતું વ્યતિરેકમુખેણાહ -- લક્ષણે તિ । લક્ષણ ભેદસ્ય પ્રતિવ્યક્તિભિન્નસ્ય દૃષ્ટસ્ય । કદા દર્શયિતુમ્ અશક્યત્વં યત એવં ભવતીત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ -- અપ્રદર્શિત ઇતિ પશ્ચાદ્ યોજનીયમ્ । તુ ર્ અવધારયતિ, પ્રદર્શિતાદ્ વા ભિનત્તિ ।

નનુ ચ ન સંખ્યાભેદ એવ વ્યક્તિભેદઃ, તત્ કથં વ્યક્તિભેદાત્મ્ક ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્. વસ્તુતઃ સંખ્યેયાદ્ અન્યસ્યાઃ સંખ્યાયા વાસ્તવ્યા અભાવેન સંખ્યાસંખ્યેયયોર્ એકત્વવિવક્ષયા ચૈવમ્ ઉચ્યતે । પૂર્વં તુ કલ્પનાનિર્મિતાત્મનાં(-ના)ભિન્નામ્ અવલમ્બ્ય સંખ્યાપ્રદર્શનદ્વારેણે ત્યુક્તમ્ । સંખ્યાસમ્ખ્યેયયોર્ એકત્વવિવક્ષયૈવ ચ સંખ્યેયવિપ્રતિપત્તિર્ એવ નિરાકૃતેતિ । અથ વા વસ્તુ(વ્યક્તિ)ભેદસ્ તદાત્મા તથાવિધઃ કલ્પનાશિલ્પિનિર્મિતો યસ્ય સંખ્યાભેદસ્ય સ તથોક્તઃ । પરમાર્થતો ભિન્ને હિ વસ્તુનિ સંખ્યાભેદઃ કલ્પ્યત ઇતિ વાસ્તવરૂપાનુવાદમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ કિમ્ અવદ્યમ્? સર્વેણ ચાનેન નૈ(ચાનેનૈ)તદ્ ઉક્તમ્ -- પ્રવૃત્તિકામાનામ્ ઉપયોગિત્વાલ્ લક્ષણમ્ એવ વક્તું યુક્તં તદ્ એતત્ ત્વ્ અન્યથા ન શક્યમ્ આખ્યાતુમ્ ઇતિ સંખ્યાભેદપ્રદર્શનમ્ ઇતિ ।
નન્વ્ અસત્ય્ અપિ દ્વિવિધમ્ ઇતિ સંખ્યાભેદપ્રદર્શને તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં ચેત્ય્ ઉક્તે ઽપિ વ્યક્તિભેદો દર્શિતો ભવત્ય્ એવ । સતિ ચૈવં લક્ષણાભ્દેદાખ્યાનમ્ અપિ સુકરમ્ ઇતિ કૃતં દ્વિવિધ શબ્દેનેતિ ચેત્ । સિદ્ધે સતીદં વચનં દ્વિવિધમ્ એવેતિ નિયમાર્થમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ । ઇતરથેહ તાવદ્ એતાવદ્વ્યુપ્તાદ્યતયા પ્રસ્તુતમ્ અન્યત્ર પુનર્ અન્યદ્ અપ્ય્ અસ્તિ વ્યુત્પત્ત્યં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કાહત્ય ન નિરાકૃતા સ્યાદ્ ઇતિ । યત્ પુનર્ ઉક્તમ્ -- તર્હિ લક્ષણવ્યુત્પત્ત્યૈવ સંખ્યાવિપ્ર્તિપત્તિર્ નિરાકૃતા ભવતીતિ તદ્ અત્યન્તમ્ અસઙ્ગતમ્ । યતો યદિ વિશેષલક્ષણમ્ અભિપ્રેત્યેદમ્ ઉચ્યતે; તદા વ્યક્તિભ્દેદાનુપદર્શને પ્રતિવ્યક્તિનિયતં તદ્ એવાશક્યં(-ય) કથનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ન ચોક્તમ્ ઇતિ તથા કર્તુમ્ ઈષ્ટે । યતસ્ તદ્ ઈદૃશં પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાણં ચેત્ય્ એતત્ કર્તું શક્નોતિ । ન ત્વ્ આભ્યામ્ અન્યન્ ન સમ્યગ્જ્ઞાણમ્ ઇતિ । અથ સામાન્યલક્ષણમ્ । તદ્ અપિ તથાવિધં સાધારણં વક્તુમ્ અશક્ત્યમ્ ઇતિ કેન તથા ક્રિયતામ્? ન ચ તેનોક્તેનાપિ તાદૃશી વિપ્રતિપત્તિર્ નિરાક્રિયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અથાપિ સ્યાત્ -- દ્વિવિધમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽપિ કથ[17અ]મ્ આભ્યામ્ અન્યસ્યાસમ્યગ્જ્ઞાનત્વવિ(-ત્વાધિ)ગમઃ? ઉચ્યતે । યે તાવદ્ આચાર્ય પ્રમાણકા વ્યુત્પત્સવસ્ તે તદ્વચનમાત્રેણૈવ વિવક્ષિતમ્ અર્થં બોધ્યન્તે । યે તે યુક્ત્યનુસારિણસ્ તેભ્યો ઽપિ પ્રકરણાન્તરેષૂપપત્તિર્ ઉદાહૃતા । પ્રજ્ઞજનાધિકારેણ ચાસ્ય પ્રકરણસ્ય પ્રારમ્ભાત્ સ્વયમ્ એવ તૈર્ ઉપપત્તિર્ ઉક્તેતિ ન સંખ્યાવચનમ્ અનુપાદેયમ્ ઇતિ । અસ્તુ લક્ષણનિર્દેશાઙ્ગમ્, આદૌ તુ કસ્માદ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- લક્ષણ ઇતિ । ચ સ્ તુલ્યોપાયત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
યથાકથઞ્ચિદ્ દ્વૈવિધ્યસમ્ભવે પૃચ્છતિ -- કિં પુનર્ ઇતિ । કિમ્ ઇતિ સામાન્યતઃ, પુનર્ ઇતિ
[ધ્પ્ર્ પ્.38]
પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ પ્રતિગતમ્ આશ્રિતમ્ અક્ષમ્. અત્યાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે દ્વિતીયયા[વા 4 અદ્ પાણ્ 2.2.18]ઇતિ સમાસઃ. પ્રાપ્તાપન્નાલઙ્ગતિસમાસેષુ પરવલ્ લિઙ્ગપ્રતિશેધાદ્ અભિદેયવલ્ લિઙ્ગે સતિ સર્વલિઙ્ગઃ પ્રત્યક્ષશબ્દઃ સિદ્ધઃ.[29]અક્ષાશ્રિતત્વં ચ વ્યુત્પત્તિનિમિત્તં શબ્દસ્ય, ન તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્. અનેન ત્વ્ અક્ષાશ્રિતત્વેન એકાર્થસમવેતમ્ અર્થસાક્ષાત્કારિત્વમ્ લક્ષ્યતે. તદ્ એવ શબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્. તતશ્ ચ યત્કિઞ્ચિદ્ અર્થસ્ય સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઉચ્યતે.
__________નોતેસ્__________
[29] નનુ ચાસ્યાં વ્યુત્પત્તૌ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રત્યક્ષશબવાચ્યતા સ્યાદ્ ન યોગિજ્ઞાનાદેર્ ઇત્ય્ આહ -- ટિ-
___________________________________________
વિશેષત । અભિમતમ્ આહ -- પ્રત્યક્ષં ઇતિ । પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ અત્ર કઃ સમાસઃ, કેન ચ સૂત્રેણેત્ય્ આશઙ્ક્ય સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થં ચાહ પ્રતિગતં ઇત્યાદિ । અક્ષમ્ ઇન્દ્રિયં ગતમ્ આશ્રિતં જન્યતયા, ન ત્વ્ આધેયભાવેન । એવં ચ વિગૃહ્ણન્[29*]અક્ષમ્ અક્ષં પ્રતિ વર્ત્તતઅ ઇતિ વ્યુત્પત્તિપ્રકારેણાવ્યયીભાવં નિરસ્યતિ । સમાસ એકાર્થીભાવઃ । સ ચાયં સમાસસ્ તત્પુરુષસંજ્ઞકો જ્ઞાતવ્યઃ । કેન સૂત્રેણાયમ્ ઇત્ય્ આહ -- અત્યાદય ઇતિ । આહોપુરુષિકયાયમ્ પ્રકારસ્ ત્વયા દર્શિતો ન ત્વ્ અસ્ય કશ્ચિદ્ ગુણો ઽસ્તીત્ય્ આહ -- સર્વલિન્ગ ઇતિ । અવ્યયીભાવપક્ષે પ્રત્યક્ષો વૃક્ષઃ પ્રત્યક્ષા મૃગાશ્ ચેતિ ન સ્યાત્ । પ્રત્યક્ષસ્યેતિ શ્રુતિશ્ ચ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । કથં પુનઃ સર્વલિઙ્ગતા ઽસ્યેત્ય્ આહ -- અભિધેયવદ્ ઇતિ । અભિધેયસ્યેવ્ આભિધેયવત્ । અભિધેયવલ્ લિઙ્ગ યસ્ય, તત્ તથા. તસ્મિંશ્ ચ સત્ય્ અયં પ્રત્યક્ષશબ્દઃ સર્વલિઙ્ગઃ.
__________નોતેસ્__________
[29*] અ ચ્f. ન્ભ્ ...
નનુ ચ પરવલ્ લિઙ્ગં દ્વન્દ્વતત્પુરુષયોઃ[પાણ્ 2.4.26]ઇતિ સમસ્તેન પ્રત્યક્ષશબ્દેન પ્રતિશબ્દો(-બ્દા)પેક્ષયા પરસ્થાનસ્થિતસ્યાક્ષશબ્દસ્ય લિઙ્ગપરિગ્રહાત્ કથમ્ અસ્યાભિધેયવલ્ લિઙ્ગતેત્ય્ આહ -- પ્રાપ્તે તિ.
નનુ કેનાસ્ય પરવલ્ લિઙ્ગનિષેધઃ? ન તાવત્ પ્રાપ્તાપન્નાલઙ્ગતિસમાસેન તેષાં સ્વરૂપગ્રહણાત્ તત્ર. અત્ર ચ તદભાવાત્. ગતિસમાસાદ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ અપ્ય્ અસત્, ઉપસર્ગાઃ ક્રિયાયોગે[પાણ્ 1.4.59]ઇત્ય્ અતઃ ક્રિયાયોગે વર્ત્તમાને ગતિશ્ ચ[પાણ્ 1.4.60]ઇત્ય્ અનેન ક્રિયાયોગ એવ ગતિસંજ્ઞાવિધાનાત્. ન ચાયં પ્રતિશબ્દઃ ક્રિયાયોગી, ન ચ ગમનક્રિયાયોગો ઽત્રાસ્તીતિ વાચ્યમ્. પ્રતિ શબ્દસ્યૈવ તત્રાર્થે વર્ત્તમાના(-નત્વા)ત્ નાયં દોષઃ, ગતિગ્રહણેન તત્ર યેષાં ગતિસંજ્ઞા દૃષ્ટા તેષાં અર્હણાત્ । પ્રત્યાદીનાં સા દૃષ્ટેતિ તેષામ્ અપિ તથાત્વેન સઙ્ગ્રહ ઇતિ ।
યદ્ય્ એવં સમાસસ્ તર્હિ કથમ્ આચાર્ય દિગ્નાગેન અક્ષમ્ અક્ષં પ્રતિ વર્ત્તત ઇતિ પ્રયક્ષમ્[ન્મુ]ઇત્ય્ ઉક્તમ્? તદર્થમાત્રં કથિતમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ ।

[ધ્પ્ર્ પ્.39]
યદિ ત્વ્ અક્ષાશ્રિતત્વમ્ એવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ સ્યાદ્ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઉચ્યેત, ન માનાસાદિ । યથા ગચ્છતિ ગૌઃ ઇતિ ગમનક્રિયાયામ્ વ્યુત્પાદિતો ઽપિ ગોશબ્દો ગમનક્રિયોપલક્ષિતમ્ એકાર્થસમવેતં ગોત્વં પ્રવૃત્તિનિમિત્તીકરોતિ । તથા ચ ગચ્છત્ય્ અગચ્છતિ ચ ગવિ ગોશબ્દઃ સિદ્ધો ભવતિ ।
મીયતે ઽનેન ઇતિ માનમ્ । કરણસાધનેન માનશબ્દેન સારૂપ્યલક્ષણમ્ પ્રમાણમ્ અભિધીયતે । લિઙ્ગગ્રહણસમ્બન્ધસ્મરણસ્ય પશ્ચાત્ માનમ્ અનુમાનમ્ । ગૃહીતે પક્ષધર્મે સ્મૃતે ચ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધે ઽનુમાનં પ્રવર્તત ઇતિ પશ્ચાત્કાલભાવ્ય્ ઉચ્યતે ।
___________________________________
અથ પ્રતિગતમ્ આશ્રિતમ્ અક્ષમ્ ઇત્ય્ અસ્યામ્ અપિ વ્યુત્પત્તૌ માનસસ્વસંવેદનયોગિપ્રત્યક્ષાણાં ન સ્યાત્ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યતેત્ય્ આહ -- અક્ષાશ્રિતત્વમ્ ઇતિ । ચો યસ્માત્ । પ્રકૃત્યાદિવિભાગેન શબ્દસ્ય નિષ્પત્તિર્ વ્યુત્પત્તિઃ । પ્રવૃત્તિર્ અર્થાભિધાનમ્ શબ્દસ્યે તિ પ્રકૃતસ્ય પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય । તુ ર્ અવધારણે । કિં તર્હિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- અનેન -- ઇતિ । તુ ના વ્યુત્પત્તિનિમિત્તાદ્ અસ્ય ભેદં દ [17બ્] ર્શયતિ. યત્તદોર્ નિત્યમ્ અભિસમ્બન્ધાત્ યદ્ અક્ષાશ્રિતત્વેનાર્થસાક્ષાત્કારિત્વમ્ અર્થાપરોક્ષીકરણમ્ ઉપલક્ષ્યતે તદ્ એવ તુ પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ । કથં પુનર્ અન્યેનાસમ્બદ્ધેનાન્યસ્યોપલક્ષણમ્? મા ભૂદ્ ઇ(અ)તિપ્રસક્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- એકાર્થસમવેતમ્ ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણાત્ । યત એકાર્થસમવેતં તતો લક્ષ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । એકસ્મિન્ન્ અર્થે જ્ઞાનલક્ષણે ઽર્થસાક્ષાત્કારિત્વમ્ અક્ષાશ્રિતત્વેન સમં સમવેતમ્ । યદ્ય્ અપિ પરમાર્થતઃ સમવાયસમવાયિનૌ ન સ્તઃ, તથાપિ તદ્વ્યાવૃત્તિનિબન્ધનયોસ્ તથાભૂતવસ્ત્વાશ્રયેણ કલ્પિતયોર્ અક્ષાશ્રિતત્વાર્થસાક્ષાત્કારિત્વયોર્ એકાર્થસમવાયસ્ય ચ કલ્પિતસ્ય સમ્ભવાદ્ એવમ્ અભિધાને કો વિરોધઃ? પરપ્રસિદ્ધ્યા વા એવમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ કા ક્ષતિઃ? એવમ્ અપિ કથં પૂર્વદોષાતિવૃત્તિર્ ઇય આહ -- તતશ્ ચે તિ । સાક્ષાત્કારિત્વસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાત્ । ચ શબ્દ એવ તસ્માદ્ ઇદમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અર્થં દ્યોતયતિ ।
અક્ષાશ્રિતત્વે પ્રવૃત્તિનિમિત્તે કો દોષ ઇતિ પાર્શ્વસ્થસ્યાશ્રુતચોદકવાક્યસ્ય વચનમ્ આશઙ્ક્યાહ -- યદિ -- ઇતિ । તુ ના ભેદવદ્ એતદ્ દર્શયતિ ।
અથાભિધીયતે -- યદ્ અર્થસાક્ષાત્કરણમ્ અક્ષાશ્રિતત્વેન સમવેતં તદ્ એવાનેનોપલક્ષાણીયમ્ ઇતિ તદવસ્થે(-સ્થો) માનસાદેર્ અસઙ્ગ્રહ ઇતિ । ન । અક્ષજત્વસ્યોપલક્ષણત્વેનાપ્રાધાન્યાદ્ અર્થસાક્ષાકારિત્વમ્ ઉપલક્ષ્યમાણં પ્રધાનમ્ ઉપલક્ષ્યૈવ નિવૃત્તેર્ અદોષ એવ । યથા કાકેભ્યો દધિ રક્ષ્યતામ્ ઇત્ય્ અત્ર । અન્યથા ઽત્રાપિ કાકત્વેનૈકાર્થસમવેતસ્યોપઘાતકત્વસ્યોપલક્ષણાત્, શ્વાદિભ્યો દધિરક્ષા ન સ્યાત્ । અથ યદ્ એવોપઘાતકં(-કત્વં) કાકેષુ સમવેતં તદ્ એવાન્યત્રાપિ । તચ્ ચોપલક્ષિતમ્ ઇતિ તદ્ અન્યતો ઽપિ દધિરક્ષોચ્યતે । અર્થસાક્ષાત્કારિત્વે ઽપિ સમાનમ્ ઇતિ કથં ન માનસાદેઃ પ્રત્યક્ષશબ્દાભિલાપ્યત્વમ્ ઇતિ । કિં દૃષ્ટમ્ ઇદં યદ્ અન્યત્ર વ્યુત્પાદિતો ઽપિ શબ્દો ઽન્યત્ર તત્પ્રવૃત્તિવિષયીકરોતીત્યાહ -- યથે તિ । સુગમમ્ એતત્, કેવલમ્ અપિ ર્ અવધારણે ગોત્વમ્ (મ્ ઇત્ય્ અ)સ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
પ્રત્યક્ષમૂલત્વાદ્ અનુમાનસ્યાદૌ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપાત્તં પ્રત્યેયમ્ । યત્ર હિ નિમિત્તાન્તરં દર્શયતુમ્
[ધ્પ્ર્ પ્.40]
ચ કારઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોસ્ તુલ્યબલત્વં સમુચ્ચિનોતિ । યથા અર્થાવિનાભાવિત્વાદ્ અર્થં પ્રાપયત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્, તદ્વદ્ અર્થાવિનાભાવિત્વાદ્ અનુમાનમ્ અપિ પરિચ્છિન્નમ્ અર્થં પ્રાપયત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોધમ્ અભ્રાન્તમ્ ઇ-4
તત્ર ઇતિ સપ્તમ્ય્ અર્થે વર્તમાનો નિર્ધારણે વર્તતે । તતો ઽયમ્ વાક્યાર્થઃ -- તત્ર તયોર્ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ ઇતિ સમુદાયનિર્દેશઃ । પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ એકદેશનિર્દેશઃ । તત્ર સમુદાયાત્ પ્રત્યક્ષત્વજાત્યેકદેશસ્ય પૃથક્કરણં નિર્ધારણમ્ । તત્ર પ્રત્યક્ષમ્ અનુદ્ય કલ્પનાપોઢત્વમ્ અભ્રાન્તત્વં ચ વિધીયતે । યત્ તત્ બવતામ્ અસ્માકં અર્થેષુ સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં પ્રસિદ્ધં તત્ કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તત્વયુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અશક્યં તત્ર ક્રમપ્રવૃત્તિત્વાદ્ વાચઃ, ક્રમસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ન તુ સત્ય્ અપિ નિમિત્તાન્તરે યથોદ્દેશમ્ એવ વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષપદં વ્યાખ્યાયાધુના ઽનુમાનપદં વ્યાચિખ્યાસુઃ માન શબ્દસ્ય તાવદ્ અર્થમ્ આચષ્ટે મીયત ઇતિ । એવં વ્યુત્પાદિતેનાનેઅ શબ્દેન કિં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ? કરણે તિ । કરણ સ્યાનુમાનલક્ષણક્રિયાસિદ્ધૌ સાધકતમસ્ય સાધનેન વાચકેન । સારૂપ્ય(-રૂપ્યં) લક્ષણં સ્વભાવો યસ્ય તત્ તથા । હેતુભાવેન ચૈતદ્ વિશેષણમ્ ।
યદ્ય્ એવં કથં તર્હિ ક્વચિત્ "ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાદ્ યદ્ અનુમેયે જ્ઞાનં તદ્ અનુમાનમ્" ઇતિ? સારૂપ્યોપલક્ષિતં જ્ઞાનમ્ એવ તથા ઽભિધાસ્યત ઇતિ કો વિરોધઃ? એવં તાવન્ માનમ્ । અનુમાનં તુ કથમ્ ઇત્ય્ આહ -- પશ્ચાદ્ ઇતિ । અનેન પશ્ચાદ્ અર્થવૃત્તેનાનુશબ્દસ્ય માનશબ્દેન સહ "ગતિપ્રાદય" ઇત્ય્ અનેન તત્પુરુષસ્માસં દર્શયતિ । ન ચ માનસ્ય પશ્ચાદ્ ઇતિ [18અ] વિવક્ષ્તિઅમ્, યેનાનુરથાદિવદ્ અવ્યયીભાવો ભવેત્ । અત્ર હિ માનમ્ એવ પક્ષધર્મગ્રહણાદેઃ પશ્ચાદ્ભાવિ વિવક્ષિતમ્ । ન માનસ્ય પશ્ચાદ્ભાવિ કિઞ્ચિદ્ ઇતિ । અયયીભાવપક્ષે તુ ન કેવલં વિવક્ષિતાર્થક્ષતિઃ, કિન્ ત્વ્ અનુ માનસ્યેતિ ષષ્ઠી ચ ન શ્રૂયેત । કસ્ય પશ્ચાદ્ ઇત્ય્ આહ -- લિઙ્ગે તિ । "ષષ્થ્ય્ અતસર્થપ્રત્યયેન" [પાણિનિ -- 2.3.30] ઇત્ય્ અનેન પશ્ચાત્ શબ્દયોગે ષષ્ઠીયમ્ । કથમ્ એતદ્ દ્વયસ્ય પશ્ચાદ્ભાવ્ય્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- ગૃહીત ઇતિ । તુલ્યબલત્વં તુલ્યસામર્થ્યમ્ । પ્રામાણ્યાસાદનાયેતિ પ્રકરણવશાત્ । યથે ત્યાદિનૈતદ્ એવ સમર્થયતે । અનુમાનસ્ય ત્વ્ અર્થાવિનાભાવિત્વં પારમ્પર્યેણા દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન ચૈવં પ્રાપણે પ્રામાણ્યાવહે કશ્ચિદ્ વિશેષઃ । પરિચ્છિન્નમ્ ઇત્ય્ અધ્યવસિતમ્ । એવં બ્રુવતઃ પ્રત્યક્ષમ્ અપ્ય્ અધ્યવસિતમ્ એવ સન્તાનં પ્રાપયત્ પ્રમાણમ્ । ઇદમ્ અપિ તથેતિ કથમ્ અસ્ય ન તથાત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । તુલ્યબલપ્રદર્શને ઽપ્ય્ અયમ્ ભાવઃ । પ્રત્યક્ષસ્યાપિ યદ્ અર્થાવિનાભાવિત્વં તત્ તદુત્પત્તિનિમિત્તકમ્ એવ । તચ્ ચાનુમાન્સ્યાપિ સમાનમ્ ઇતિ અર્થાવ્યભિચારેણાપિ નિમિત્તિના સમાનેન ભાવ્યમ્ ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.41]
ન ચ એતન્ મન્તવ્યમ્ -- કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તત્વમ્ ચેદ્ અપ્રસિદ્ધમ્, કિમ્ અન્યત્ પ્રત્યક્ષય જ્ઞાનસ્ય રૂપમ્ અવશિષ્યતે યત્ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યં સદ્ અનૂદ્યેતેતિ । યસ્માદ્ ઇન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાય્યર્થેષુ સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યં સર્વેષાં પ્રસિદ્ધમ્, તદ્ અનુવાદેન કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તત્વવિધિઃ ।
કલ્પનાયા અપોઢમ્ અપેતં કલ્પનાપોઢં । કલ્પનાસ્વભાવેન રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અભ્રાન્તમ્
અનેન "પ્રત્યક્ષમ્ એકં પ્રમાનમ્" ઇતિ બ્રુવાણશ્ ચાર્વાકઃ , "અનુમાનાદ્ અર્થનિશ્ચયો દુર્લભઃ । કનિષ્ઠં ચ તત્પ્રમાણમ્" ઇત્ય્ આચક્ષાણો મીમાંસકશ્ ચ નિરસ્તઃ । સર્વત્રાયમ્ ઇતિ ર્ વાક્યાર્થપરિસમાપ્તૌ । યત્ર ત્વ્ અર્થવિશેષે વર્ત્તતે સ કથ્યત એવ ।

તત્રે ત્યાદિ નિર્ધારણમ્ ઇત્યન્તં સુગમમ્ । કેવલમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનાદિપ્રત્યક્ષાનુયાયિત્વાત્ પ્રત્યક્ષત્વાખ્યા જાતિર્ યા વ્યવહારસિદ્ધા તયેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્રે ત્ય્ અયમ્ એવં વ્યવસ્થિતે સતીતિ વાક્યોપન્યાસે । એવં ચાનુવાદવિધિક્રમેણ યદ્ અન્યદ્ અન્યેન વ્યાખ્યાતમ્ "પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ સંજ્ઞા કલ્પનાપોઢત્વાદિ સંજ્ઞ્ય્ એવ । તેન સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધઃ પ્રતિપાદ્યતે" ઇતિ તદ્ વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણે પ્રસ્તુતે ઽપ્રસ્તુતમ્ । તતો ઽપવ્યાખ્યાનમ્ ઇતિ પ્રકાશયતિ । યદ્ અપ્ય્ અપરેણ વ્યાખ્યાતં "પ્રદેશાન્તરપ્રસિદ્ધયોઃ કલ્પનાપોઢ્ત્વાભ્રાન્તત્વયોર્ અનુવાદેન પ્રત્યક્ષત્વં વિધીયતે" ઇતિ તદ્ અપિ ન ચતુરસ્રમ્ ઇતિ પ્રતિપાદયતે । યતઃ પ્રસિદ્ધે લક્ષ્યલક્ષણભાવે લક્ષણાનુવાદેન લક્ષ્યં વિધેયમ્, અપ્રસિદ્ધે તુ લક્ષણવાક્યેન લક્ષણમ્ એવ વિધેયમ્, ન લાક્ષ્યમ્ ઇતિ ન્યાય ઇતિ । અન્યોશ્ ચ પક્ષયોર્ યાવાન્ સમર્થનદૂષણપ્રકારસ્ તાવાન્ અનેનૈવ વિનિશ્ચયટીકાયાં સ્વયં વિવેચિત ઇતિ નેહોચ્યતે । કથં પ્રત્યક્ષત્વાનુવાદેન કલ્પનાપોઢત્વાદિવિધાનમ્ ઇત્ય્ આહ । પ્રદિદ્ધમ્ ઇતિ । અનેન પૂર્વ પ્રસિદ્ધસ્ય પશ્ચાચ્ છબ્દેનાભિધાનમ્ અનુવાદ ઇતિ દર્શયતિ । તદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ વિદધાનો ઽજ્ઞાતસ્ય શબ્દેન જ્ઞાપનં વિધિર્ ઇતિ દર્શયતિ ।
ન ચૈતદ્ ઇત્યાદીતિશબ્દાન્તં સુબોધમ્ ।
ઇન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિ ગ્રહણં માનસાદ્યસાધારણતયા ઽનુપન્યાસાર્હમ્ અપિ પ્રત્યક્ષશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યાર્થસાક્ષાત્કારિત્વસ્ય યદ્ ઉપલ્ષકં તદ્ ઉપદર્શનાર્થમ્ ઉપન્યસ્તમ્ ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । પરિપાટ્યા પ્રસિદ્ધત્વપ્રદર્શનાર્થં વા । તથા હિ પ્રથમં યત્ તદ્ ઇન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા પ્રત્યક્ષં પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યતે । તદનુ યદીદમ્ ઇન્દ્રિયાશ્રિતં જ્ઞાનં ભવતાં પ્રત્યક્ષં પ્રસિદ્ધં તત્રાપિ પ્રત્યક્ષશ[18બ્]બ્દપ્રવૃત્તાવ્ અર્થસાક્ષાત્કારિત્વમ્ એવ નિમિત્તં જાનીતે ઇતિ પ્રતિપાદતે । તદનુવાદેને તિ ।
યત્ કલ્પનયા ઽપોઢં રહિતં તત્ કલ્પનાયા અપોઢમ્ અપગતં ભવતીત્ય્ અર્થાભેદં મત્વા કલ્પનાયા અપોઢમ્ ઇતિ કર્ત્તરિ નિષ્ઠામ્ આહ । ન તુ કલ્પનાપોઢમ્ ઇતિ કર્ત્તરિ નિષ્ઠૈવ । એવં હિ તયા રહિતમ્ ઇત્ય્ આચાર્ય વિવરણવિરોધઃ સ્યાત્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.42]
અર્થક્રિયાક્ષમે વસ્તુરૂપે ઽવિપર્યસ્તમ્ ઉચ્યતે । અર્થક્રિયાક્ષમં ચ વસ્તુરૂપં સન્નિવેશોપાધિવર્ણાત્મકમ્ । તત્ર યન્ ન ભ્રામ્યતિ તદ્ અભ્રાન્તમ્ ।
નનુ કિમ્ એકસ્મિન્ જ્ઞાને જ્ઞાનાન્તરસમ્ભવો ઽસ્તિ યેનાયં પ્રતિષેધઃ શોભેત? કલ્પનાજ્ઞાને ઽપિ ચ કલ્પનાન્તરં નાસ્તીતિ તદ્ અપિ કલ્પનાપોઢં પ્રસજ્યેતેતિ વચનાવકાશં પશ્યન્ કલ્પનાસ્વભાવેને[30] ત્યાદિના ઽસ્ય વિવિક્ષિતમ્ અર્થં સ્ફુટ્યતિ ।
__________નોતેસ્__________
[30] ધર્મોત્તરે સર્વત્ર પ્રતિષુ `કલ્પનાસ્વભાવરહિતમ્ઽ ઇત્ય્ એવ પાઠો લભ્યતે ન તુ `કલ્પનાસ્વભાવેન રહિતમ્ઽ ઇતિ ।
એવઞ્ ચ બ્રુવન્ કલ્પનાઽપોઢમ્ ઇત્ય્ અત્ર્ આચાર્યે લક્ષણવાક્યે ભાવપ્રધાનો ઽયં કલ્પનાશબ્દઃ, તેન કલ્પનાત્વેન રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ દર્શયતિ । ધર્મણા વા ક્લપનાખ્યેન ધર્મસ્યાભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસત્ત્વાખ્યસ્ય નિર્દેશં દર્શયતિ । ઉભયથા ઽપિ ` કલ્પનાસ્વભાવરહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઽ ઇત્ય્ અસ્ય સ્ફુટીકરણસ્ય ઘટનાત્ । કલ્પના ચ ચક્ષ્યમાણા ગ્રાહ્યા । એવં ચ શબ્દાર્થં સ્ફુટયતા ઽનેન યદ્ આચાર્ય દિગ્નાગીય પ્રત્યક્ષલક્ષણદૂષણાવસરે -- "કલ્પના નામજાત્યાદિયોજના । તેન યન્ નામ્ના નાભિધીયતે, જાત્યાદિના ચ ન વ્યપદિશ્યતે વિષયભેદાનુવિધાયિ યજ્ જ્ઞાનં તત્પ્રત્યક્ષમ્" [ન્યાયવા- પૃ- 41] ઇત્ય્ અર્થં પરિકલ્પ્ય "અથ પ્રત્યક્ષશબ્દેન કો ઽર્થો ઽભિદ્દીયતે । યદિ પ્રત્યક્ષં કથમ્ અવાચ્યમ્? અથ ન પ્રત્યક્ષ્મ્ અવાચકસ્ તર્હિ પ્રત્યક્ષશબ્દઃ । પ્રત્યક્ષત્વસમાન્યાભિદ્ધાને ઽપિ યદિ તદ્વ્યતિરેકિ; ન પ્રત્યક્ષમ્ ઉક્તમ્ । અથાવ્યતિરેકિ । કથં નોક્તમ્? કલ્પેનાપોઢશબ્દેનાપિ યદિ તદ્ ઉચ્યતે કથં ન વ્યાઘાતઃ? અથ નોચ્યતે તસ્યોચ્ચારણવૈયર્થ્યમ્? પ્રત્યક્ષં કલ્પનાઽપોઢ્મ્ ઇતિ ચ વ્યપદિશ્યતે, ન ચાભિધેયમ્ ઇતિ કો ઽન્યો ભદન્તાદ્ કતુમ્ અર્હતિ" [ન્યાયવા- પૃ- 41] ઇત્યાદિ યદ્ અવાદીદ્ ઉદ્દ્યોતકરસ્ તત્ સર્વં કલ્પનાપોઢશબ્દાર્થાઽપરિજ્ઞાનવિલસિતં તસ્ય તપસ્વિન્ ઇતિ સૂચિતમ્
"ઇહાવિષમ્વાદકત્વમ્ અભ્રાન્તત્વમ્ અભિપ્રેતમ્ । તેન દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનં વ્યવચ્છિન્નમ્, યોગાચાર મતમ્ અપિ સગૃહીતં ભવતી"તિ પૂર્વયાખ્યાનમ્ અવમન્યમાનો ઽભ્રાન્તશદસ્યાર્થમ્ આહ -- અભ્રાન્તમ્ ઇતિ । અભ્રાન્તમ્ અર્થક્રિયાક્ષમે ઽવિપર્યસ્યસ્ તં યત્ તદ્ ઉચ્યતે । ન ત્વ્ અવિસંવાદકમ્ ઇહ ગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ બુદ્ધિસ્થં પશ્ચાદ્ વ્યક્તીકર્તવ્યમ્ । અનર્થો ઽપિ વસ્તુતયા ઽધ્યવસીયત ઇત્ય્ અર્થક્રિયાક્ષમ ઇતિ વિશેષેષણમ્ । તર્હ્ય્ અર્થક્રિયાક્ષમ ઇત્ય્ એવાસ્તુ । ન । અર્થક્રિયાક્ષમસ્યૈવ વસ્તુત્વજ્ઞાપનાર્થત્વાત્ । કિં તદ્ અર્થક્રિયાક્ષમમ્? કિમ્ અવ્યવિ? અથાન્યદ્ એવેત્ય્ આહ -- અર્થક્રિયે તિ । સન્નિવેશશ્ ચતુરસ્રત્વાદિઃ પ્રતિભાસધર્મઃ । સ ઉપાધિર્ વિશેષણમ્ યસ્ય વર્ણ સ્ય વસ્તુશબ્દવાચ્યસ્ય શુક્લાદિપરમાણુસંઘાતસ્ય તથોત્પન્નસ્ય સ તથા । સન્નિવેશવિશિષ્ટસ્યૈવ વર્ણસ્યાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ અર્થક્રિયાયામ્ ઉપયોગદર્શનાદ્ એતદ્ આહ । સ એવાત્મા સ્વભાવો યસ્યેતિ તત્ તથા । એતચ્ ચ ચાક્ષુષજ્ઞાનવિષયાભિપ્રાયેણોક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા બહ્વસમઞ્જસં સ્યાદ્ ઇતિ । અનેન પરમાણુપ્રચયમાત્રસ્યૈવાર્થક્રિ[19અ]યાકારિત્વં નાવયવિનસ્ તસ્યાસત્ત્વાદ્ ઇતિ સૂચિતમ્ । ન ભ્રામ્યતિ ન વિપર્યસ્યતિ -- અન્યથાગ્રાહિ ન ભવતિ ।
સ્યાત્ એતત્ -- પરમાણ્વર્થ એવ ભવન્મતે બાહ્યં વસ્તુ । સર્વં ચ વિજ્ઞાનં તેષુ પરમસૂક્ષ્મેષુ
[ધ્પ્ર્ પ્.43]
સ્થૂલાભાસમ્ આજાયતે । તત્ કથં કિઞ્ચિદ્ અભ્રાન્તં નામેતિ? અત્રોચ્યતે । એકસામગ્રીજન્મનાં પરમાણુનાં ભિન્નદેશસ્વભાવનાં તદ્ધેત્વભાવતચ્છાયાલોકપરમાણુસ્વભાવેનાન્તરેણ રહિતત્વાન્ નિરન્તરત્વેન પ્રતિભાસ એવ દેશવિતાનાવભાસાત્મા સ્થૌલ્યં નાપરં કિઞ્ચિત્ । તત્ર તથાભૂતપરમાણુસમુદાયનિષ્ઠં નિર્વિકલ્પકં વિજ્ઞાનં કથં ભ્રાન્તં સ્યાત્? યદ્ય્ એકૈકં પરમાણુમ્ અનેકદેશાવષ્ટમ્ભેન ગૃહ્ણીયાન્ ન પુનર્ અનેકમ્ અનેકદેશાવષ્ટમ્ભેન ગૃહ્ણત્ । ઇતો ઽપિ વિપર્યસ્યેદ્ યદિ ભિન્નદેશાન્ પરમાણૂન્ એકદેશાન્ ગૃણીયાત્ । ન ચૈતદ્ અસ્તિ, અણુમાત્રકપિણ્ડપ્રતિભાસાભાવાત્ । એકદેશગ્રહણે હિ પિણ્ડો ભાસેત અણુમાત્રકો ન તુ વિતતદેશઃ । ન ચાનેકગ્રહો ભ્રમઃ । અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય તાદાત્મ્યાત્ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- એકજ્ઞાનગ્રાહ્યાસ્ તથાવિધા બહવઃ પરમાણવઃ સ્થૂલ ઇતિ । એકો ઽયં સ્થૂલ ઇતિ તુ તથાભૂતપ્રતિભાસાશ્રયેણ વ્યવસ્થાપ્યમાનત્વાત્ પ્રતિભાસધર્મ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ન વસ્તુધર્મઃ, પ્રત્યેકમ્ અપરિસમાપ્તેર્ ઇત્ય્ અલમ્ ઇહ વિસ્ત્રેણ ।

નનુ ચૈવમ્ અપ્ય્ અન્યોન્યમ્ અસંસૃષ્ટસ્વભાવાન્ પ્રમાણૂન્ સંસૃષ્ટાન્ ગૃહ્ણદ્ વિજ્ઞાનં કથમ્ ઇવાવિપર્યસ્તં નામેતિ । અત્રાપ્ય્ ઉચ્યતે । કિં ઇદમ્ અસંષૃષ્ટત્વમ્ ઇષ્ટં ભવતા, યદ્ વિપર્યયગ્રહણાદ્ ભ્રાન્તં જ્ઞાનમ્ ઉપવર્ણ્યતે? કિં નાનારુપત્વમ્, અથ નાનાદેશત્વમ્, ઉત રૂપેણૈવ વિજાતીયેન વ્યવહિતત્વમ્, આહોસ્વિદ્ ઇન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યેણાર્થેન વ્યવકીર્ણત્વમ્? તત્ર યદિ નાનારૂપત્વમ્ અસંસૃષ્ટત્વમ્ ઇષ્ટં તદા ન કશ્ચિત્ સંસૃષ્ટગ્રહો નામ સમ્ભાવતિ યતો ઽસંસૃષ્ટા એવ પરમાણવઃ સર્વદા ગૃહ્યન્તે । વિતતદેશસ્વભાવાનામ્ એવ તેષામ્ અવભાસનાત્ । યદિ હ્ય્ એકરૂપા ભાસેરન્, અણુમાત્રકઃ પિણ્ડો ભાસેત । ન તુ વિતતદેશભાસનં સ્યાત્ ।
અથ નાનાદેશત્વમ્ અસ્ંસૃષ્ટત્વમ્ અભિપ્રેતં તદ્ અપિ નતરામ્ સંસૃષ્ટગ્રહો યતો નાનાદેશા નીલા પરમાણવો નાનાદેશા એવ ચ ગૃહ્યન્તે । એકદેશત્વભાસને હિ પિણ્ડો ભાસેતાણુમાત્રક ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
અથ રૂપેણૈવ વિજાતીયેન વ્યવહિતત્વમ્ અસંસૃષ્ટત્વં વિવક્ષિતમ્; તદા તુ તદ્ અસમ્ભવાદ્ એવ ન તદ્ વિપરીતગ્રહઃ । યતો રૂપાન્તરવ્યવધાનરહિતા એવ નિરન્તરા નીલાઃ પરમાણાવઃ, ભાસન્તે ચ તથાભૂતા ઇતિ કથં વિભ્રમઃ । મધ્યવર્ત્તિનો વિજાતીયસ્યાલોકાદિપરમાણોર્ અનુત્પત્તેર્ અપ્રતિભાસનાચ્ ચ । અથ ચ્છાયાલોકપરમાણુર્ ઉત્પદ્યમાનઃ કેન પ્રતિબદ્ધો યતો નોત્પદ્યતે । ન ચ શક્યં વક્તુમ્ -- મધ્યે પરમાણ્વોર્ નાસ્તિ પરમાણ્વન્તરસ્યાવકાશ ઇતિ । યતો નિરવયવઃ પરમાણુઃ સર્વત્ર સાવકાશ ઇતિ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલં નાવકાશાભાવાત્ તદ્ અનુત્પત્તિર્ અપિ તુ હેત્વભાવાત્ । કસ્માદ્ હેતુર્ ન ભવતિ? સ્વહે[19બ્]ત્વભાવાદ્ ઇત્ય્ અપર્યનુયોગ એવ ।
અથ ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યસ્પર્શાદિવ્યવકીર્ણત્વમ્ અસંસૃષ્ટત્વમ્ અભિમતમ્ । તદા સંસૃષ્ટાન્ પરમાણૂન્ ગૃહ્ણાતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ઇન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યશૂન્યાન્ ગૃહ્ણાતીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । તથા ચ ન કિઞ્ચિદ્ અનિષ્ટમ્ । તથા હિ યદિ નામેન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યસ્પર્શાદિર્ ન ગૃહ્યતે તથાપિ નીલરૂપં તાવત્ સ્વદેશસ્વભાવસ્થિતં ગૃહ્યત એવ । ન ચ ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યશૂન્યાનાં સ્વરૂપં ગૃહ્યમાણં વિપરીતં ગૃહીતં ભવતિ । દેશકાલાકારાણામ્ એકસ્યાપ્ય્ અવિપર્યાસાત્ । ન ચાગ્રહો ભ્રમ ઇતિ । નનુ ચ પ્રમાણૂનામ્ અન્તરાણ્યાકાશાત્મકાનિ સન્તિ । ન ચ તે સાન્તરાઃ પ્રતિભાસન્તે । તત્ કથમ્ અવિપર્યાસ ઇતિ । અથ કિમ્ ઇદમ્ આકાશં નામ । યદિ રૂપાન્તરાત્મકં તન્ નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । અથાપિ સ્પર્શાદ્યાત્મકં તત્રાપ્ય્ ઉક્તમ્ । અથ સપ્રતિઘદ્રવ્યાભાવઃ । એવમ્ અપ્ય્ અવસ્ત્વ્ આકાશમ્ । તતશ્ ચાકાશમ્ અન્તરમ્ ઇત્ય્ અન્યવસ્ત્વ્ અન્તરં ન કિઞ્ચિદ્
[ધ્પ્ર્ પ્.44]
એતચ્ ચ લક્ષણદ્વયં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્, ન ત્વ્ અનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ । યતઃ

અન્તરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્ । તથા નિરન્તરાઃ પરમાણવ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । તતો નિરન્તરાશ્ ચ પરમાણવો નિરન્તરા એવ ભાસન્તે । તત્ કિમ્ ઉચ્યતે ઽન્તરમ્ આકાશમ્, ન ચ તત્ પ્રતિભાસત ઇતિ? યત્ ખલ્વ્ અત્યન્તમ્ અસત્ શશવિષાણપ્રખ્યં તત્ કથં ભાસેત?
નન્વ્ આકાશાત્મનો ઽપ્ય્ અન્તરસ્યાભાવે રૂપસંસર્ગઃ પરમાણૂનાં પ્રસજ્યેત । નૈષ દોષઃ । નાસ્માભિર્ ઉચ્યતે રૂપમ્ એકં પરમાણૂનાં દેશો નૈક ઇતિ । અપિ તુ ભિન્નરૂપદેશા ઉત્પન્ના મધ્યવર્ત્તિવિજાતીયરૂપરહિતાસ્ તથૈવ ભાસન્ત ઇતિ તત્ કથં રૂપસંસર્ગપ્રસઙ્ગઃ?
નનુ ચ રસાદિદેશે નીલરૂપં પ્રત્ભાસતે । તતશ્ ચાતદ્ દેશં તદ્દેશતયા ગૃહ્ણદ્ વિજ્ઞાણં કથમ્ અભ્રાન્તં નામેતિ? તત્રાપ્ય્ ઉચ્યતે । યદા દેશઃ પ્રતિભાસતે તદા તસ્મિન્ દેશે પ્રતિભાસમાને યઃ પ્રતિભાસતે ઽર્થઃ સ દેશવિશિષ્ટ ઉચ્યતે । યદિ ચ રસાદિશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાણે પ્રતિભાસેત તદા તદ્દેશવ્યાપિનિ નીલે ગૃહ્યમાણે સ્યાદ્ ભ્રાન્તં વિજ્ઞાનમ્ । ન ચ તત્ર રસાદિઃ પ્રતિભાસતે, ઇન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યસ્યેન્દ્રિયાન્તરજ્ઞાને પ્રતિભાસાયોગાત્ । તત્ કુતસ્ તદ્દેશનીલગ્રહણમ્? નીલમ્ એવ હિ ભાસમાનં દેશઃ નાપરો દેશઃ કશ્ચિદ્ આભાસતે । ઇન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યાપ્રતિભાસે ચ શુદ્ધરૂપપ્રતિભાસઃ । શુદ્ધરૂપપ્રતિભાસ એવ ચ નિરન્તરપ્રતિભાસઃ । તતો નિરન્તરા નીલાઃ પરમાણવો ગૃહ્યન્તે । તસ્માત્ સ્વદેશસ્થાયિનો નીલપરમાણવઃ સ્વરૂપેણૈવ ગૃહ્યન્તે । તતો દેશકાલાકારાણામ્ એકસ્યાપ્ય્ અપરિત્યાગાન્ નીલાભાસં વિજ્ઞાનમ્ અભ્રાન્તમ્ એવ । સર્વં ચૈતદ્ ગ્રાહ્યતત્ત્વં વિનિશ્ચયે ધર્મોત્તરેણૈ વ નિસ્તરેણ નિરૂપિતમ્ ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે ।
નન્વ્ એવમ્ અભ્રાન્તત્વે યોગાચાર મતમ્ અસઙ્ગૃહીતં સ્યાત્ । ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારતયા પ્રવૃત્તેઃ સર્વસ્યૈવાસર્વજ્ઞવિજ્ઞાનસ્યાલમ્બને ભ્રાન્તત્વાત્ । તત્ કથં પૂર્વવ્યાખ્યાનાવજ્ઞા ન ક્રિયત ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । ન યોગાચારનયે લક્ષણમ્ ઇદમ્, કિન્ તુ સૌત્રાન્તિકનય એવ । ન ચ સર્વં વિજ્ઞાનવાદે યોજયિ[20અ]તું શક્યમ્ । "તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્" ઇત્યાદેર્ અશક્યયોજનત્વાત્ । તસ્મિન્ કિં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ઇતિ ચેત્ । કલ્પનાપોઢત્વમ્ એવ । દ્વિચન્દ્રાદિનિરાસઃ કથમ્ ઇતિ ચેત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં સદ્ એવમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયાદ્ અદોષઃ । સૌત્રાન્તિકનયે ઽપિ કિં નૈવં? તતશ્ ચાભ્રાન્તગ્રહણમ્ અતિરિચ્યત ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં વર્ણયિષ્યત ઇતિ । "ઇહાભ્રાન્તપદં તૈમિરિકાદિજ્ઞાનવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । કલ્પનાઽપોઢગ્રનણં તુ અનુમાનનિરાસાર્થમ્ ઇતિ" યત્ પૂર્વકૈર્ વ્યખ્યાતં તદ્ વ્યક્તમ્ એવાપહસ્તયન્ન્ આહ -- એતચ્ ચ -- ઇતિ । ચો ઽવધારણે । વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ ઇત્ય્ અતઃ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । પૂર્વેષામ્ અભિપ્રેતં પ્રતિષેધતિ । ન ત્વ્ ઇતિ ભેદાર્થઃ । નનુ કિમ્ ઉચ્યતે ન ત્વ્ અનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇતિ? યાવતૈકૈકેનાનુમાનનિવર્ત્તનાદ્ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । લક્ષણદ્વયમ્ ઇતિ દ્વયોર્ ઉપાદાનં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્, એકૈકેનાનુમાનવ્યવચ્છેદસિદ્ધેર્ ઇતિ સમુદિતફલમ્ એતત્ । તતો નાનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇતિ નાનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ એવેતિ સાવધારણં નિષિધ્યતે । યદિ તુ વિપ્રતિપત્તિનિરાચિકીર્ષયા ક્રિયમાણમ્ અનુમાનં વ્યવચ્છિનત્તિ ન તદર્થમ્ એવ દ્વયમ્ ઇતિ ।
નનુ નેદં લક્ષણદ્વયમ્ અનુમાનવ્યવચ્છેદાર્થં પૂર્વકૈર્ વ્યાખ્યાતમ્ । કિન્ તુ કલ્પનાઽપોઢ ગ્રહણમ્ એવ । અભ્રાન્ત ગ્રહણં તુ દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । તત્ કથં ` ન ત્વ્ અનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઽ તથ
[ધ્પ્ર્ પ્.45]
કલ્પનાપોઢ ગ્રહણેન એવ અનુમાનં નિવર્તિતમ્ । તત્ર અસત્ય્ અભ્રાન્ત ગ્રહણે ગચ્છદ્વૃક્ષદર્શનાદિ પ્રત્યક્ષમ્ કલ્પનાપોઢત્વાત્ સ્યાત્ । તતો હિ પ્રવૃત્તેન વૃક્ષમાત્રમ્ અવાપ્યતે ઇતિ સંવાદકત્વાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, કલ્પનાપોઢત્વાચ્ ચ પ્રત્યક્ષં ઇતિ સ્યાદ્ આશઙ્કા । તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ અભ્રાન્ત ગ્રહણમ્ । તદ્ ધિ ભ્રાન્તત્વાત્ ન પ્રત્યક્ષમ્ । ત્રિરૂપલિઙ્ગજત્વાભાવાચ્ ચ ન અનુમાનમ્ । ન ચ પ્રમાણાન્તરમ્ અસ્તિ । અતો ગચ્છદ્વૃક્ષદર્શનાદિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇતિ ઉક્તં ભવતિ ।
`યતઃ કલપ્નાપોઢ ગ્રણેનૈવાનુમાનં નિર્વર્ત્તિતમ્ઽ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ । કેવલં યદ્ય્ અભ્રાન્ત ગ્રહણં વ્યવચ્છેદાર્થમ્ એવ તદાનુમાનવ્યવચ્છેદાર્થમ્ એવ યુજ્યતે । ન તુ દ્વિચન્દાદિજ્ઞાનનિરાસાર્થમ્, તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનાધિકારાદ્ એવ વ્યવચ્છેદસિદ્ધેઃ । તથા હિ દ્વિદિધં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રસ્તુત્ય લક્ષણમ્ ઇદં વિધીયમાનં તદ્ અધિકારેણૈવ વિહિતં ભવતિ ।
નન્વ્ એવં સતિ કલ્પનાપોઢ ગ્રણેનૈવ નિવૃત્તે અભ્રાન્ત ગ્રહણમ્ અતિરિચ્યતે । અયમ્ અપરસ્ તેષાં દોષો ઽસ્તિ । ન તુ દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇદં યુજ્યત ઇતિ ધર્મોત્તર સ્યાશયઃ । યદ્ય્ એતદ્ અર્થમ્ અભ્રાન્ત ગ્રહણં ન ભવતિ તર્હિ કિમ્ અનેનેત્ય્ આહ -- તત્ર -- ઇતિ ।
નનુ ગચ્છદ્વૃક્ષદર્શણાદેઃ કલ્પનાપોઢસ્યાપિ વિસંવાદકત્વેન સમ્યગ્જ્ઞાનત્વાભાવાદ્ એવ વ્યવચ્છેદે સિદ્ધે કિમ્ એતદ્ અર્થેન્ આભ્રાન્ત પદેનેત્ય્ આહ -- તતો હિ -- ઇતિ । વૃક્ષમાત્રમ્ ઇતિ ગમનેનાઽનવચ્છિન્નમ્ । ઇતિ હેતૌ । અસ્તુ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, પ્રત્યક્ષસમ્ભાવના ત્વ્ અસ્ય કથમ્? ન હિ યદ્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ તદ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વોક્તમ્ એવ પ્રસઙ્ગેનાહ -- કલ્પના -- ઇતિ । ચઃ સંવાદકત્વાપેક્ષયા સમુચ્ચયાર્થઃ । ઇતિ કરણાશઙ્કાયાઃ સ્વરૂપં દર્શયતિ । આશઙ્કા ચેયમ્ ઈદૃશી યૌક્તી દ્રષ્ટવ્યા । યદ્ વા ચો યમાદર્થે । .................... અસત્ય્ અભ્રાન્ત ગ્રહણે સ્યાદ્ ઇયમ્ આશઙ્કા । યદિ સત્ય્ અપિ સ્યાત્ તદા કિમ્ અનેનેત્ય્ આહ -- તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ ઇતિ શઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાત્રમ્ । અનેન એતદ્ દર્શતિ -- યદ્ય્ અપિ પરમાર્થતઃ સમ્યગ્જ્ઞાનાધિકારાદ્ એવમાદિજ્ઞાનં વ્યવચ્છેદ્યતે । તથાપ્ય્ અંશસંવાદવાદિનામ્ આહત્ય વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થં ક[20બ્]ર્ત્તવ્યમ્ એવ્ આભ્રાન્ત ગ્રહણમ્ ઇતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- કિમ્ આભ્રાન્ત ગ્રણેનાધિકં કૃતમ્ । યેનૈતદ્ વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થં ભવતીત્ય્ આશઙ્કાયાં દૂરસ્થિતમ્ અપિ ગચ્છદ્વૃક્ષદર્શનાદિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતી તિ યોજનીયમ્ । ઇતિ ના ઉક્તેનાકારં કથયતિ । ઉક્તં પ્રકાશિતં ભવત્ય્ અભ્રાન્ત ગ્રહણેનેતિ પ્રકરણાત્ । કુતો મિથ્યાજ્ઞાણં તદ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં પ્રથમમ્ ઉક્તં તદ્ ઇતિ યોજનીયમ્ । હિ ર્ યસ્માત્ તતો ઽયમ્ અર્થઃ -- યસ્માત્ તદ્ ગચ્છદ્વૃક્ષદર્શનાદિભ્રાન્તત્વાત્ ન પ્રત્યક્ષમ્, અતો મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભ્રાન્ત ગ્રહણેનોક્તં ભવતિ । ભવતુ ભ્રાન્તત્વાદ્ અપ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનરૂપત્વે ત્વ્ અનિર્વર્ત્તતે કથમ્ અસ્ય તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કાયાં યોજ્યમ્, ચો યસ્માન્ નાનુમાનમ્ । કથં નાનુમાનમ્? ત્રિરૂપલિઙ્ગજવાભાવાત્ । યદ્ય્ એવમ્ અન્યત્ પ્રમાણમ્ ભવિષ્યતિ, તથાપિ કથં મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કાયાં વાચ્યમ્ । ચો યસ્માન્ ના ભ્યાં પ્રમાણાન્તરમ્ અસ્તિ । અતઃ પ્રત્યક્ષત્વાદિસ્વાભાવત્વાભાવાત્ । યદ્ વા ઽતો ઽભ્રાન્ત ગ્રહણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।

નન્વ્ અનુમાનાદિરૂપનિરાકરણે યદ્ય્ અભ્રાન્ત ગ્રહણસ્ય વ્યાપારો ભવેત્, ભવેદ્ એવ મિથ્યાજ્ઞાનત્વાભિધાને સામર્થ્યં યાવતો(-તા) યથા સ્વયમ્ ઉપપત્ત્યૈવાનુમાનાદિભાવો વ્યુદસ્તસ્ તત્ કથમ્ અભ્રાન્ત
[ધ્પ્ર્ પ્.46]
યદિ મિથ્યાજ્ઞાનં કથં તતો વૃક્ષાવાપ્તિર્ ઇતિ ચેત્, ન તતો વૃક્ષાવાપ્તિઃ । નાનાદેશગમી હિ વૃક્ષસ્ તેન પરિચ્છિનઃ । એકદેશનિયતશ્ ચ વૃક્ષો ઽવાપ્યતે । તતો યદ્દૃશો ગચ્છદ્વૃક્ષો દૃષ્ટઃ, તદ્દૃશો ન અવાપ્યતે । યદ્દેશશ્ ચ અવાપ્યતે સ ન દૃષ્ટ ઇતિ ન તસ્માત્ કશ્ચિદ્ અર્થો ઽવાપ્યતે । જ્ઞાનાન્તરાદ્ એવ તુ વૃક્ષાદિર્ અર્થો ઽવાપ્યતે । ઇત્ય્ એવં અભ્રાન્ત ગ્રહણમ્ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ ।
તથા અભ્રાન્ત ગ્રહણેન અપ્ય્ અનુમાને નિવર્તતે કલ્પનાપોઢ ગ્રહણં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ ।
ગ્રહણેન તન્ મિત્યાજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતીય્ ઉચ્યતે । સત્યમ્ । કિન્ ત્વ્ અનુમાનાદિરૂપતાનિરાકરણહેતુના દત્તસાહાયકેન સતા ઽભ્રન્ત ગ્રહણેન તન્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ બોદ્ધ્યવ્યમ્ ।
નનુ પ્રત્યક્ષલક્ષણશૂન્યસ્યાપ્રત્યક્ષતૈવ દર્શયિતવ્યા, તત્ કિમ્ અનુમાનાદિરૂપતાનિરાક્રણમ્ અપ્રકૃતં કૃતમ્ ઇતિ ચેત્ । અપ્રત્યક્ષત્વપ્રદર્શને પ્રસઙ્ગેન કૃતમ્ ઇતિ કા ક્ષતિઃ?
યદી ત્યાદિ સુગમમ્ । કેવલં તત ઇતિ ગચ્છદ્વૃક્ષદર્શનરૂપાન્ મિથ્યાજ્ઞાનાત્ પરિચ્છિન્નો દૃષ્ટઃ । વૃક્ષ ઇતિ વૃક્ષત્વેન પ્રથનાદ્ ઉચ્યતે ન ત્વ્ અસૌ તથા ઽવભાસમાનો વૃક્ષ એવ । એકદેશનિયત ઇતિ પ્રાપ્યમાણપરમાર્થવૃક્ષાભિપ્રાયેણોક્તમ્ । ચો હેતૌ । તતસ્ તસ્માદ્ અનન્તરોક્તાત્ કારણાત્ ।
નનુ તતો ઽપિ પ્રવૃત્તસ્યાસ્તિ ચ્છાયાદ્યર્થક્રિયાકારિરૂપસ્ય પાદપસ્ય પ્રાપ્તિસ્ તત્કથમ્ અપહ્નૂયત ઇતિ? આહ -- જ્ઞાનાન્તરાદ્ -- ઇતિ । તદ્દેશોપસર્પણજન્મનઃ સ્થિતવૃક્ષપ્રતિભાસાત્મનો જ્ઞાનાન્તરાત્ । તત્ર મિથ્યાજ્ઞાનમ્ અર્થિનઃ પ્રવૃત્તિમાત્રહેતુર્ ન તુ વૃક્ષપ્રાપકમ્ ઇતિ સંક્ષેપાર્થઃ । યદિ મિથ્યાજ્ઞાનત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્ અભ્રાન્ત ગ્રહણં ન તર્હિ વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ । એવમ્ ઇત્ય્ અનેનાનન્તરોક્તસ્યોપપત્તિપ્રકારસ્યાકારો દર્શિતઃ । તતો ઽયમ્ અર્થઃ -- એવમ્ અનન્તરોક્તેન યુક્તિપ્રકારેણ । એતાદૃશમ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ વિરુધાયાઃ પ્રતિપત્તેર્ નિરાસાર્થમ્ અભ્રાન્ત ગ્રણામ્ ઇતિ । યદ્ય્ એવં અભ્રાન્ત ગ્રહણમ્ એવ વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ । ન તુ કલ્પનાપોઢ ગ્રહણં । ઉક્તં ચ દ્વયમ્ એતત્ તન્નિરાસાર્થમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તથે તિ । યથા ઽભ્રાન્ત પદં તથેદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો ઽપિ વિકલ્પસ્ય વ્યાવહારિકલોકાધ્યવસાયેનાભ્રાન્તસ્ય યત્ પ્રત્યક્ષત્વં કૈશ્ચિદ્ ઇષ્ટમ્, તન્નિ[21અ]રાકરણાર્થમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્રાસતિ કલ્પનાપોઢ્ ગ્રહણે ઘટો ઽયમ્ ઇત્યાદિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ અભ્રાન્તત્વાત્ સ્યાત્ । તતો હિ પ્રવૃત્તેન ઘટાદિર્ અર્થઃ પ્રાપ્યત ઇતિ સંવાદકત્વાન્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ અભ્રાન્તત્વાચ્ ચ પ્રત્યક્ષં સ્યાદા[દ્ ઇત્ય્ આ]શઙ્કા । તન્નિવૃત્ત્યાર્થમ્ । કલ્પનાત્મકત્વાન્ ન પ્રત્યક્ષમ્, ત્રિરૂપલિઙ્ગજત્વાભાવાચ્ ચ નાનુમાનમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.47]
અભ્રાન્તમ્ હિ અનુમાનં સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તત્વાત્ [પ્વિન્ ઇઇ 2,8] । પ્રત્યક્ષમ્ તુ ગ્રાહ્યે રૂપે ન વિપર્યસ્તમ્ ।
ન ત્વ્ અવિસંવાદકમ્ અભ્રાન્તમ્ ઇહ ગ્રહીતયમ્ । યતો સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્, ન અન્યત્ । તત્ર સમ્યગ્જ્ઞાનત્વાદ્ એવ અવિસંવાદકત્વે લબ્ધે પુનર્ અવિસંવાદકગ્રહણમ્ નિષ્પ્રયોજનમ્ એવ । એવં હિ વાક્યાર્થઃ સ્યાત્ -- પ્રત્યક્ષાખ્યમ્ યદ્ અવિસંવાદકં જ્ઞાનં તત્ કલ્પનાપોઢમ્ અવિસંવાદકં ચ ઇતિ । ન ચ અનેન દ્વિરવિસંવાદકગ્રહણેન કિઞ્ચિત્ । તસ્માદ્ ગ્રાહ્યે ઽર્થક્રિયાક્ષમે વસ્તુરૂપે યદ્ અવિપર્યસ્તમ્ તદ્ અભ્રાન્તમ્ ઇહ વેદિતવ્યમ્ ।
કીદૃશી પુનઃ કલ્પના ઇહ ગૃહ્યતે ઇત્ય્ આહ --
અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસા પ્રતીતિઃ કલ્પના ઇ-5
[31] અભ્લાપ ઇત્યાદિ । અભિલાપ્યતે ઽનેન ઇત્ય્ અભિલાપઃ વાચકઃ શબ્દઃ । અભિલાપેન સંસર્ગઃ અભિલાપસંસર્ગઃ એકસ્મિન્ જ્ઞાને ઽભિધેયાકારસ્ય અભિધાનાકારેણ સહ ગ્રાહ્યાકારતયા
__________નોતેસ્__________
[31] અહ્બિલાપેતિ -- એ.પ્. `અભિલાપેત્યાદિઽ ઇતિ નાસ્તિ -- અ.બ્.હ્.ન્.
ન ચ પ્રમાણાતરમ્ અસ્તિ । અતો ઘટો ઽયમ્ ઇત્યાદિજ્ઞાનમ્ અસમ્યગ્જ્ઞાનં ભવતીતિ પૂર્વવદ્ વચનીયં યોજનીયં ચ ।
નનુ ચ સંવાદિનો ઽસ્ય કથમ્ અસમ્યગ્જ્ઞાનત્વમ્? યદિ નામ વિસંવાદકત્વલક્ષણમ્ અસમ્યગ્જ્ઞાનત્વં નાસ્તિ તથાપિ ગૃહીતાર્થગ્રાહિણો ઽસ્યાપૂર્વાધિગમાભાવાત્ કરણાર્થાભાવરૂપમ્ અસમ્યગ્જ્ઞાન્ત્વં સ્મરણાદેર્ ઇવ કિં નાનુમન્યતે? જાત્યાદિવિશિષ્ટવસ્તુગ્રાહિણો ઽસ્યાપૂવાર્થાધિગમો ઽસ્તીતિ ચેત્ । ઇદમ્ અન્યત્ર વિસ્તરેણ નિરસ્તમ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવદ્ ઇહેતિ । સ્વપ્રતિભાસ્ અ ઇત્યાદેર્ ગ્રન્થસ્ય તુ સત્યમ્ અર્થં વિષયવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણવાક્યવિવરણં વિવેચયિષ્યન્તો વિવેચયિષ્યામઃ । સમ્પ્રતિ યદ્ દોષદર્શનાત્ પૂર્વેષાં વ્યાખ્યાનમ્ અવમન્યાન્યથા ઽયમ્ અભ્રાન્તાર્થં વ્યાચષ્ટે તં કણ્ઠોક્તમ્ કર્ત્તું તેષામ્ અભિમતમ્ અભ્રાન્તાર્થં પૂર્વં સામર્થ્યાન્ નિષિદ્ધમ્ અપિ સાક્ષાન્ નિષેધન્ન્ આહ -- ન તુ -- ઇતિ । તુ ર્ અતિશયે । યત ઇત્યાદિ વેદિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અન્તં સુબોધમ્ ।
યદિ જાત્યાદિયોજનાત્મિકા કલ્પના । સા જાત્યાદ્યભાવાદ્ એવ ન સમ્ભવતિ । અથ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન પ્રવર્ત્તમાનં જ્ઞાનં કલ્પના તદા સર્વમ્ અસર્વજ્ઞજ્ઞાણં તથા પ્રવૃત્તમ્ ઇતિ કિમ્ અવશિષ્યતે યદ્ અવિકલ્પકં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય કલ્પનાયાઃ સ્વરૂપં પૃચ્છતિ -- કીદૃશી તિ સામાણ્યતઃ પૃચ્છતિ । પુનર્ ઇતિ વિશેષતઃ । ઇહે તિ પ્રત્યક્ષલક્ષણે ।
અભિલપ્યતે ઉચ્યતે ઽનેનેત્ય્ અભિલાપો વાચકઃ શબ્દઃ । સ ચ સઙ્કેન્ત -- મિલનમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.48]
તતો યદા એકસ્મિઞ્ જ્ઞાને ઽભિધેયાભિધાનયોર્ આકારૌ સંનિવિષ્ટૌ ભવતસ્ તદા સંસૃષ્ટે અભિધાનાભિધેયે ભવતઃ । અભિલાપસંસર્ગાય યોગ્યો અભિધેયાકારાભાસો યસ્યાં પ્રતીતૌ સા તથા ઉકતા ।
તત્ર કાચિત્ પ્રતીતિર્ અભિલાપસંસૃષ્ટાભાસા ભવતિ । યથા વ્યુત્પન્નસઙ્કેતસ્ય ઘટાર્થકલ્પના ઘટશબ્દસંસૃષ્ટાવભાસા ભવતિ । કાચિત્ ત્વ્ અભિલાપેન અસંસૃષ્ટા અપિ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યાભાસા ભવતિ । યદા બાલકસ્ય અવ્યુત્પન્નસઙ્કેતસ્ય કલ્પના । તત્ર અભિલાપસંસૃષ્ટાભાસા કલ્પના ઇત્ય્ ઉક્તાવ્ અવ્યુત્પન્નસઙ્કેતસ્ય કલ્પના ન સંગૃહ્યેત । યોગ્યગ્રહણે તુ સા અપિ સંગૃહ્યતે । યદ્ય્ અપ્ય્ અભિલાપસંસૃષ્ટાભાસા ન ભવતિ તદહર્જાતસ્ય બાલકસ્ય કલ્પના, અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસા તુ ભવત્ય્ એવ । યા ચ અભિલાપસંસૃષ્ટા સા અપિ યોગ્યા । તત ઉભયોર્ અપિ યોગ્ય ગ્રહણેન સંગ્રહઃ ।

કાલેન દૃષ્ટેન રૂપેણૈક્યમ્ આપાદિતો ઽન્તર્જલ્પાકારસ્ તથા પ્રતિભાસમાનો વાચ્યઃ । સંસર્ગ પદેન સાર્ધમ્ અસ્ય વિગ્રહં પ્રાહ -- અભિલાપેન -- ઇતિ । અભિલાપેન વાદકેન સંસર્ગઃ સમ્બન્ધઃ । "તૃતીયે"તિ [પાણીનિ -- 2.1.30.] યોગવિભાગાત્ સમાસઃ । અથ વા ઽર્થકથનમ્ ઇદં કૃતમ્, સસાસસ્ તુ ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ કાર્યઃ । કથં પુનર્ વાચ્યવાચકયોઃ સંસર્ગઃ સમ્ભવતીત્યાહ -- એકસિમિન્ ઇતિ । ગ્રાહ્યાકારતયા મિલનમ્ ઇત્ય્ એકજ્ઞાનગ્રાહ્યાકારતયા ઽવસ્થાનમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । અર્થાકારશ્ ચેદ્ વાચકશબ્દાકારેણ સહૈકજ્ઞાનારૂઢો ભવતિ તદા વાચ્યવાચકયોઃ સંસર્ગ ઇતિ યાવત્ । ભવત્વ્ અભિધાનાભિધેયાકારયોર્ એકજ્ઞાનારોહઃ । કિમ્ એતાવતા ઽભિધાનાભિધેયે વાચ્યવાચકતયા સમ્બદ્ધે ભવતઃ, યેન તદ્ ગ્રાહિ વિજ્ઞાનં સવિકલ્પકં સ્યાદ્ ઇત્યાશઙ્ક્યોપસંહારવ્યાજેનાહ -- તત ઇતિ । યદાકારૌ સંનિનિવિષ્ટૌ પ્રતિભાસિતૌ ભવતસ્ તદા સંસૃષ્ટે તથાતયા સમ્બદ્ધે ભવતઃ । એકસ્મિન્ જ્ઞાને વિશેષ્યવિશેષણત્વેનાકારપ્રતિભાસ એવાનયોર્ વાચ્યવાચકત્વગ્રહણમ્ ઇતિ ભાવઃ । અભિલાપસંસર્ગાય યોગ્ય ઇત્ય્ અર્થકથનમ્ ઇદં [21બ્] કૃતમ્ । સમાસસ્ ત્વ્ અભિલાપસંસર્ગસ્ય યોગ્ય ઇતિ કર્ત્તવ્યઃ । તાદર્થ્યચતુર્થ્યાઃ પ્રકૃતિવિકાર એવ સમાસાત્ ।
યદ્ય્ એવમ્ અભિલાપસંસૃષ્ટપ્રતિભાસેત્ય્ એવાસ્તુ કિં યોગ્યગ્રહણેનેત્ય્ ઉપાલમ્ભં પશ્યન્ યથા ઽસ્ય સાફલ્યં તથા દર્શયિતુમ્ ઉપક્રમતે -- તત્રે તિ । વાક્યોપન્યાસે ચૈતત્ । અભિલાપસંસૃષ્ટ આભાસો યસ્યાઃ સા તથા । કસ્યેવેત્ય્ આહ -- યથે તિ । `ઇદમ્ અસ્ય વાચ્યમ્ ઇદમ્ અસ્ય વાચકમ્ઽ ઇત્ય્ ઉભયાંશાવલમ્બિજ્ઞાનં
[ધ્પ્ર્ પ્.49]
અસત્ય્ અભિલાપસંસર્ગે કુતો યોગ્યતા અવસિતિર્ ઇતિ ચેદ્ । અનિયતપ્રતિભાસત્વાત્ । અનિયતપ્રતિભાસત્વં ચ પ્રતિભાસનિયમહેતોર્ અભાવાત્ । ગ્રાહ્યો હ્ય્ અર્થો વિજ્ઞાનં જનયન્ નિયતપ્રતિભાસં કુર્યાત્ । યથા રૂપં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં જનયદ્ નિયતપ્રતિભાસં જનયતિ । વિકલ્પવિજ્ઞાનં ત્વ્ અર્થાન્ ન ઉત્પદ્યતે । તતઃ પ્રતિભાસનિયમહેતોર્ અભાવાદ્ અનિયતપ્રતિભાસં ।
સઙ્કેતઃ , શબ્દાર્થપ્રયોગપ્રતિપત્ત્યોઃ કાર્યકારણભાવરૂપો વા । વ્યુત્પન્નો જ્ઞાતઃ સંકેતો યેન સ વ્યુત્પન્નસંકેતઃ । તસ્ય યદિ સર્વૈવ તાદૃશી તદા કાચિદ્ ઇતિ ન વાચ્યમ્, યોગ્ય ગ્રહણેઅન્ ચ ન કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ આહ -- કાચિદ્ ઇતિ । તુ ઃ વ્યુત્પન્નસંકેતપ્રતીતેર્ બાલપ્રતીતિં ભેદવતીમ્ આહ । કસ્ય સદૃશી સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- યથે તિ । બાલક ઇત્ય્ અલ્પાર્થે કન્ । યદ્ય્ અભિલાપસંસૃષ્ટાભાસેતિ કૃતે ઽપિ તથાભૂતાયાઃ પ્રતીતેઃ સઙ્ગ્રહઃ, કૃતં તર્હિ યોગ્ય ગ્ર્હણેનેત્ય્ આહ-- તત્રે તિ । તયોર્ મધ્યે ઽવ્યુપ્તન્નસંકેતસ્ય યા સા ન સઙ્ગૃહ્યતે । કદા તુ સઙ્ગૃહ્યતેત્ય્ આહ -- અભિલાપે તિ । અર્થપ્રદર્શનત્વાદ્ અસ્ય્ આભિલાપસંસૃષ્ટાભાસા પ્રતીતિઃ કલ્પનેત્ય્ ઉક્તૌ વચને સતીત્ય્ અર્થઃ । ઇતિ નોક્તેર્ આકારઃ કથિતઃ । અસતિ તાવદ્ અયં દોષઃ । યદિ સત્ય્ અપિ યોગ્યગ્રહણે તદસંગ્રહસ્ તથાપિ કિં તેનેત્ય્ આહ -- યોગ્યે તિ । તુ ર્ અકરણાવસ્થાયા વિશેષમ્ આહ । ન કેવલં તત્સંસૃષ્ટાભાસેત્ય્ અપિ શબ્દઃ । તથાવિધબાલસ્ય ચ કલ્પના ઽનુમાનસિદ્ધા । તેન સા ઽવશ્યં ગ્રાહ્યેતિ ભાવઃ । કથં પુનર્ યોગ્યગ્રહણેન તસ્યાઃ સઙ્ગ્રહ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ય્ અપી તિ । નિપાતસમુદાયો ઽયં વિશેષાભિધાનાર્થાભ્યુપગમે સર્વત્ર । અહ્નિ જાતં જન્માસ્યેતિ તથા । અહ્નિ વા જાત ઉત્પન્ન ઇતિ તથા । અહર્જાતસ્ય્ ઐતદહર્જાતસ્યે તિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યદ્ય્ એવં વ્યુત્પન્નસઙ્કેતસ્ય સા કથં સઙ્ગૃહ્યત ઇત્ય્ આહ -- યા ચે તિ । ચ પૂર્વાપેક્ષયા સમુચ્ચયે । યદિ સા તત્સંસર્ગયોગ્યા ન સ્યાત્ કથં તત્સંસર્ગમ્ અનુભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ । યત એવં તસ્માત્ ।

નનુ પ્રતીતપ્રતિભાસસ્ય તત્સંસર્ગાનુભવાન્યથાનુપપત્ત્યા યોગ્યતા કલ્પનીયા । ન ચ બાલકલ્પનાયા અભિલાપસંસર્ગો ઽસ્તિ, સંકેતાવ્યુત્પત્તેઃ । તત્ કથં યોગ્યતા કલ્પ્યતામ્ ઇત્ય્ અભિસન્ધિના અસતી ત્યાદિના પૂર્વપક્ષમ્ ઉત્થાપયતિ । એવં ચોદયિત્વા ઽનુમાનતઃ સા સિદ્ધ્યતીતિ મન્વાનઃ સાધનમ્ આહ -- અનિયતે તિ । પ્રતિનિયતાકારત્વાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રકરણાપન્ને સાધ્યે હેતૌ ચાભિહિતે સુકરઃ સાધનપ્રયોગ ઇતિ પ્રયોગં ન જગૌ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ હેતુમાત્રાભિધાને ઽસ્યાયમ્ અભિપ્રાયઃ પ્રત્યેતવ્યઃ । પ્રયોગસ્ ત્વ્ એવમ્ ઇહ કર્ત્તવ્યઃ -- યો ઽનિયતપ્રતિભાસો વિકલ્પઃ, સ શબ્દસંસર્ગયોગ્યો યથાચ્છાત્રવિકલ્પઃ । બાલસ્ય વિકલ્પ એવ કુતઃ સિદ્ધો યેનેદમ્ ઉત્તરાણિ ચૈતદઙ્ગાનિ સાધનાનિ ના[22અ]શ્રયાસિદ્ધાનિ સ્યુર્ ઇતિ? નૈષ દોષઃ । અનુમાનસિદ્ધં વિકલપં ધર્મિણં કૃત્વા ઽમીષામ્ ઉપાદાનસ્યાભિપ્રેતત્વાત્ । તત્ પુનર્ અનુમાનમ્ અનેન સુજ્ઞાતત્વાન્ નોપન્યસ્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । એવં તદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ -- યા નિયમવતી પ્રવૃત્તિઃ ક્વચિત્ પ્રાણિનઃ, સા વિકલ્પપૂર્વિકા । યથા વ્યુત્પન્નસઙ્કેતવ્યવહારસ્યાન્નાદિવિષયા પ્રવૃત્તિઃ । નિયમવતી ચ તદિતરપરિહારેણ સ્તનાદૌ પ્રવૃત્તિર્ બાલકસ્યેતિ કાર્યહેતુઃ । સા ચ તાદૃશી પ્રવૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષાધિગતેતિ સ્વસિદ્ધૌ ન પ્રમાણાન્તરં
[ધ્પ્ર્ પ્.50]
કુતઃ પુનર્ એતદ્વિકલ્પો ર્થાન્ ન ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષત્વાત્ । બાલો ઽપિ હિ યાવદ્ દૃશ્યમાનં સ્તનં સ એવ અયમ્ ઇતિ પૂર્વદૃષ્ટત્વેન ન પ્રત્યવમૃશતિ તાવન્ ન ઉપરતરુદિતો
પ્રયોજયતિ । ન પુનર્ અનેન બાલો ઽપિ હી ત્યાદિના વિકલ્પસાધનમ્ ઉપન્યસ્તમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્, યથા ઽન્યૈર્ વ્યાખ્યાતમ્, અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષત્વસિદ્ધિપ્રદર્શનોન્મુખત્વાત્ તસ્ય ગ્રન્થસ્યેતિ ।
નનુ ચ પરોક્ષત્વાત્ તસ્યાનિયતપ્રતિભાસત્વસન્દેહે સન્દિગ્ધાસિદ્ધો ઽયં હેતુર્ ઇતિ । આહ -- અનિયતપ્રતિભાસત્વં ચ -- ઇતિ । ચો યસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । પ્રતિભાસસ્ય જ્ઞાનાકારસ્ય નિયમઃ -- અર્થાકાર એવાયં શબ્દાકાર એવ વા, રૂપાકાર એવાયં રસાકાર એવ વેત્યાત્મકો વા તસ્ય હેતુર્ જનકઃ તસ્માદ્ । અભાવાદ્ અનુત્પાદાત્ । ભવનં ભાવ ઉત્પાદસ્ તન્નિષેધાદ્ અભાવો ઽનુત્પાદ એવ । પ્રતિભાસનિયમહેતોર્ અભાવાદ્ -- અવિદ્યમાનત્વાદ્ ઇતિ વ્યાખાને તુ યથાશ્રુતિ વ્યધિકરણાસિદ્ધો હેતુઃ સ્યાત્ । અન્યથા હેતુવચને તુ ક્રિયમાણે તત્રાર્થે હેતુર્ અનભિહિત એવ સ્યાત્ । સાધનસ્વરૂપમાત્રકથને ચાત્ર ધર્મોત્તર સ્ય શૈલી લક્ષ્યતે । કુતઃ પુનર્ એતદ્ વિકલ્પો ઽર્થાન્ નોત્પદ્યતે ઇતિ ચ પૂર્વપક્ષઃ સૂત્થાનો ન સ્યાત્ । મૃત્વા શીર્ત્વા યથા કથઞ્ચિત્ સર્વસ્યાસ્ય સમર્થને ચ વક્તુર્ અકૌશલં સ્યાદ્ ઇતિ ।
નનુ પ્રતિભાસનિયમહેતુર્ યઃ કશ્ચન સ ચ તત્ર ભવિષ્યતિ । અથ વિશિષ્ટઃ । વક્તવ્યસ્ તદા ઽસૌ યતઃ સકાશાદ્ અનુત્પાદાત્ તથાત્વં જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહ્ય ઇતિ । યદ્ય્ અર્થ ઇત્ય્ એવ ક્રિયતે તદેન્દિર્યમ્ અપ્ય્ અર્થો જ્ઞાનં જનયતીતિ તસ્યાપ્ય્ આકારનિયામકત્વં સ્યાત્ । ન ચાપોદ્ધારદ્વારેણ તસ્યાકારવિશેષહેતુત્વં વ્યવસ્થાપિતમ્, અપિ તુ વિષયગ્રહણપ્રતિનિયમહેતુત્વમ્ ઇતિ ગ્રાહ્યગ્રહણમ્ । ગ્રાહ્ય આલમ્બનઃ । યદ્ય્ એવં ગ્રાહ્ય ઇત્ય્ એવાસ્તુ । અપોહસ્યાપિ ગ્રાહ્યતા ઽસ્તિ । ન ચાઽસૌ પ્રતિભાસનિયમહેતુઃ । અતસ્ તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ અર્થો ઽર્થક્રિયાસમર્થ ઇતિ કૃતમ્ । કુર્યાત્ કર્તું શક્નોતિ । અપોદ્ધારેણ તત્રૈવ તચ્છક્તેર્ અવધૃતત્વાત્ । અત્ર નિદર્શનં યથે તિ । નિયતપ્રતિભાસમ્ ઇતિ શબ્દાકારપરિહારેણાર્થાકારધાર્યેવ રસાકારપરિહારેણ રૂપાકારધાર્યેવ ચેતિ । યદ્ય્ એવં બાલવિકલ્પો ઽપિ અર્થાદ્ એવોત્પત્સ્યતે, તતો નિયતપ્રતિભાસો ભવિષ્યતીત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વોક્તમ્ એવ પ્રસઙ્ગેન સ્મારયતિ -- વિકલ્પે તિ । તુ ર્ ઉદાહૃતાદ્ વિજ્ઞાન ભિનત્તિ । એવં તુ પ્રયોગઃ કાર્યઃ -- યદ્ અર્થાન્ નોત્પદ્યતે જ્ઞાનં તન્નિયતપ્રતિભાસં ન ભવતિ । યથા વ્યુત્પન્નવ્યવહારસ્યાતીતાદિસ્મરણમ્, રૂપરસાદિસઙ્કલનાજ્ઞાનં વા । નોત્પદ્યતે ચા[22બ્]ર્થાદ્ બાલકસ્ય વિકલ્પ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ ।
નનુ બાલવિકલ્પસ્ય પરોક્ષત્વાત્ તત્ ઉત્પત્તિર્ અનુપત્તિર્ વા ન શક્યતે નિશ્ચેતુમ્ । અતો ઽયં સન્દિગ્ધાસિદ્ધો હેતુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય ચોદયતિ કુત ઇતિ સામાન્યહેતોઃ પ્રશ્નઃ । પુનર્ ઇતિ વિશેષસ્ય । વિદર્ભ્યોક્ત્યા ચાયં ક્ષેપે કિમઃ પ્રયોગઃ । તેન ન કુતશ્ચિદ્ધેતોર્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । હેતુમ્ આહ અર્થે તિ । એવં તુ પ્રયોગઃ કરણીયઃ -- યજ્ જ્ઞાનં સ્વોત્પત્તાવ્ અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષં તદ્ અર્થાન્ નોત્પદ્યતે । યથા વ્યુત્પન્નસંકેતસ્ય ચિરનષ્ટવસ્તુવિષયં વિજ્ઞાનમ્ । અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષં ચ બાલવિકલ્પવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિઃ । અસિદ્ધિમ્ અસ્યાઃ પરિહત્તુ ભૂમિકાં રચયન્ન્ આહ -- બાલો ઽપિ હિ -- ઇત્યાદિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.51]
મુખમ્ અર્પયતિ સ્તને । પૂર્વદૃષ્ટાપરદૃષ્ટં ચ અર્થમ્ એકીકુર્વદ્ વિજ્ઞાનમ્ અસન્નિહિતવિષયમ્, પૂર્વદૃષ્ટત્વસ્યાસન્નિહિતત્વાત્ । અસન્નિહિતવિષયં ચ અર્થનિરપેક્ષમ્ । અનપેક્ષં ચ પ્રતિભાસનિયમહેતોર્ અભાવાદ્ અનિયતપ્રતિભાસમ્ । તાદૃશં ચ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યં ।
ન કેવલં વ્યુત્પન્ન ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । હિ ર્ યસ્માત્ । યાવદ્ ઇતિ નિપાતો ઽવધૌ । પૂર્વદૃષ્ટત્વ ં પૂર્વદર્શનવિષયત્વમ્ । તેન યો મયા પૂર્વં ક્ષુત્પ્રતિઘાતહેતુત્વેન પ્રતિપન્નઃ સ એવાઽયમ્ ઇતિ પ્રત્યવમર્ષસ્ય રૂપમ્ આચષ્ટે । ન પ્રત્યવમૃશતિ પ્રત્યભિજાનાતિ । તાવદ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અવધૌ । ઉપરતં રુદિતં યસ્માત્ સ તથા સન્ ન્ આયર્પતિ । સર્વૈર્ એવ સ્વસન્તતાવ્ એવમાદિવ્યવહારસ્ય દૃષ્ટદૃશ્યમાનયોર્ એકીકરણકારણાત્વેનાવગત્વાદ્ એવમ્ ઉચ્યતે । તસ્યૈવ ચાન્યત્ર લોષ્ટાદૌ ઢૌકિતે ઽપિ તથા ઽદર્શનાચ્ ચ ।
નનુ બાલસ્ય કરણાનામ્ અપાટવાત્ સંકેતાગ્રહણાચ્ ચ નાન્તર્જલ્પાકારો ઽપિ શબ્દઃ સમ્ભવતિ । સમ્ભવે વા યોગ્યગ્રહણાનર્થક્યમ્ । તત્ કથમ્ એવં યાવન્ ન પ્રત્યવમૃશતિ -- ઇત્ય્ ઉચ્યતે? ઉચ્યતે । અન્યૈવ હિ ભઙ્ગ્યા અસ્તિ સા કાચિદ્ દૃષ્ટદૃશ્યમાનયોર્ એકીકરણાવસ્થા યા તત્ર નિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યતે । સા ચ શબ્દેન પ્રતિપાદ્યમાના અભ્યસ્તેનામુના શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે । ન પુનર્ એવમ્ એવાસૌ પ્રત્યવમૃશતીત્ય્ ઉચ્યતે ।

નનુ દ્વિતીયાદિદર્શનકાલે ભવતુ પૂર્વદૃષ્ટાપરદૃષ્ટયોર્ એકીકરણેન મુખાર્પણમ્, ભૂમિપાતાનન્તરં તુ કથમ્? ન ખલુ સ્તનમ્ અદ્રાદ્ષીદ્ અસૌ યેન દૃષ્ટેન દૃશ્યમાનમ્ એકીકૃત્યાર્પયેત્ । તદા તુ જન્માન્તરાનુભવાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ । તત્રાપિ જન્મનિ જન્માન્તરાનુભવબલાત્ । ન ચાદિમાન્ સંસાર ઇતિ કા ક્ષતિઃ? શબ્દાકારો ઽપિ તત્રાસ્ત્ય્ એવ । તત્ કિમ્ અનેન યોગ્યગ્રહણસફલીકરણપ્રયાસેનેતિ ચેત્ । અસ્તુ તત્ર જન્માન્તરાભ્યાસાત્ મૂર્ચ્છિતઃ શબ્દાકારઃ, મા ચ ભૂત્ સર્વથા પશ્ચાદ્ વ્યુત્પત્સ્યમાનેન વિશિષ્ટેન શબ્દેન સંસૃષ્ટાર્થપ્રતિભાસઃ, ન ભવતિ તસ્ય વિકલ્પપ્રત્યય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । `સ એવાયમ્ઽ ઇતિ પૂર્વદૃષ્ટત્વેન સ્તનં પ્રત્યવમૃશતુ । કિમ્ અત ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વદૃષ્ટે તિ । પૂર્વદૃષ્ટં ચાપરદૃષ્ટાં ચેતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ । ચો ઽવધારણે કુર્વદ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટાવ્યઃ। હેતૌ વા શતૃપ્રત્યયઃ ।
તેનાયમ્ અર્થઃ -- યસ્માત્ પૂર્વદૃષ્ટમ્ એકીકરોત્ય્ એવ તસ્માદ્ અસન્નિહિતવિષયમ્ ઇતિ । તથા કુર્વદ્ અપિ કથમ્ અસ્ન્નિહિતવિષયમ્ ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વદૃષ્ટત્વસ્ય [32] -- ઇતિ । અયમ્ આશયઃ -- પૂર્વદર્શનવિષયત્વં પૂર્વદૃષ્ટત્વમ્ ઉચ્યતે । નિવૃત્તે ચ પૂર્વદર્શને પૂર્વદર્શનવિષયત્વં વસ્તુનો નાસ્તિ । તદ્ ઉત્તરકાલભાવિના જ્ઞાનેન પૂર્વજ્ઞાનવિષ[23અ]યત્વમ્ અસન્નિહિતમ્ એવ વતુનો દૃશ્યત ઇતિ । ભવત્વ્ અસન્નિહિતવિષયમ્, અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષં તુ કથં સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ -- અસન્નિહિતે તિ । ચો યસ્માત્ । અસન્નિહિતવિષયમ્ અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષમ્ । અનેનાર્થસન્નિધિનિરપેક્ષત્વે ઽર્થસન્નિધિનિરપેક્ષત્વં હેતુમ્ આહ । ઈદૃશસ્ તુ પ્રયોગો જ્ઞાતવ્યઃ -- યદ્ અસન્નિહિતવિષયં જ્ઞાનં તદ્ અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષમ્, યથા ઽતીતાનાગતવિષયો ઽસ્મદાદિવિકલ્પઃ । પૂર્વદૃષ્ટત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ ચ બાલવિજ્ઞાનમ્ અસન્નિહિતવિષયમ્ ઇતિ સ્વભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[32] ધર્મોત્તરે સર્વપ્રતિષુ `પૂર્વદૃષ્ટસ્યઽ ઇતિ પાઠઃ । કિન્ ત્વ્ અત્ર પ્રદીપાનુસારી પાઠો ગૃહીતઃ । -- સં-
સમ્પ્રતિ શિષ્યાણાં સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં યથોત્તરોત્તરસ્ય હેતોઃ સિદ્ધૌ પૂર્વપૂર્વસ્ય હેતોઃ સિદ્ધિર્ ભવતિ તથા દર્શયતિ -- અનપેક્ષં ચ -- ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.52]
ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનં તુ સન્નિહિતાર્થમાત્રગ્રાહિત્વાદ્ અર્થસાપેક્ષમ્ । અર્થસ્ય ચ પ્રતિભાસનિયમહેતુત્વાન્ નિયતપ્રતિભાસમ્ । તતો ન અભિલાપસંસર્ગયોગ્યમ્ ।
અત એવ સ્વલક્ષણસ્ય અપિ વાચ્યવાચકભાવમ્ અભ્યુપગમ્ય એતદ્ અવિકલ્પકત્વમ્ ઉચ્યતે । યદ્ય્ અપિ હિ સ્વલક્ષણમ્ એવ વાચ્યં વાચકં ચ ભાવેત્ તથા અપ્ય્ અભિલાપસંસૃષ્ટાર્થવિજ્ઞાનં સવિકલ્પકમ્ । ન ચ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનમ્ અર્થેન નિયમિતપ્રતિભાસત્વાદ્ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસં ભવતિ ઇતિ નિર્વિકલ્પકમ્ ।
શ્રોત્રજ્ઞાનં તર્હિ શબ્દસ્વલક્ષણગ્રાહિ શબ્દસ્વલક્ષણં ચ કિણ્ચિદ્ વાચ્યં કિઞ્ચિદ્ વાચકમ્ ઇત્ય્ અભિલાપ
અંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસં સ્યાત્ । તથા ચ સવિકલ્પકં સ્યાત્ ।
ન એષ દોષઃ । સત્ય્ અપિ સ્વલક્ષણસ્ય વાચ્યવાચકભાવે સઙ્કેતકાલદૃષ્ટત્વેન ગ્રહ્યમાણં
નનુ કિમ્ અનિયતપ્રતિભાસત્વે સાધ્યે ઽર્થનિરપેક્ષત્વં હેતુર્ યેન તથા સદ્ અનિયતપ્રતિભાસમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । પ્રતિભાસનિયમહેતોર્ ઇતિ ચ મધ્યવર્ત્તી ચ ગ્રન્થઃ કથં નેયઃ? ઉચ્યતે । નાયમ્ અનપેક્ષમ્ ઇત્યાદિર્ એકવાક્યતયા નેયઃ । કિં તર્હિ? વાક્યભેદો ઽત્ર કર્ત્તવ્યઃ । તત્ર ચો યસ્માત્ । અનપેક્ષમ્ અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષં સત્પ્રતિભાસનિયમહેતો અનુત્પન્નમ્ ઇતિ પ્રતિભાસનિયમહેતોર્ અભાવાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય સામર્થ્યાદ્ વાક્યભેદં કૃત્વા । તતઃ પ્રતિભાસનિયમહેતોર્ અભાવાદ્ અનુત્પાદાદ્ અનિયતપ્રતિભાસમ્ ઇતિ યોજનીયમ્ । તાદૃશમ્ ઇત્ય્ અપ્રતિભાસમ્ । ચો વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થઃ ।
સર્વમ્ એતદ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાને ઽપિ પ્રરઃ કદાચિદ્ આશઙ્કયેદ્ ઇતિ તન્નિરાસાર્થમ્ આહ -- ઇન્દ્રિયે તિ । તુ ર્ વિકલ્પજ્ઞાનં વિશિનષ્ટિ । તતો નિયતપ્રતિભાસત્વાત્ ।
ઇહ પૂવવ્યાખ્યાતૃભિઃ "અસામર્થ્યવૈયર્થ્યાભ્યાં સ્વલક્ષણસ્ય સંકેતયિતુમ્ અશક્યત્વાદ્ અવાચ્યવાચકત્વમ્ । અવાચ્યાવાચકસ્વલષણગ્રાહિત્વાચ્ ચેન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ અવિકલ્પકમ્ ઇતિ" વ્યાખ્યાતમ્ । તચ્ ચાવદ્યમ્, અન્યથા ઽપ્ય્ અવિકલ્પત્વસ્ય સુસાધત્વાત્ કિમ્ અન્યાપોહાનયનેનાપ્રકૃતેનેતિ મન્યામાન આહ -- અત એવ -- ઇતિ । યસ્માદ્ ઇન્દિર્યજ્ઞાનં નિયતપ્રતિભાસમ્ -- અત એવ અસ્માદ્ એવ હેતોઃ । સ્વલક્ષણં વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્ । અપિ ર્ અવધારણે । વાચ્યગ્રહણે કથમ્ અવિકલ્પકમ્ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ય્ અપિ હિ -- ઇતિ । યદ્ય્ અપિ હી તિ નિપાતસમુદાયો `યદિ નામઽશબ્દસ્યાર્થે વર્ત્તતે । હિ ર્ વાક્યાલઙ્કારો વા । અભિલાપસંસૃષ્ટાર્થં સદ્ વિજ્ઞાનં વિકલ્પકં ભવતિ । એવં બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ -- કોષ્ઠશુદ્ધ્યા વાચ્યમ્ અસ્તુ સ્વલક્ષણં તથાપિ તદિન્દ્રિયજ્ઞાણં કેવલમ્ એવ સ્વલક્ષણમ્ આત્મન્ય્ આદર્શયતિ, ન તુ વાચકમ્ અપીતિ કથમ્ અભિલાપસંસૃષ્ટાર્થપ્રતિભાસત્વં વિકલ્પકત્વમ્ આત્મસાત્ કુર્યાદ્ ઇતિ?
[ધ્પ્ર્ પ્.53]
સ્વલક્ષણં વાચ્યં વાચકં ચ ગૃહીતં સ્યાત્ । ન ચ સઙ્કેતકાલભાવિ દર્શનવિષયત્વં વસ્તુનઃ સમ્પ્રત્ય્ અસ્તિ । યથા હિ સઙ્કેતકાલભાવિ દર્શનમ્ અદ્ય વિરુદ્ધમ્, તદ્વદ્ તદ્વિષયત્વમ્ અપ્ય્ અર્થસ્ય અદ્ય ન અસ્તિ । તતઃ પૂર્વકાલદૃષ્ટત્વમ્ અપશ્યચ્ છ્રોત્રજ્ઞાનં ન વાચકભાવગ્રાહિ વાચ્યવાચકભાવગ્રાહિ।
અનેન એવ ન્યાયેન યોગિજ્ઞાનમ્ અપિ સકલશબ્દાર્થાવભાસિત્વે ઽપિ સઙ્કેતકાલસૃષ્ટત્વાગ્રહણાન્ નિર્વિકલ્પકમ્ ।
ભવતુ રૂપાદ્યાલમ્બનમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્, વાચકસ્યાપ્રતિભાસાદ્ વાચ્યસ્યૈવ પ્રતિભાસાદ્ અવિકલ્પકમ્ । યત્ પુનર્ એતદ્દ્વયપ્રતિભાસીન્દ્રિયજ્ઞાનં તદ્ દ્વયપ્રતિભાસાદ્ વિકલ્પકં પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય ચોદયતિ -- શ્રોત્રે તિ । તર્હિ ર્ અક્ષમાયામ્ । સર્વમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ અવિકલ્પકમ્ ઇતિ ન ક્ષમ્યત એતદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રોત્રજ્ઞાણમ્ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસં સ્યાદ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । કિમ્ ભૂતં? શબ્દસ્વલક્ષણાગ્રાહિ । હેતુભાવેનાસ્ય વિશેષણત્વાત્ શબ્દસ્વલષણગ્રાહિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શબ્દગ્રાહિણો ઽપિ વાચ્યાગ્રહણે કથં તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- શબ્દે તિ [23બ્] । ચો યસ્માત્ । કિઞ્ચિદ્ વાચકં કિઞ્ચિદ્ વાચ્યમ્ । યથા `તરપ્તમપૌ ઘઃઽ [પાણિનિ -- 1.1.22] ઇત્યાદિ બુદ્ધિસ્થમ્ । ઇતિ સ્ તસ્માત્ । અસ્તુ તથાપ્રતિભાસં કિમ્ અત ઇત્ય્ આહ -- તથા ચે તિ । તથા ચ સતિ તસ્મિંશ્ ચોક્તપ્રકારે સતિ । એવં ચૈતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ -- યદૈકેન તરપ્તમપૌ સંજ્ઞિનાવ્ ઉચ્ચાર્યેતે તદૈવ ચ કથઞ્ચિદ્ અન્યેન `ઘઃઽ ઇતિ સંજ્ઞોચ્ચાર્યતે । તદા તદ્ દ્વિતયમ્ એકેન શ્રોત્રજ્ઞાનેન પ્રતિયતઃ પુંસઃ શ્રોત્રધીર્ વિકલ્પિકા પ્રસજ્યેતેતિ ।
કથં તર્હિ નૈષ દોષ ઇત્ય્ આહ -- સત્ય્ અપી તિ । ચો યસ્માત્ તદ્ એવેદં યન્ મયા સંકેતકાલત્વેન ગૃહ્યમાણં તથા ગૃહીતં ભવતિ । યદ્ય્ એવમ્ અસ્તુ સંકેતકાલદૃષ્ટત્વેન ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે હેતૌ વા । દર્શનવિષયત્વમ્ ઇતિ બ્રુવન્ પૂર્વદૃષ્ટત્વશબ્દસ્યાર્થમ્ આહ । કથં નાસ્તીત્ય્ આહ -- યથે તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે ।

અર્થસ્યે તિ સમ્પ્રતિદૃશ્યમાનસ્ય । તદ્ભાવે નિગડાકર્ષણન્યાયેન પ્રાક્તનદર્શનસ્યાપિ સ્થિતિઃ પ્રસજ્યેતેતિ ભાવઃ । મા ગ્રહીત્ સંકેતકાલદૃષ્ટત્વં તયોર્ ગૃહ્યમાણયોઃ શબ્દયોસ્ તથાપિ કથં ન વાચ્યવાચકભાવગ્રાહિ તજ્જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોપસંહરન્ન્ આહ -- તત ઇતિ । યતઃ સમ્કેતકાલત્વેન ગૃહ્યમાણં વાચ્યં વાચકં ચ ગૃહીતં ભવતિ તતઃ કારણાત્ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ન વાચ્યવાચકભાવગ્રાહિ । ભવતુ તથાગૃહ્યમાણસ્ય સ્વલક્ષણાસ્ય તથાવમ્ । કિમ્ અતઃ? એતત્ પુનર્ એનં તથૈવ ગ્રહીષ્યતીત્ય્ આહ -- પૂર્વે તિ । હેતૌ શતુર્વિધાનાત્ પૂર્વકાલદૃષ્ટત્વાગ્રહણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- સંકેતદૃટાત્વેનાપિ ન ગ્રહીષ્યતે ઽર્થઃ શબ્દો વા । અથ ચ વિશિષ્ટવાચકવાચકત્વેન વિશિષ્ટાર્થવાચકત્વેન ચ ગ્રહીષ્યત ઇતિ । અસદ્ એતત્ । એવં હિ બ્રુવતેદમ્ અભિપ્રતમ્ -- યેન જ્ઞાનેન યો અર્થઃ સંકેતકાલોપલબ્ધો યચ્ છબ્દસંસર્ગિણા રૂપેણ નૈકીક્રિયતે, ન સ તેન તદ્ચ્છબ્દવાચ્યો ગૃહ્યતે । તથા ગોજ્ઞાનેન સંકેતકાલોપલબ્ધાશ્વશબ્દસંસર્ગિણા ઽશ્વરૂપેણ સહૈકત્વેનાપ્રતીયમાનો ગૌર્ નાશ્વશબ્દવાચ્યો ગૃહ્યતે । શ્રોત્રજ્ઞાનેન સંકેતકાલોપલબ્ધ`ઘઽશબ્દસંસર્ગિણા ચ રૂપેણ નૈકીક્રિયેતે ચ તદા તરપ્તમપાવ્ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । તથા યેન જ્ઞાનેન યઃ શબ્દઃ
[ધ્પ્ર્ પ્.54]
તયા રહિતં તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભાદ્યનાહિતવિભ્રમં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇ-6
તયા કલ્પનયા કલ્પનાસ્વભાવેન રહિતં શૂન્યં સજ્જ્ઞાનં યદ્ અભ્રાન્તં તદ્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ પરેણ સમ્બન્ધઃ । કલ્પનાપોઢત્વાભ્રાન્તત્વે પરસ્પરસાપેક્ષે પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્, ન પ્રત્યેકમ્ ઇતિ દર્શયિતું તયા રહિતં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ લક્ષણયોઃ પરસ્પરસાપેક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષવિષયત્વં દર્શિતમ્ ઇતિ ।
સંકેતકાલદૃષ્ટયદર્થસંસર્ગિણા રૂપેણ નૈકીક્રિયતે, ન તેનાસૌ તદર્થવાચકો ગૃહ્યતે । યથા ગોશબ્દજ્ઞાનેન સંકેતકાલોપલબ્ધાશ્વાર્થસંસર્ગિણાશ્વશબ્દેન સહૈકત્વેનાપ્રતીયમાનો ગોશબ્દો નાશ્વાર્થવાચકો ગૃહ્યતે । શ્રોત્રજ્ઞાનેન સંકેતદૃષ્ટતરપ્તમબર્થસંસર્ગિણા રૂપેણ નૈકીક્રિયતે ચ તદા `ઘઽશબ્દ ઇતિ સૈવ અસિદ્ધિર્ અનુભવેન નિરાકૃતા । વાસ્તવસમ્બન્ધનિરાકરણાચ્ ચ વ્યાપ્તિઃ સિદ્ધેતિ । યદા તુ પૂર્વદૃષ્ટત્વેન ગ્રહો ઽસ્તિ તદા તજ્જ્ઞાનમ્ અભિલાપસંસૃષ્ટાર્થપ્રતિભાસં સદ્ વિકલ્પરૂપમ્ એવેતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
શ્રોત્રજ્ઞાણે યથા ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસત્વં ચોદિતં તથા યોગિજ્ઞાને ઽપિ ચોદયિતું શક્યમ્ ઇતિ તત્રાપ્ય્ અમુમ્ એવ પરિહારમ્ અતિદિશન્ન્ આહ -- અનેને તિ । યજ્ જ્ઞાનં સકેતકાલવિષયત્વં ગૃહ્યમાણસ્ય ન ગૃહ્ણાતિ, ન તદ્ વાચ્યવાચકભાવગ્રાહીત્ય્ અનેન ન્યાનેન યુક્ત્યા યોગિજ્ઞાનં વક્ષ્યમાણલક્ષણાં સકલશબ્દાર્થાવભાસિત્વે સત્ય્ અપિ નિર્વિકલ્પકમ્ ।
નનુ ચાયસ્ય વાચ્યવાચકભાવગ્રાહિણો જ્ઞાનસ્યાસ્તુ નિર્વિકલ્પકત્વમ્, અસ્ય તુ સર્વશબ્દાર્થગ્રાહિણઃ કથં તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- સંકેતે તિ । તથા ઽગ્રહણમ્ ઉક્તેન ન્યાયેન યોગિનં પ્રત્ય્ અપિ પૂર્વદર્શનવિષયત્વસ્યાસત્ત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
તયા રહિતં ઇત્ય્ આચાર્યીયં વિવરણં વ્યાચ[24અ]ષ્ટે -- તયે તિ ।
નનુ વિકલ્પે ઽપિ વિકલ્પાન્તરં નાસ્તિ । તતસ્ તસ્યાપિ કલ્પનાપોઢત્વં કિં ન ભવતિ? અથ કપનયા રહિતમ્ ઇતિ યન્ ન વિકલ્પ્યતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ અપિ કલ્પનાપોઢમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવાકારેણ વિકલ્પ્યત ઇતિ કથમ્ એતદ્ ઉચ્યત ઇતિ પશ્યન્ કલ્પનયા રહિતમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિવક્ષિતમ્ અર્થમ્ આહ -- કલ્પનાસ્વભાવેને તિ । કલ્પનાયાઃ સ્વભાવો ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસત્વમ્, તેન । યથા વિષાણી કકુદ્માન્ પ્રાન્તે વાલધિર્ ઇતિ વિષાણાદિમતા(-તો) વિષાણ્દીન્ય્ એવ ગોત્વલિઙ્ગાનિ વ્યપદિશ્યન્તે । તદ્વત્ કલ્પનાખ્યેન ધર્મિણા ધર્મો ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસત્વાખ્યો નિર્દિષ્ટ ઇતિ દર્શયતિ । અત એવ ચાચાર્ય દિગ્નાગીય પ્રત્યક્ષલક્ષણે કલ્પણાપોઢત્વાખ્યે યદ્ ઉદ્દ્યોતકર ચોદ્યમ્ ઇહૈવ પૂર્વમ્ ઉપદર્શિતં તત્ ખલુ ધર્મકીર્તિ ચોદ્યસદૃશમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । પરેણે તિ પરદેશસ્થિતેન તદ્ અનાહિતવિભ્રમં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ અનેન । અભ્રાન્તગ્રહણસ્યૈવ તદ્ વિવરણં ઇતિ અભ્રાન્ત ગ્રહણમ્ ઇહ । દૂરસ્થિતેન સમ્બન્ધકરણે કિમ્ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આહ -- કલ્પનાપોઢે તિ । મિલિતયોર્ અનયોસ્ તલ્લક્ષણત્વાત્ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ઇત્ય્ એકવચનેન નિર્દેશઃ । ઇતિ ના દર્શનીયસ્ય રૂપમ્ આહ । કથં પરસ્પરસાપેક્ષતેત્ય્ આહ -- તયા રહિતં યદ્ અભ્રાન્તં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ વ્યવહર્તવ્યમ્ ઇતિ શેષઃ । ઇતી ત્યાદિનૈવ ચોપસંહરતિ । યસ્માદ્ એવમ્ ઇતિ સ્ તસ્માત્ । પ્રત્યક્ષવિષયત્વં દર્શિતમ્ અન્તે પ્રત્યક્ષગ્રહણસામર્થ્યાત્ ।

[ધ્પ્ર્ પ્.55]
તિમિરમ્ અક્ષનોર્ વિપ્લવઃ । ઇન્દ્રિયગતમ્ ઇદં વિભ્રમકારણમ્ । આશુભ્રમણમ્ અલાતાદેઃ । મન્દં હિ ભ્રમ્યમાણે ઽલાતાદૌ ન ચક્રભ્રાન્તિર્ ઉત્પદ્યતે । તદર્થમ્ આશુ ગ્રહણેન વિશેષ્યતે ભ્રમણમ્ । એતચ્ ચ વિષયગતં વિભ્રમકારણમ્ । નાવા ગમનં નૌયાનમ્ । ગચ્છન્ત્યાં નાવિ સ્થિતસ્ય ગચ્છદ્વૃક્ષાદિભ્રાન્તિર્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ યાન ગ્રહણમ્ । એતચ્ ચ બાહ્યાશ્રયસ્થિતંર વિભ્રમકારણમ્ । સંક્ષોભો વાતપિત્તશ્લેષ્મણામ્ । વાતાદિષુ હિ ક્ષોભં ગતેષુ જ્વલિતસ્તમ્ભાદિભ્રાન્તિર્ ઉત્પદ્યતે એતચ્ ચ અધ્યાત્મગતં વિભ્રમકારણમ્ ।
સર્વૈર્ એવ ચ વિભ્રમકારણૈર્ ઇન્દ્રિયવિષયબાહ્યાધ્યાત્મિકાશ્રયગતૈર્ ઇન્દ્રિયમ્ એવ વિકર્તવ્યમ્ । અવિકૃતે ઇન્દ્રિયે ઇન્દ્રિયભ્રાન્ત્યયોગાત્ । એતે સમ્ક્ષોભપર્યન્તા આદયો યેષાં તે તથોક્તાઃ । આદિ ગ્રહણેન કાચકામલાદય ઇન્દ્રિયસ્થા ગૃહ્યન્તે । આશુનયનાનયનાદયો વિશયસ્થાઃ । આશુનયનાનયને હિ કાર્યમાને ઽલાતે ઽગ્નિવર્ણદણ્ડાભાસા ભ્રાન્તિર્ ભવતિ । હસ્તિયાનાદયો બાહ્યાશ્રયસ્થાઃ, ગાડમર્મપ્રહારાદય આધ્યાત્મિકાશ્રયસ્થા વિભ્રમહેતવો ગૃહ્યન્તે ।
તૈર્ અનાહિતો વિભ્રમો યસ્મિંસ્ તથાવિધં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તિમિરમ્ અક્ષ્ણોર્ વિપ્લવહેતુત્વાદ્ વિપ્લવઃ । ઇન્દ્રિયગતમ્ ઇન્દ્રિયાશ્રિતમ્ । વિભ્રમ સ્ય ભ્રાન્તત્વસ્ય કારણં સાક્ષાત્ કારણત્વેન । અલાતં વિદગ્ધકાષ્ઠમ્ । આશુ ગ્રહણસ્ય ફલમ્ આહ -- મન્દમ્ ઇતિ । યદ્ય્ અપિ મન્દં ભ્રમ્યમાણસ્યાલાતસ્ય વિભ્રમકારણત્વાદર્શનાદ્ આશુભ્રમણં લભ્યતે, તથાપિ શાશ્ત્રકૃતા સ્વકીયવચનાકૌશલપરિહારાર્થમ્ આશુ ગ્રહણં કૃતમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । પૂર્વસ્માદ્ એતદ્ભેદેન કથમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- એતદ્ ઇતિ । ચો યસ્માદર્થે । આશુ ગ્રહણેન નૌયાનમ્ અપિ વિશેષણીયમ્ । મન્દં હિ ગચ્છન્ત્યાં નાવિ ન ગચ્છદ્વૃક્ષાદિદર્શનં ભવતીત્ય્ અનુભ્વસિદ્ધમ્ એતત્ । ઇતિ ર્ હેતૌ । એતત્ કસ્માત્ પૃથગ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ એતચ્ ચે તિ । ચો યસ્માત્ । સંક્ષોભ ઉપચયઃ । પ્રકોપ ઇતિ યાવત્ । સ કેષામ્ ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ -- વાતે તિ । નાસૌ વિભ્રમકારણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપનુદન્ન્ આહ -- વાતાદિષુ -- ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । ક્ષોભં પ્રકોપં ગતેષુ સંક્ષુબ્ધેષ્વ્ ઇતિ યાવત્ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- અસ્તુ તિમિરસ્યેન્દ્રિયોપઘાતહેતુકત્વાદ્ ભ્રાન્તજ્ઞાનહેતુત્વમ્ । નૌયાનાદીનાં તુ કથં સત્સ્વ્ અપિ તેષુ તદવસ્થત્વાદ્ ઇન્દ્રિયસ્યેત્ય્ આહ -- સર્વૈર્ એવે તિ । ઇન્દિર્યગતસ્ય તિમિરાદેર્ ઇન્દ્રિયવિકારત્વેન સમ્મતસ્યાપ્ય્ ઉપાદાનં દૃષ્ટાન્તાર્થમ્ । તેનાયમ્ અર્થઃ -- યથેન્દ્રિયગતં તિમિરાદીન્દ્રિયવિકુર્વદ્ વિભ્રમહેતુઃ, તથા અન્યૈર્ અપિ તદ્વિકુર્વદ્ભિર્ એવ વિભ્રમહેતુભિર્ ભાવ્યમ્ ઇતિ ।
કસ્માત્ પુનર્ અમીભિર્ ઇન્દ્રિયવિકારો ઽવશ્યકર્તવ્ય ઇત્ય્ આહ -- અવિકૃત ઇત્યાદિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । તદ્વિકારવિકારિત્વાદ્ આશ્રયાશ્ ચક્ષુરાદ્ય ઇતિ । પ્રયોગ[24બ્]સ્ ત્વ્ એવં કર્તવ્યઃ । યદિ
[ધ્પ્ર્ પ્.56]
તદ્ એવ લક્ષણમ્ આખ્યાય યૈર્ ઇન્દ્રિયમ્ એવ દ્રષ્ટૃ કલ્પિતં માનસપ્રયક્ષલક્ષણે ચ દોષ ઉદ્ભાવિતઃ, સ્વસંવેદનં ચ ન અભ્યુપગતમ્, યોગિજ્ઞાનં ચ; તેષાં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ પ્રકારભેદં પ્રત્યક્ષસ્ય દર્શયન્ન્ આહ --
તત્ ચતુર્વિધમ્ ઇ-7
તત્ ચતુર્વિધમ્ ઇતિ
ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ ઇ-8
ઇદ્રિયસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ । ઇન્દ્રિયાશ્રિતં તત્ પ્રત્યક્ષામ્ ।
ઇન્દ્રિયજભ્રમકારણં તદ્ ઇન્દ્રિયં વિકરોત્ય્ એવ તથા તિમિરાદિ । ઇન્દ્રિયજભ્રમકારણં ચ નૌયાનાદીતિ સ્વભાવહેતુઃ । એવંવિધસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભ્રમરૂપત્વં બાધવશાદ્ અવસિતમ્ ઇન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાચ્ ચેન્દ્રિયજત્વમ્ । તથાભૂતવિભ્રમકારણાત્વં ચ નૌયાનાદેઃ સ્વાન્વયવ્યતિરેક્તાનુવિધાનાત્ સિદ્ધમ્ । ઉપયુક્તકાર્ત્સ્ન્યે વા ઽયં સર્વ શબ્દઃ પ્રવર્ત્તનીયઃ । એત ઇત્યાદિ વિભ્રમહેતવો ગૃહ્યન્ત ઇત્ય્ અન્તં સુબોધમ્ । કેવલં પર્યન્તો ઽન્તો વાચ્યઃ । કાચો ઽક્ષિવિકારહેતૂ રોગવિશેષઃ । કામલો ચ (-લો ઽત્ર) નયનવદનાદિવિકારકારણં વ્યાધિવિશેષ એવેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તૈર્ અનાહિતો વિભ્રમો યસ્મિન્ન્ ઇતિ વિગૃહ્ણંસ્ ત્રિપદં બહુવ્રીહિં દર્શયતિ । અનાહિતઓ વિભ્રમો યસ્મિંસ્ તત્તથેતિ પ્રસાધ્ય તેષામ્ અનાહિતવિભ્રમ ઇતિ ષષ્ઠીતતપુરુષઃ કાર્યઃ । ઇદન્ ત્વ્ અર્થકથનમ્ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । યો હિ તૈર્ અનાહિતવિભ્રમઃ સ તેષાં ભવતીતિ । જ્ઞાનાધિકારેણ લક્ષણવિધાનાલ્ લબ્ધં જ્ઞાનમ્, તેન જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
સમ્પ્રત્ય્ આચાર્યસ્યા વાન્તરપ્રત્યક્ષભેદવ્યુત્પાદને નિમિત્તં દર્શયન્ન્ આહ -- તદ્ એવમ્ ઇતિ । નિપાતસમુદાયશ્ ચાયમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણેતિય્ અસ્યાર્થે વર્ત્તતે । યૈર્ ઇતિ પ્રત્યેકં યોજનીયમ્ । યૈઃ સ્વયૂથ્યૈર્ વૈભાષિકૈઃ । યદિ જ્ઞાનં દ્રષ્ટૃ સ્યાત્, તસ્યાપ્રતિઘત્વાદ્ વ્યવહિતમ્ અપિ ગૃહ્ણીયાત્ । તતઃ ચક્ષુઃ પશ્યતિ રૂપાણિ અભિધ- 1.42] ઇત્યાદિ વાદિભિર્ ઇન્દ્રિયમ્ એવ દ્રષ્ટૃ કલ્પિતમ્ । યૈર્ મીમાંસકૈર્ આચાર્ય દિગ્નાગી યે માનસપ્રત્યક્ષલક્ષણે ગૃહીતગ્રાહિત્વલક્ષણો ઽપ્રામાણ્યનિમિત્તો દોષ ઉદ્ભાવિતઃ । લક્ષણગ્રહણસ્યોપલક્ષણત્વાન્ માનસપ્રત્યક્ષાભ્યુપગમે ઽપિ યો દોષો ઽન્ધબધિરાદ્યભાવલક્ષણઃ, સો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । યૈશ્ ચ મીમાંસકૈઃ કુમારિલ મતાનુસારિભિર્ નૈયાયિકવૈશેષિકૈ શ્ ચ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધેન સ્વસંવેદનં નાભ્યુપગતમ્ । યૈશ્ ચ ચાર્વાકમીમાંસકૈર્ યોગિન એવ ન સમ્ભવન્તિ, કુતસ્ તેષાં જ્ઞાનમ્ ઇતિ વાદિભિર્ યોગિજ્ઞાનં ચ નાભ્યુપગતમ્ ઇતિ વર્તતે । ત્રયો ઽપિ ચ કારા વક્તવ્યાન્તરં સમુચ્ચિવન્તિ । તેષામ્ અમીષાં તત્ર તત્ર યા વિમતિસ્ તન્ નિરાકરણાર્થં પ્રત્યક્ષસ્યોક્તલક્ષણસ્ય પ્રકારો વિશેષસ્ તસ્ય ભેદં નાનાત્વમ્, અવાન્તરજાતિભેદમ્ ઇતિ યાવત્ ।
તદ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષં ચતુર્વિધં ચતુર્ષ્પ્રકારમ્ ॥
તત્રૈકં તાવદ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાણમ્ ઉક્તં વ્યાચક્ષાણ આહ -- ઇન્દિર્યસ્યે તિ । જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ જ્ઞાનમ્ ,
[ધ્પ્ર્ પ્.57]
માનસપ્રત્યક્ષે પરૈર્ યો દોષ ઉદ્ભાવિતસ્ તં નિરાકર્તું માનસપ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ આહ --
સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણા ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન
સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતં તન્ મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇ-9
ઇન્દ્રિયં ચ તજ્જ્ઞાનં ચેતિ કૃત્વા શક્યમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ ઇતિ વક્તુમ્, તત્ કથં વિપ્રતિપત્તિર્ નિરાકૃતેત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાકર્તુમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અત્ર્ આચાર્યસ્ય્ એ ન્દ્રિયસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષો વિવક્ષિત ઇતિ દર્શયતિ -- ઇન્દિર્યસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇતિ । યદ્ ઇન્દિર્યેણ જન્યતે તદ્ ઇન્દ્રિયસ્ય ભવતીતિ ભાવઃ ।
નનુ ચેન્દ્રિયાનુમાનમ્ અપિ કાર્યપ્રભવં ભવતીન્દ્રિયસ્ય જ્ઞાનમ્ । તતસ્ તસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વં પ્રાપતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇન્દ્રિયાશ્રિતમ્ ઇતિ । આશ્રિતં જન્યતયા તસ્મિન્ સત્ય્ એવ ભાવાત્ । ન ચેન્દ્રિયાનુ[25અ]આમમ્ ઇન્દ્રિયેણ સાક્ષાજ્ જન્યતે, યેન તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અનેકહેતુત્વે ઽપિ જ્ઞાનસ્યેન્દ્રિયેણ વ્યપદેશો ઽસાધારણત્વાત્ તસ્યેતિ દ્ર્ષ્ટવ્યમ્ । ઇન્દિર્યસ્ય જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ કથયતા નેન્દિર્યસ્ય દ્રષ્ટૃત્વમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । તતો વિપ્રતિપત્તિર્ નિરાકૃતા ।

નનુ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય દ્રષ્ટૃત્વે તસ્યાપ્રતિઘત્વાદ્ વ્યવહિતસ્યાપિ ગ્રહણં પ્રસજ્યેતેતિ તૈર્ ઉક્તો દોષઃ । સ કથં પરિહૃતો યેન વિપ્રતિપત્તિર્ નિરાકૃતેતિ ચેત્ । અયમ્ આશયઃ -- ન જ્ઞાનં ગત્વા ગત્વા ઽર્થં ગૃહ્ણાતિ, યેન ગમનવિબન્ધાભાવાત્ વ્યવહિતમ્ ઽપિ ગૃહ્ણીયાત્ । કિન્ તર્હિ? યદાકારમ્ ઉત્પદ્યતે તદ્ ગૃહ્ણાતીત્ય્ ઉચ્યતે । ન ચાયોગ્યદેશસ્થો ઽર્થસ્ તત્સ્વરૂપકો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિજ્ઞાતઃ । તત્ કથં તસ્ય તેન ગ્રહ ઇતિ સુજ્ઞાનમ્ એતદ્ ઇતિ કિમ્ અત્રોપપત્ત્યાભિહિતયેતિ? ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇન્દ્રિયાદિસામગ્રીજન્યજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્, એકસ્ય જનકત્વવિરોધાત્ । નાજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
એવં ચ દર્શયતા વાર્ત્તિકકારેણ યદ્વેન્દ્રિયં પ્રમાણં સ્યાત્ તસ્ય વાર્થેન સઙ્ગતિર્[શ્વ્ 4.60]ઇત્યાદિ વચનાત્ તસ્યાપિ યા પ્રત્યક્ષપ્રમાણતા મીમાંસકા દિભિર્ અભ્યુપગતા સા નિરસ્તા વેદિતવ્યા । તથા હિ -- પ્રાપકં પ્રમાણં ભવેત્ । નાન્યત્ । પ્રાપકત્વં ચ પ્રવર્ત્તકર્ત્વેના[વ્યવધાનેન ન્યાન્યથા] । પ્રવર્ત્તકત્વં ચાધિગમાત્મકત્વેન, નાન્યથા । ન ચ તસ્ય તથાત્વમ્ અસ્તિ । અધિગમોપગમેન પ્રવર્ત્તકત્વે ચ નૈવ વ્યવધીયતે । યતશ્ ચાવ્યવધાનેન પ્રવૃત્તિઃ સ એવ પ્રવર્ત્તકત્વાત્ પ્રમાણં યુક્તમ્ । તચ્ ચ જ્ઞાનમ્ એવ । તદ્ ઉક્તમ્ -- ધીપ્રમાણતા, પ્રવૃત્તેસ્ તત્પ્રધાનત્વાદ્ ધેયોપાદેયવસ્તુનિ [પ્રમાણવા- 1.5] ઇતિ ।
યદ્વા પ્રમાયાઃ કરણાત્ પ્રમાણમ્ । પ્રમા ચ નીલસ્યેયં ન પીતસ્યેતિ વિશિષ્ટેનૈવાધિકરણેનાવચ્છિન્ના પ્રતીયત ઇતિ તત્કરણં ભવિતુમ્ અર્હતિ । યત ઇયમ્ અવ્યવધાના તાદ્રૂપ્યેણ વ્યવસ્થાં લભતે । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિશ્ ચ નીલપીતાદિ[33]................સ્ય ભેદવ્યવસ્થાઙ્ગમ્ । સ્વભેદેન ક્રિયાભેદનિબન્ધનં ચ કરણં તતો જ્ઞાનાત્મકમ્ એવ સારૂપ્યમ્ અધિગતિક્રિયાભેદવ્યવસ્થાઙ્ગં પ્રમાણં યુજ્યત ઇતિ । દ્વયી ચેયં વિધા ઽન્યત્ર્ આચાર્યેન વિપઞ્ચિતેતિ નેહોચ્યતે, પ્રાજ્ઞજનાધિકારેણાસ્ય પ્રકરણસ્ય પ્રારમ્ભાત્ । દિઙ્માત્રં તૂક્તમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[33] અસપષ્ટમ્ -- સં-
[ધ્પ્ર્ પ્.58]
સ્વ આત્મીયો વિષય ઇન્દિર્યજ્ઞાનસ્ય તસ્ય અનન્તર ઃ -- ન વિદ્યતે ઽન્તરમ્ અસ્ય ઇતિ । અન્તરં ચ વ્યવધાનં વિશેષશ્ ચ ઉચ્યતે । તતશ્ ચ અન્તરે પ્રતિષિદ્ધે સમાનજાતીયો દ્વિતીયક્ષણભાવ્યુપાદેયક્ષણ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયસ્ય ગૃહ્યતે । સ સહકારી યસ્ય ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય તત્ તથોક્તમ્ । દ્વિવિધશ્ ચ સહકારી -- પરસ્પરોપકારી એકકાર્યોપકારી ચ । ઇહ ચ ક્ષણિકે વસ્તુન્ય્ અતિશયાધાનાયોગાદ્ એકકાર્યકારિત્વેન સહકારી ગૃહ્યતે ।
નનુ ચતુર્વિધપ્રત્યક્ષાભિધાને નિમિત્તમ્ ઉક્તમ્ એવ ધર્મોત્તરેણ તત્ કથં તદ્ એવ માનસે ત્યાદિના પુનર્ આચષ્ટે । અથ્ આચાર્ય સ્ય ચતુષ્ટયાભિધાને નિમિત્તં યદ્ આસીત્ બુદ્ધિસ્થં તત્ પ્રાગ્ ઉક્તમ્, તદ્ એવ તુ યથાયોગં પ્રત્યક્ષવ્યક્તિવિશેષાભિધાને ઽભિધાનીયમ્ ઇતિ । તર્હિ યૈર્ ઇન્દ્રિયં દ્રષ્ટૃ કલ્પિતં તન્નિરાકરણાર્થમ્ આહ -- ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ ઇતિ તથા ઽન્યત્રાપિ સ્વસંવેદનાદૌ તત્તન્નિમિત્તમ્ અનેન કિન્નોક્તમ્? તદ્ અત્રાપિ માનસં વ્યાખ્યાતુમ્ આહેતિ વક્તું યુક્તમ્ ઇતિ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલં માનસસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાશક્યનિશ્ચયત્વેનાવ્યવહારાઙ્ગત્વાત્ પ્રરોક્તદોષનિરાકરણમાત્રમ્ એવાસ્ય લક્ષણાખ્યાને નિમિત્તં નાન્યદ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યિતુમ્ ઉક્તમ્ એવ નિમિત્તમ્ અનૂદિતમ્ ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અવદ્યમ્ । અથેન્દ્રિયજ્ઞાનસ્યાપિ લક્ષણ[25બ્]મ્ અન્યેષામ્ ઇવ કિં નોક્તમ્? નોક્તમ્ । તલ્લક્ષણવિપ્રતિપત્ત્યભાવાત્ । ઇન્દિર્યજ્ઞાનમ્ ઇતિ નિગદેનૈવ વ્યાખાતત્વાચ્ ચેતિ ।
સ્યાન્ મતમ્ । અભિમતં ચતુર્વિધં પ્રત્યક્ષં દર્શયિતવ્યમ્ । તચ્ ચૈકદા વક્તુમ્ અશક્યત્વાત્ ક્રમેણ વચનીયમ્ । ક્રમશ્ ચૈવંવિધો ઽસ્ત્વ્ અન્યાદૃશો વા કિમ્ અત્રાદરેણેતિ ઇન્દ્રિયજ્ઞાણાદિર્ ઈદૃશઃ ક્રમઃ કૃતઃ, અથાન્યદ્ અપ્ય્ અસ્ય નિમિત્તમ્ અસ્તીતિ? અન્યદ્ અપ્ય્ અસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે । તથા હિ સર્વસ્ય સર્વવ્યવહારાઙ્ગમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ ઇતિ તદાદિતો ઽભિહિતમ્ । તેનૈવેન્દ્રિયજ્ઞાનેન તથાભૂતેન માનસં જન્યત ઇતિ તદનુ માનસં વ્યાખ્યાતમ્ । તસ્ય પશ્ચાત્ પ્રત્યાત્મવેદ્યતયા ઽસ્તિવેન શક્યનિશ્ચયતયા ચ સ્વસંવેદનમ્ ઉદિતમ્ । તતઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સામગ્રીમાત્રપ્રદર્શનતયઽન્તિમપુરુષાર્થતયા ચાન્તે યોગિજ્ઞાનમ્ ઉપદર્શિતમ્ ઇતિ ।
સ્વ ઇત્યાદિના સ્વવિષયે ત્યાદિલક્ષણં વ્યાચષ્ટે । તચ્ ચ તત્ તથોક્તમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુગમમ્ ।
નન્વ્ અનુકારકસ્ય સહકારિત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઉપકારિણા સહકારિણા ભાવ્યમ્ । સમસમયયોશ્ ચોપકાર્યોપકારકભાવાભાવાત્ કથમ્ અસૌ વિષયક્ષણસ્ તસ્ય સહકારીત્ય્ આશક્યાહ -- દ્વિવિધશ્ ચે તિ । પરશ્પરે ત્યાદિ । ચો યસ્માત્ । દ્વિવિધો દ્વિપ્રકારઃ સહકરણશીલો ભાવઃ । કથં દ્વૈવિધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- પરસ્પરે ત્યાદિ । પરસ્પરોપકારિતયા ચ સહકારિત્વમ્ એકત્વાધ્યવસાયાધીનં સન્તાનગતમ્ અમુખ્યમ્ । મુખ્યં તુ એકાર્થક્રિયાકારિત્વેન । યદિ દ્વૈવિધ્યે ઽપિ પ્રાક્તનસ્ય ગ્રહણં તદા તદવસ્થો દોષ ઇત્ય્ આહ -- ઇહે તિ । ઇહ માનસક્રિયાયામ્ । ચો ઽવધારણે । એકાર્થક્રિયાકારિત્વેને ત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । સહકારી હિ ગૃહ્યતે વિષયક્ષણ ઇતિ પ્રકરણાદ્ અવસેયમ્ । પૂર્વં કસ્માન્ ન ગૃહ્યત
[ધ્પ્ર્ પ્.59]
વિષયવિજ્ઞાનાભ્યાં હિ મનોવિજ્ઞાનમ્ એકં ક્રિયતે યતસ્ તન્ અનયોઃ પરસ્પરસહકારિત્વમ્ ।
ઈદૃશેન ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનેન આલમ્બનભૂતેન અપિ યોગિજ્ઞાનં જન્યતે. તન્ નિરાસાર્થં સમનન્તરપ્રત્યય ગ્રહણં કૃતમ્. સમ શ્ ચ અસૌ જ્ઞાનત્વેન, અનન્તર શ્ ચ અસૌ અવ્યવહિતતત્વેન, સ ચ અસૌ પ્રત્યય શ્ ચ હેતુત્વાત્ સમનન્તરપ્રત્યય ઃ, તેન જનિતમ્ ।
ઇત્ય્ આહ -- ક્ષણિક ઇતિ । હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । અથ યદિ વસ્તુનઃ ક્ષનિકત્વેનાતિશયાધાનાસમ્ભવાત્ પરસ્પરોપકારિત્વેન ન સહકારી ગૃહ્યતે દ્વિવિધશ્ ચ સહકારી ત્ય્ અનન્તરમ્ ઉદિતમ્ અનેન વ્યાહન્યેત । હેતુબિન્દુશ્ ચ વિરુધ્યેતેતિ સર્વમ્ અસમઞ્જસમ્ । ન । અભિપ્રાયાપરિજ્ઞાનાત્ । તથા હિ ક્ષનિકે વસ્તુની તિ ધારયા ઽપ્રવાહિણિ સજાતીયાપ્રસવધર્મિણ્ય્ અન્તિમે માનસોત્પાદકતયા ઽભિમત ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનામ્નિ નિરોધોન્મુખ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્ । ન ત્વ્ અક્ષણિકવ્યાવૃત્ત્યા ક્ષણીકપદાભિલાપ્યે ઽવસ્તુમાત્રવ્યાવૃત્ત્યા ચ વસ્તુમાત્ર ઇતિ
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । યદીદં માનસોપજનનોન્મુખમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ એકજાતીયપ્રવાહવાહિ સ્યાત્ તદા સન્તાનોપકારદ્વારકાતિશયાધાયકત્વે વિષયો ઽસ્ય સહકારીતિ કલ્પેયેત । કેવલમ્ ઇદમ્ અપેતસજાતીયપ્રસવશક્તિકં સન્તાનવર્ત્તીતિ કથમ્ અસ્ય વિષયસ્ તથા સહકારી કલ્પ્યેતેતિ । નનુ કિં તદ્ એકં યત્ કુર્વતોર્ એતયોસ્ તથાસહકારિત્વમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ વિષયે તિ । હિ ર્ અવધારેણે । યતો યસ્માદ્ આભ્યામ્ એવ તદ્ એકં કિર્યતે, તસ્માત્ । તદ્ ઇત્ય્ અયં તસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । અન્યોન્યસ્ય સહકારિત્વમ્ એકાર્થક્રિયાકારિત્વેનેતિ પ્રકરણાત્ ।

ઈદૃશેને ત્યાદિના સમનન્તરપ્રત્યય ગ્રહણસ્ય વ્યવચ્છેદં દર્શયતિ । ઈદૃશેન સ્વવિષયાનન્તરવિષયગ્રહ[26અ]ણસહકારિણા । આલમ્બ્યત ઇતિ આલમ્બનભૂતં રૂપં યસ્ય તેન ગ્રાહ્યસ્વભાવેન સતા જન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય યોગિજ્ઞાનસ્ય નિરાસર્થં માનસત્વનિરાકરણાર્થમ્ । એવઞ્ ચ વ્યાચક્ષાણેન "સમનન્તરપ્રત્યયગ્રહણમ્ અન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગનિરાકરણાર્થમ્ ઇતિ" યદ્ અન્યેન વ્યાખ્યાતમ્ -- તદ્ અપહસ્તિતમ્ । ઇન્દ્રિયજ્ઞાનગ્રહણેનૈવ તત્પ્રસઙ્ગસ્ય નિરાકૃતત્વાદ્ ઇતિ ।
સમશ્ ચે ત્યાદિના સમનન્તરપ્રત્યય શબ્દસ્ય વિગ્રહમ્ અર્થં ચાહ । હેત્વ્ અર્થઃ પ્રત્યયા ર્થઃ । શકન્ધ્વાદિપાઠાચ્ ચ ન દીર્ઘત્વમ્ । યદિ નામૈવં વ્યુત્પત્તિસ્ તથાપિ પ્રાક્તનમ્ એવ વિજ્ઞાનમ્ ઉપાદાનભૂતમ્ આગમે તથા રૂઢં નાન્યત્ । તદ્ ઉક્તમ્ અભિધર્મકોષે -- "ચિત્તચૈત્તા અચરમા ઉત્પન્નાઃ સમનન્તરઃ" [2.6.2] ઇતિ । સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધયા ચામુયા સંજ્ઞયા વ્યવહરતા ઽઽચાર્યેણ સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધત્વમ્ અસ્ય દર્શિતમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.60]
તદ્ અનેન એકસન્તાનાન્તર્ભૂતયોર્ એવ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમનોવિજ્ઞાનયોર્ જન્યજનકભાવે મનોવિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ભવતિ । તતો યોગિજ્ઞાનં પરસન્તાનવર્તિમ્ નિરાસ્તમ્ ।
નનુ કિં કૃતં સમન્તરપ્રત્યય ગ્રહણેન યેન યોગિજ્ઞાનસ્ય તથાત્વેન નિરાસ ઇત્ય્ આહ -- તદ્ ઇતિ । યસ્માત્ સમનન્તરપ્રત્યયરૂપેણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન યજ્ જનિતં તન્ માનસં તત્ તસ્માત્ કારણાદ્ અનેન સમનન્તરપ્રત્યય ગ્રહણેન્ ઐકસન્તાનાન્તર્ભૂતયોર્ એકસન્તતિપતિતયોર્ એવ જન્યજનકભાવે સતિ મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ । સાક્ષાદ્ ઇન્દ્રિયાજન્યતયા મનોમાત્રાશ્રિતત્વાન્ માનસમ્ એવોક્તમ્ । આગમે ઽપિ મનઃશબ્દેનૈતદ્ એવોચ્યત ઇતિ પ્રદર્શનાર્થં ચૈવમ્ અભિધાનં મન્તવ્યમ્ । તથાપિ કથં યોગિજ્ઞાનં તથાત્વેન નિરસ્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્ ઇતિ । યસ્માદ્ ઉપાદાનોપાદેયભૂતયોર્ ગ્રહણં ભિન્નસન્તાનવર્ત્તિનોશ્ ચોપાદાનોપાદેયભાવાભાવઃ, તસ્માદ્ યોગિજ્ઞાનં નિરસ્તં માનસત્વેન પ્રતિક્ષિપ્તમ્ । યદિ પુનર્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન જનિતમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ ઉચ્યેત તદા ઽઽલમ્બનભૂતેનાપિ તેનાદૌ જન્યત ઇતિ નિરસ્તં ન સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- યદ્ય્ એતદ્ અર્થં સમ્નનતરપ્રત્યય ગ્રહણં તર્હિ નિતરાં ન કર્ત્તવ્યમ્ । સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિણે ત્ય્ અનેનૈવ યોગિજ્ઞાનસ્ય નિરસ્તત્વાત્ । ન હિ તદ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં યોગિજ્ઞાને કર્ત્તવ્યે સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારી તિ । અથોચ્યતે -- યદેન્દ્રિયજ્ઞાનં યોગિજ્ઞાનં જનયતિ તદા સ્વોપાદેયમ્ અપિ જ્ઞાનં જનયત્ય્ એવ । તતઃ સ્વસન્તતિપતિતજન્યક્ષણાપેક્ષયા તદ્ ભવતિ સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણાસહકારી ત્ય્ અસ્તિ તજ્જાનિતસ્ય તસ્ય માનસત્વલક્ષણમ્ ઇતિ । અહો શબ્દાર્થવ્યવસ્થાપનકૌશલમ્? યદ્ એવ હિ જન્યતયા પ્રકૃતં તદ્ અપેક્ષમ્ એવ સહકારિણઃ સહકારિત્વં ચિન્તનીયમ્ । ન તુ યત્ કિઞ્ચિદ્ અપેક્ષમ્ । ન ચ તદ્ એવ યોગિજ્ઞાનં પ્રતિ તત્ સહકારિ તદ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં યેન તથાત્વમ્ અસ્યોચ્યમાનં શોભેત । અથ તત્ સહકારિ તદ્વસ્તુવૃત્ત્યા તદ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં । તત્ કિમ્ તદપેક્ષયા ચિન્તયેતિ ચેત્ । યદ્ય્ એવં કૃતે ઽપિ સમનન્તરપ્રત્યય ગ્રહણે યોગિજ્ઞાનં નિરસિતુમ્ અશક્યં તથાપિ યથા તદ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં સ્વોપાદેયજ્ઞાનાપેક્ષં સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિ તથા તદેવાપેક્ષ્ય સમન્તરપ્રત્યયો ઽપ્ય્ અદો ભ[26બ્]વત્ય્ એવ । તતસ્ તથાભૂતેન તેન જન્યમાનસ્ય યોગિજ્ઞાનસ્ય કથં તથાત્વેન નિરાસઃ । નનુ ન તદપેક્ષં તસ્ય સમનનતરપ્રયયત્વમ્ । હન્ત તત્ સહકારિત્વમ્ અપિ કિમ્ અસ્ય તદપેક્ષમ્ અસ્તિ? અથ સમનનતરપ્રયયત્વં પ્રકૃતજન્યાપેક્ષં ગ્રાહ્યમ્, ન તુ વાસ્તવં રૂપમ્ ઉપાદેયં ફલાભાવેન તસ્યાનુવાદ્યતાઽનુપપત્તેઃ । અન્યથા સમસ્તવાસ્તવરૂપાનુવાદ્યતાપ્રસં[ગા]દ્ ઇતિ ચેત્ । સમાનમ્ ઇદં સ્વવિષયાનનતરવિષયક્ષણસહકારિગ્રહણે ઽપિ । ન ચ રાજશાસનસમાનં કિઞ્ચિદ્ ઉત્પશ્યામો યેન સમનન્તરપ્રત્યયજન્યત્વમ્ એવ પ્રકૃતજન્યાપેક્ષમ્ ઇહ ગ્રાહ્યમ્, ન તુ સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિત્વમ્ ઇતિ કલ્પનીયમ્ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે । યદા -- યોગી ઇન્દ્રિયજ્ઞાણં તત્સહભુવં ચાર્થક્ષણં ચ કુતશ્ચિત્ કારણાદ્ દિદૃક્ષમાણો યોગિજ્ઞાનેન તદ્ દ્વયમ્ અપિ પશ્યતિ તદા તેનેન્દિર્યજ્ઞાનેન સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિણા તદ્ યોગિઞાનં જન્યત ઇતિ અસતિ સમનન્તરન્પ્રયય ગ્રઃઅણે માનસપ્રત્યક્ષં સમાસજ્યેત । તતસ્ તન્નિર્વૃત્ત્યર્થં કર્ત્તયમ્ એવ સમનન્તરપ્રયય ગ્રહણમ્ । એવંવિધમ્ એવ ચ યોગિજ્ઞાનમ્ અભિપ્રત્યેત્ય્ એદૃશેને ત્ય્ એભિહિતં ધર્મોત્તરેણે તિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.61]
યદા ચ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનાદ્ અન્યો વિષયો મનોવિજ્ઞાનસ્ય તદા ગૃહિતગ્રહણાત્ આસઞ્જિતો ઽપ્રામાણ્યદોષો નિરસ્તઃ ।
યદા ચ ઇન્દ્રિયવિષયોપાદેયભૂતઃ ક્ષણો ગૃહીતઃ, તદા ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન અગૃહીતસ્ય વિષયાન્તરસ્ય ગ્રહણાદ્ અન્ધબધિરાદ્યભાવદોષપ્રસઙ્ગો નિરસ્તઃ ।
સમ્પ્રતિ યથા ગૃહીતગ્રાહિત્વદ્વારકો દોષઃ પરસ્ય પરિહ્રિયતે તથા દર્શયન્ન્ આહ -- યદા ચે તિ । ચો વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । યદૈવં તદા નિરસ્તઃ । ઇન્દ્રિયજ્ઞાણ વિષયાદ્ અન્યો ઽસ્ય વિષય ઇત્ય્ એતદ્ એવ કુતો યેનાસૌ નિરસ્તો ભવતિ ઇત્ય્ આશ્ઙ્ક્યાહ -- યદા ચે તિ । ચો ઽવધારણે । ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયોપાદેયભૂત ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇન્દ્રિય જ્ઞાનસ્ય વિષયો યસ્ તસ્ય્ ઓપાદેયભૂતો યઃ ક્ષણઃ સ ગૃહીત ઇન્દ્ર્યજ્ઞાનસ્ય માનસોપજનને સહકારિકારણત્વેન સ્વીકૃતસ્ તદેતીહૈવ ચ્છેદઃ કર્ત્તવ્યઃ । એવં બ્રુવતેદમ્ આકૂતમ્ -- જનકવિશેષસ્ય વિષયત્વાન્ માનસપ્રત્યક્ષસ્ય વિષયેણ ભવતા જનકેનાવશ્યભાવ્યમ્ । જનકશ્ ચેન્દ્ર્યજ્ઞાનસહભૂઃ ક્ષણસ્ તસ્યેતિ । સો ઽસ્યેન્દ્રિયજ્ઞાનવિષયાત્ પ્રાક્તનાર્થક્ષણાદ્ અન્યો વિષય ઇતિ । અનેન ચ સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિગ્રહણસ્યોપયોગો દર્શિતઃ ।

અથેત્થં ગૃહીતગ્રાહિત્વાદ્ અપ્રમાણ્યપ્રસઙ્ગો નિરાક્રિયતામ્ । અન્ધબધિરાદ્યાભાવદોષપ્રસગ્ઙ્ગસ્ તુ કથઙ્કારં નિરાક્રિયેતેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેને તિ । અમુના ગૃહીતસ્ય વિષ્યાન્તરસ્ય ગ્રહણાન્ માનસેનેતિ પ્રકરનાત્ । તસ્માદ્ હેતોર્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેનાગૃથીતં માનસેન ગૃહ્યત ઇતિ દર્શયતા ચાનેન યસ્યૈવેન્દ્રિયમ્ અસ્તિ તસ્યૈવ તેનેન્દ્રિયજ્ઞાનેન સહભૂવિષયક્ષણસહકારિણા જનિતત્વાન્ માનસં પ્રત્યક્ષમ્ । તેનાગૃહીતં તત્સહભુવઃ વિષયક્ષણં ગૃહ્ણાતિ । યસ્ય પુનઃ પુંસો ઽર્થવિષયમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાણમ્ એવ સાસ્તિ તસ્ય કથં માણસમ્ ઉત્પદ્યતે, ગૃહ્ણીયાદ્ વા તમ્ વિષ્યક્ષણમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । અતો ઽન્ધબધિરાદ્યભાવદોષપ્રસઙ્ગો નિરસત ઇતિ । અનેનેન્દ્રિયજ્ઞાણગ્રહણસ્ય સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિસચિવસ્યોપયોગો દર્શિતઃ । કેવલે ઽપિ જ્ઞાનેનેતિ ગ્રહણે [સ્વ][27અ]વિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિણેતિ વિશેષણબલાદ્ યદિ નામેન્દ્રિયજ્ઞાનેનેતિ લભ્યતે તથાપિ પ્રતિપત્તિગૌરવપરિહારાર્થમ્ ઇન્દેર્ય ગ્રહણમ્ કૃતમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । અન્ધબધિરાદી ત્ય્ અત્ર્ આદિ ગ્રહણાત્ કાપ્તિ(કુષ્ટ)રોગિણો ગ્રહણમ્ તસ્યાપિ માનસેન સ્પર્શજ્ઞાનાત્ ।
ઇહ શાન્તભદ્રેણ સૌત્રાન્દિકાનાં મતં દર્શયતા "પૂર્વં ચક્ષૂરૂપે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં તતસ્ તેનેન્દ્રિયવિજ્ઞાનેન સહજક્ષણસકારિણા તૃતીયસ્મિન્ ક્ષણે માન્સપ્રત્યક્ષં જન્યતે" ઇતિ વ્યાખ્યાતં ।
[ધ્પ્ર્ પ્.62]
એતચ્ ચ મનોવિજ્ઞાનમ્ ઉપરતવ્યાપારે ચક્ષુષિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇષ્યતે । વ્યાપારવતિ તુ ચક્ષુષિ યદ્ રૂપજ્ઞાનં તત્ સર્વં ચક્ષુરાશ્રિતમ્ એવ । ઇતરથા ચક્ષુરાશ્રિતત્વાનુપપત્તિઃ કસ્યચિદ્ અપિ વિજ્ઞાનસ્ય ।
તદ્ અવમન્યમાન આહ -- એતચ્ ચે તિ । ચો ઽવધારણે । ઉપરતવ્યાપાર ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરં દ્રષ્તવ્યઃ । ચક્ષુષો વ્યાપ્રિયમાણાવસ્થા પ્રણિધાનમ્ એવ । એતન્ મનોવિજ્ઞાનં પ્રમાણં પ્રમાણત્વેનોપગતમ્ ઉપરતવ્યાપાર એવ ચક્ષુષિ ભવતીતીષ્યત ઇતિ સમુદાયાર્થો દ્રષ્ટવઃ । યદિ પ્રણિહિતે નયને મનોજ્ઞાનં ન જન્યતે તર્હિ કિં નામ જાયત ઇત્ય્ આહ -- વ્યાપારે તિ । તુ ર્ નિર્વ્યાપારાવસ્થાયા વ્યાપારવતીમ્ અવસ્થામ્ ભિનત્તિ । રૂપજ્ઞાનમ્ ઇતિ વાસ્તવાનુવાદો ન પુનર્ અન્યજ્ઞાનસમ્ભવેન તદ્વ્યવચ્છેદાર્થમ્ । યદ્ વા રૂપ શબ્દઃ સ્વભાવવચનસ્ તેને યત્ સ્વભાવજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વ ગ્રાહણેન વ્યાપ્તિમ્ આહ । ચક્ષુરાશ્રિતં ચક્ષુર્જન્યં ચક્સુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવત્ । ઉપપત્તિમ્ આહ ઇતરથે તિ ।
નનુ વ્યાપારવત્ય્ અપિ ચક્ષુષિ માનસોત્પત્તૌ ન ચક્ષુરાશ્રિતત્વાનુપપત્તિરાદિમ્ અસ્યૈવ જ્ઞાણસ્ય ચક્ષુરાશ્રિતત્વોપપત્તેઃ । સત્યમ્ । કેવલમ્ અ[યમ્] અભિપ્રાયઃ -- યદ્ અપિ તદ્ આદ્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં તદ્ અપિ ચક્ષુરન્વયવ્યતિરેકે ઽ(કા)નુવિધાનાદ્ એવ તદાશ્રિતં વ્યવસ્થાપનીયમ્ । સત્ય્ અપિ તદન્વયવ્યતિકેર્કાનુવિધાને યદિ કસ્યચિન્ માનસત્વં તદા ચક્ષુરન્વ્યવ્યતિતેકૌ ચક્ષુરાશ્રિતત્વવ્યવસ્થાયા અનઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આદ્યે ઽપિ તદ્વ્યવસ્થા ન સ્યાદ્ ઇતિ સાધીયાન્ પ્રસઙ્ગઃ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- કિમ્ એતન્ માનસં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેનૈવ રૂપવિષયે જન્યતે કિં વા રસાદિજ્ઞાનેનાપિ રસાદિવિષય ઇતિ? કિં ચાતઃ? યદિ રૂપ એવ તદા[34]"દ્વિવિધજ્ઞાનવિજ્ઞેયાહ્ પઞ્ચ બાહ્યવિસયાઃ" ઇત્ય્ આગમો વિરુદ્ધ્યેત । અથ સમસ્તરૂપાદિવિષયમ્ ઇષ્યતે તદા શબ્દવિષયત્વેન તસ્યાસમ્ભવઃ । ન હિ રસાદિર્ ઇવ તાલ્વાદિજન્મા શબ્દઃ પ્રવાહવાહી, યેન શ્રોત્રેન્દ્રિયજ્ઞાણેન સ્વાવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિણા તત્ર માનસં જન્યેતેતિ । ઉચ્યતે -- રૂપાદિપઞ્ચવિષયમ્ એતત્, ન તુ રૂપમાત્રવિષયમ્ । તદ્ આહ્ આચાર્યઃ -- ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન, ન તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેનેતિ । યત્ પુનર્ અવાદીદ્ ભગવાન્ -- "દ્વાભ્યાં ભિક્ષ્વો રૂપં ગૃહ્યતે, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન તદાકૃષ્ટેન ચ મનસેતિ" તદ્ રૂપસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગેનોક્તમ્, ન તુ રૂપમ્ એવ દ્વિધા ગૃહ્યત ઇતિ વિવક્ષિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[34] દ્રષ્ટવ્યો ઽભિધર્મકોષઃ -- "પઞ્ચ બાહ્યા દ્વિવિજ્ઞેયાઃ" -- 1.48.
નનૂક્તં ન તસ્ય શબ્દવિષયત્વેન સમ્ભવસ્ તત્ કથમ્ એવમ્ અભ્યુપગમઃ? સત્યમ્ એતત્ । કેવલં યદાભિહન્યમાનં ઘણ્ટાટિ રણતિ તદા તદુક્તઃ(-ત્થઃ) શબ્દઃ કિયન્તં કાલં સન્તાનેન પ્રવહતીતિ શ્રોત્રજ્ઞાનેન સ્વવિષયાનન્તરવિષયક્ષણસહકારિણા તદ્વિષયં માનસં જન્યતે । એતાવતાપિ દ્વિવિધજ્ઞાનવેદ્યત્વવચનં ચરિતાર્થમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ અભિધર્મકોશે -- "રૂપાદિજાત્યભિસમ્બન્ધિવચનાદ્" ઇતિ । અસ્યાર્થઃ -- રૂપાદિજાત્યભિસન્ધિના તદ્ ઉક્તં ભગવતા, ન તુ સર્વરૂપાદિવ્યક્ત્યભિપ્રાયેણેતિ ।
ઇહ પૂર્વૈઃ -- "બાહ્યાર્થાલમ્બનમ્ એવંવિધં મનોવિજ્ઞાનમ્ અસ્તીતિ કુતો ઽવસેયં" ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય "તદભાવે તદ્બલોત્પન્નાનાં વિકલ્પાનામ્ અભાવાદ્ રૂપાદૌ વિષયે વ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદ્" ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । "ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનેનાનુભૂતત્વાન્ ન વિકલ્પાભાવ" ઇતિ ચાશઙ્ક્યાભિહિતં -- "દેવદત્તેનાપિ
[ધ્પ્ર્ પ્.63]
એતચ્ ચ સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધં માનસં પ્રત્યક્ષમ્ । ન ત્વ્ અસ્ય પ્રસાધકમ્ અસ્તિ પ્રમાણમ્ । એવંજતીયકં તદ્ યદિ સ્યાત્ ન કશ્ચિદ્ દોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ વક્તું લક્ષણમ્ આખ્યાતમ્ અસ્ય ઇતિ ।
દૃષ્ટે યજ્ઞદત્તસ્યાષિ વિકલ્પપ્રસઙ્ગઃ ।" "સન્તાનભેદા[ન્ ન] ભવિષ્યતે" ઇતિ ચ પુનર્ આશઙ્ક્ય "અત્રાપિ સન્તાનભેદાદ્ એવ વિકલ્પો ન પ્રાપ્નોતિ, યત ઇહાપીન્દ્રિયાશ્રયભેદાદ્ એવ સન્તાનભેદો યુગપત્ પ્રવૃત્તેશ્ ચ । દીર્ઘશષ્કુલીભક્ષણાદૌ હિ યુગપજ્ જ્ઞાનપ્રવૃત્તિર્ દૃશ્યતે । ન ચ સન્તાનસ્યૈક્યે યુગપત્ પ્રવૃત્તિર્ ન્યાય્યા । તસ્માદ્ રૂપાદિવિકલ્પાભાવો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અવશ્યમ્ અવિકલ્પકં મનોવિજ્ઞાનમ્ અભ્યુપેયમ્ । એતેન નિશ્ચયસ્મરણાભાવપ્રસઙ્ગો ઽપિ ઢૌકનીયઃ । નિર્વિકલ્પકં મનોવિજ્ઞાનં યદિ નાસ્ત્ય્ એવ તદા યોગિજ્ઞાનાભાવપ્રસઙ્ગઃ । અસ્ત્ય્ એવ નિર્વિકલ્પકં મનોવિજ્ઞાનં કિન્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનપૃષ્ટભાવિ નાસ્તીતિ ચેત્ । સતિ સમ્ભવે તસ્યાપ્ય્ અસ્તિત્વે કો વિરોધઃ । ન હ્ય્ અત્ર બાધકં પ્રમાણં દૃશ્યતે, યેન તન્ નાસ્તીતિ સ્યાત્ । અસ્તિવે ચોક્તં પ્રમાણમ્ । તસ્માદ્ અસ્તીન્દ્રિયજ્ઞાનપૃષ્ટભાવિ મનોજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમ્" ઇત્ય્ એવમાદ્યભિહિતમ્ । તદ્ એતત્ તદીયં કદલીગર્ભનિઃસારં મન્યમાનઃ પ્રાહ -- એતચ્ ચે તિ । ચો ઽવધારણે । સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અતઃ પરો દ્રષ્વ્યઃ । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણ દ્રઢયતિ ન ત્વ્ અસ્યે તિ । તુ ર્ અવધારયતિ ભિનત્તિ વા । પ્રવાહાનારમ્ભકસ્યાસ્ય જ્ઞાનાત્મતયા સ્વસંવેદનરૂપત્વે ઽપ્ય્ અસંવિદિતકલ્પત્વાદ્ અનુભવગમ્યમ્ ઇદં યથા ચક્ષુરાદિજ્ઞાનમ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ અશક્યત્વાન્ નાસ્ય પ્રસાધકં નિશ્ચાયકં પ્રમાણમ્ અસ્તિ ।

નનુ તૈર્ દર્શિતમ્ એવ વિકલ્પાભાવપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદ્ ઇત્યાદિના પ્રસઙ્ગમુખેન પ્રમાણં વિકલ્પોદયાદ્ ઇતિ તત્ કિમ્ ઉચ્યતે ન ત્વ્ અસ્ય પ્રસાધકમ્ અસ્તિ પ્રમાણમ્ ઇતિ । અયમ્ અસ્યાશયઃ -- સત્યમ્ ઉક્તમ્ અતાર્કિકીયં તુ તત્ । તથા હિ યત્ તાવદ્ ઉક્તમ્ ઇન્દ્રિયાશ્રયભેદાદ્ યુગપત્ પ્રવૃત્તેશ્ ચ સન્તાનભેદો ઽસ્તિ । ન ચ સન્તાનભેદે ઽન્યાનુભૂતે ઽન્યવિકલ્પો યુક્ત ઇતિ । તદ્ અવાચ્યમ્ । યદીન્દ્રિયાશ્રયભેદાદ્ યુગપત્ પ્રવૃત્તેશ્ ચ સન્તાનભેદસ્ તદ્ભેદે ચ ન કાર્યકારણભાવઃ, તદા સ્વાપાદ્ ઉત્થિતમાત્રસ્ય પુંસશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ..................................................................... નોત્પદ્યેત । તત્ ખલૂપજાયમાનં મનોજ્ઞાનાદ્ વા પ્રાચીનાદ્ ઉત્પદ્યેત, ઇન્દ્ર્યજ્ઞાનાદ્ વા । ન તાવદ્ ઇન્દ્ર્યજ્ઞાણાત્ તસ્ય પૂર્વમ્ અભાવાત્, નાપિ જાગરાવસ્થાભાવીન્દ્ર્યજ્ઞાનાત્ । તસ્ય્ ચિરનિરુદ્ધત્વાત્ । ન ચ ચિરાતીતં કારણમ્ ઇશ્યતે । અથૈવં ભિન્નસન્તાનૈર્ એવ વિકલ્પિતૈર્ વિકલ્પોદયો ઽસ્ત્ય્ એવ ન તુ નિર્વિકલ્પાદ્ વિકલ્પોદય ઇતિ ચેત્ । સન્તાનભેદે ઽપિ જન્યજનકભાવે નિર્વિકલ્પાદ્ અપિ વિકલ્પોદયસ્ય કો નિષેદ્ધા । ન ચેન્દ્રિયાશ્રયભેદાદ્ યુગપત્ પ્રવૃત્તેશ્ ચ સન્તાનભેદો યુજ્યતે । પરસ્પરપરોક્ષતાદિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ પ્રભૂતમ્ અલ્પં વા સદૃશાદ્ એવ કારણાજ્ જાયતે । ન તુ પ્રભૂતસ્યોદયમાત્રેણ સન્તાનભેદો ઽભ્યુપેતવ્યઃ । યથાગ્નિકણિકાયાઃ [28અ] પ્રભાપ્રતાનવતી પ્રદીપશિખા જાયમાના ન સન્તાનભેદમ્ આત્મન્ય્ આવહતિ । યત્ પુનર્ યોગિજ્ઞાણસ્ય તથાત્વે ઽપીદાનીં મનોજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકં નાભ્યુપેયતે તદ્ યાદૃશાઃ સામગ્ર્યાસ્ તદ્ ઉદ્ભવો યદાકારઞ્ ચ તત્ તત્ સામગ્ર્યભાવાત્ તદ્ આકારસ્ય ચ મનોવિજ્ઞાનસ્ય નિર્વિકલ્પસ્યાસંવેદનાદ્ ઇતિ કિમ્ અત્રાદરેણેતિ ।
નનુ ચ યદ્ય્ અસ્ય પ્રસાધકં પ્રમાન્ં નાસ્તિ કિમર્થં તર્હિ પ્રત્યક્ષપ્રકરણ ઉપન્યાસ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- એવમ્ ઇતિ । એવંજાતીયકમ્ એવમ્પ્રકારવત્ । એવમ્ પ્રકારલક્ષણકથનસ્યૈવ કિમ્ પ્રયોજનમ્ ઇતિ ચેત્ । સૂત્રકાર સ્ય સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધમાનસાભ્યુપગમે પ્રસક્તચોદ્યનિરાકરણમ્ -- યદ્ય્ અસ્તિ માનસં પ્રત્યક્ષમ્ એવં તસ્ય લક્ષણમ્ ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.64]
સ્વસંવેદમ્ આખ્યાતુમ્ આહ --
સર્વચિત્તચૈત્તાનામ્ આત્મસંવેદનમ્ ઇ-10
સર્વચિત્તે ત્યાદિ । ચિત્ત મ્ અર્થમાત્રગ્રાહિ । ચૈત્તા વિશેસાવસ્થાગ્રાહિણઃ સુખાદયઃ । સર્વે ચ તે ચિત્તચૈત્તાશ્ ચ સર્વચિત્તચૈત્તાઃ । સુખાદય એવ સ્ફુટાનુભવત્વાત્ સ્વસંવિદિતાઃ, ન અન્યા ચિત્તાવસ્થા ઇત્ય્ એતદ્ આશઙ્કા નિવૃત્ત્યર્થં સર્વ ગ્રહણમ્ કૃતમ્ । ન અસ્તિ સા કાચિત્ ચિત્તાવસ્થા યસ્યામ્ આત્મનઃ સંવેદનં ન પ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ।
યેન હિ રૂપેણ આત્મા વેદ્યતે તદ્રૂપમ્ આત્મસમ્વેદનં પ્રત્યક્ષમ્ ।
વૈભાષિક પ્રક્રિયયા યદ્ આચાર્યેણ ચિત્તચૈત્તૌ ભેદેનોક્તૌ તયોર્ અર્થમ્ આહ -- ચિત્તમ્ અર્થમાત્રગ્રાહિ વસ્તુમાત્ર ગ્રાહિ । "તત્રાર્થદૃષ્ટિર્ વિજ્ઞાનમ્" ઇતિ વચનાત્ । ચૈત્તા વિશેષાવસ્થાગ્રાહિણો વિશેષાવસ્થાસ્વીકર્ત્તારો વિશેષાવસ્થાકારા ઇતિ યાવત્ । તદ્વિશેષે તુ ચૈતસા ઇતિ વચનાત્ । ક એવં રૂપા ઇત્ય્ આહ -- સુખાદય ઇત્ય્ । સર્વે ચે તિ । વિગૃહ્ણન્ પૂર્વ ચિત્તાનિ ચ ચૈત્તાશ્ ચેતિ સમસ્ય પશ્ચાત્ સર્વ શબ્દેન સમાસ ઇતિ દર્શયતિ । સુખે ત્યાદિના સર્વ ગ્રહણસ્ય ફલમ્ આહ -- સ્ફુટો વ્યક્તો ઽનુભવઃ પ્રકાશો યસ્ય તસ્યભાસ્ તસ્માત્ । સર્વ ગ્રહણે સતિ કીદૃશો ઽર્થો ભવતિ, યેનાશઙ્કા નિવર્ત્ત્યત ઇત્ય્ આહ -- નાસ્તી તિ । કાચિદ્ ઇતિ ભ્રાન્તા વા ઽભ્રાન્તા વેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનસ્ય સંવેદ્યાત્મઃ કિમ્ અન્યદ્ રૂપાન્તરં યત્ સ્વસંવેદનં પ્રત્યક્ષં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- યેન હી તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે ।
અથ યદ્ અનુભૂયતે તદ્ અન્યેનૈવ યથા ઘટાદિ । તત્ કથમ્ આત્મનૈવાત્મનઃ સંવેદનમ્ ઇતિ ચેત્ । ન, યોગ્યતાયાસ્ તથાવ્યવહારાત્ । અસ્તિ જ્ઞાનસ્ય સા યોગ્યતા જડવ્યાવૃત્તતા જ્યોતીરૂપતા યયા સ્વપ્રકાશે પ્રકાશાન્તરં નાપેક્ષતે । યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશસ્વાભાવ્યાદ્ આત્માનં સ્વયમ્ એવ પ્રકાશય્તે, ન તુ પ્રદીપાન્તરમ્ અપેક્ષત ઇતિ ।
નનુ કિં ઘડાદિદૃષ્ટાન્તબલાત્ પ્રકાશાન્તરપ્રકાશ્યતા જ્ઞાનસ્યાસ્તામ્, આહોસ્વિત્ પ્રદીપદૃષ્ટાન્તસામર્થ્યાત્ પ્રકાશાન્તરનિરપેક્ષતયા સ્વપ્રકાશતા? અત્રોચ્યતે । જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશરૂપત્વાભાવે ઘટાદેઃ સ્વરૂપપ્રકાશનાનુપપત્તેઃ સ્વપ્રકાશતૈવેષ્ટવ્યા । અત્ર ચ પ્રયોગઃ -- યદ્ અવ્યક્તવ્યક્તિકં ન તદ્ વ્યક્તમ્ યથા કિઞ્ચિત્ કદાચિત્ કથઞ્ચિદ્ અવ્યક્તવ્યક્તિકમ્ । અવ્યક્તવ્યક્તિકશ્ ચાયં ઘટાદિઃ જ્ઞાનપરોક્ષત્વ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરેણ વ્યક્તૌ હેતુર્ અયમ્ અસિદ્ધ ઇતિ ચેન્ ન, નીલજ્ઞાનોદયકાલે ઽસિદ્ધત્વાદ્ હેતોર્ નીલસ્ય પરોક્ષત્વપ્રસઞ્જનાત્ । ન ચ ભવતામ્ અપિ મતે સર્વં વિજ્ઞાનમ્ એકાર્થસમવાયિના જ્ઞાનેન જ્ઞાયતે । બુભુત્સાભાવે તદભાવાત્, યથોપેક્ષણીયવિષયા સંવિત્ । તત્ ઉપેક્ષણીયમ્ એવ તાવદ્ અવ્યક્તવ્યક્તિકત્વાદ્ અવ્યક્તં પ્રસજ્યેત । ન ચેયમ્
[ધ્પ્ર્ પ્.65]
ઇહ ચ રૂપાદૌ વસ્તુનિ દૃશ્યમાને આન્તરઃ સુખાદ્યાકારસ્ તુલ્યકાલં સંવેદ્યતે । ન ચ ગૃહ્યમાણાકારો નીલાદિઃ સાતરૂપો વેદ્યતે ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ । યતો નીલાદિઃ સાતરૂપેણ અનુભૂયત ઇતિ ન નિશ્ચીયતે ।
યદિ હિ સાતરૂપો ઽયમ્ નીલાદિર્ અનુભૂયત ઇતિ નિશ્ચીયેત, સ્યાત્ તદા તસ્ય સાતાદિરૂપત્વમ્ । યસ્મિન્ રૂપે પ્રત્યક્ષસ્ય સાક્ષાત્કારિત્વવ્યાપારો વિકલ્પેન અનુગમ્યતે તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ।
અનુપલબ્ધિઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યાનૈકાન્તિકી કીર્ત્તનીયા ।[28બ્] તથા હિ યદ્ય્ અવ્યક્તવ્યક્તિકમ્ અપિ વ્યક્તવ્યવહારવિષયસ્ તદા પુરુષાન્તરવર્ત્તિજ્ઞાનવ્યક્તિકમ્ અપિ વસ્તુ સ્વજ્ઞાનોદયકાલવત્ તથૈવ વ્યક્તં વ્યવહ્રિયેત । અસ્વસંવેદનાત્મતયા સ્વપરસન્તાનવર્ત્તિનોર્ જ્ઞાનયોર્ વિશેષાભાવાત્ । તત્સન્તાને જ્ઞાનસ્યાભાવાત્ કથં વસ્તુનસ્ તથા વ્યવઃઆર ઇતિ ચેત્ । ભાવે ઽપિ તદપ્રકાશે કથં તથા વ્યવહારઃ? ન હિ તેનાસ્ય કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ।[35]...... તદા તદ્ અપિ પુરુષાન્તરસ્ય કિન્ ન તથા વ્યવહારગોચર? તદ્ અયં વ્યક્તવ્યવહારો વ્યક્તવ્યક્તિકત્વેન વ્યાપ્તઃ । સિદ્ધે ચ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ નાનૈકાન્તિકીતિ ।

__________નોતેસ્__________
[35] પઙ્ક્તિબાહ્યં લિખિતં સમ્યક્ ન પઠ્યતે -- સં-
નનુ કિં તદ્ રૂપાન્તરમ્, યેનોચ્યતે -- યેનાત્મા સંવેદ્યતે, તદ્ આત્મસંવેદનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ? કેવલમ્ અર્થશૂયમ્ એતદ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ઇહે ત્યાદિ । અન્તરે ભવ આન્તરો ઽધ્યાત્મપરિસ્પન્દી । કો ઽસાવ્ ઈદૃશ ઇત્ય્ આહ -- સુખે તિ ।
નનુ ગૃહ્યમાણ એવ રૂપાદિઃ સુખાયાકો ઽનુભૂયતે । ન તુ તતો ઽન્યત્ સુખાદિરૂપં યેન તસ્ય વેદનરૂપતા વ્યવસ્થાપ્ય્ એતેત્ય્ આહ -- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે, યસ્માદર્થે વા । ગૃહ્યમાણ આકારો યસ્ય ગ્રાહ્યસ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । સાતરૂપઃ સુખસ્વભાવઃ । સાત ગ્રહણસ્યોપલક્ષણત્વાદ્ દુઃખરૂપ ઇત્ય્ અપિ દ્ર્ષ્ટવ્યમ્ । ઇતિ ના વચનસ્યાકારં દર્શયતિ । કુત એવં વક્તું ન શક્યત ઇત્ય્ આહ -- યત ઇતિ । ઇતિ ર્ નિશ્ચયઅસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ । કિં તાદ્રુપ્યેન નિશયે ઽપિ તાદ્રૂપ્યાનુભવઃ સિદ્ધ્યતિ, યેન તદા(દ)ભાવાન્ નૈવં શક્યતે વક્તુમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ આહ -- યદી તિ । હિ ર્ [ય]સ્માદ્ ઇતિ । ઇતિ કરણેન નિશ્ચયસ્વરૂપમ્ ઉક્તમ્ । અનેન યદ્ એવાનુરૂપવિકલ્પેન યથાત્વેન નિશ્ચીયતે તદ્ એવ તથાવવ્યવહારગોચરો યથા નીલાદિર્ ઇત્ય્ આકૂતમ્ । નનુ ચ તત્પ્રતિભાસાદ્ અનુભવઃ પ્રમાણમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.66]
ન ચ નીલસ્ય સાતરૂપત્વમ્ અનુગમ્યતે । તસ્માદ્ સાતાનીલાદ્યર્થાદ્ અન્યદ્ એવ સાતમ્ અનુભૂયતે નીલાનુભવકાલે । તચ્ ચ જ્ઞાનમ્ એવ । તતો ઽસ્તિ જ્ઞાનાનુભવઃ ।
તચ્ ચ જ્ઞાનરૂપવેદનમ્ આત્મનઃ સાક્ષાત્કારિ નિર્વિકલપકમ્ અભ્રાન્તં ચ । તતઃ પ્રત્યક્ષમ્ ।
નિશયો ભવતુ, મા વા ભૂત્ । તત્ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યતે ઇત્ આશઙ્ક્ય પૂર્વોક્તમ્ એવ સ્મારયતિ -- યસ્મિન્ન્ ઇતિ । રૂપે સ્વભાવે । શેષં પ્રાગ્ એવ કૃતવ્યાખ્યાનમ્ । ગૃહીતં નીલસ્ય સાતરૂપત્વં વિકલ્પેનાનુગમ્યત એવેત્ય્ આહ -- ન ચે તિ । ચ ઃ પૂર્વવત્ । અનુગમ્યતે વિકલ્પેનેતિ વર્ત્તતે । તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોક્તમ્ ઉપસંહરતિ । યસ્માદ્ ગૃહ્ય્માણાકારો નીલાદિર્ ન તથા નિશ્ચીયતે, અસ્તિ ચ હર્ષાદ્યાકારસંવેદનમ્, તસ્માદ્ ।
ભવતુ સાતાકારો ઽનુભૂતઃ । કેવલમ્ અસાવ્ અજ્ઞાનાત્મા ભવિષ્યતિ । તથા ચ કથમ્ અજ્ઞાનેન જ્ઞાનાત્મસંવેદનમ્? કથં ચાત્મવેદનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ -- તચ્ ચેતિ । ચો ઽજ્ઞાત્મન એવં ભિનત્તિ । જ્ઞાનમ્ એવે ત્ય્ અવધારયતઃ પ્રકાશાત્મન એવ જ્ઞાનત્વમ્ અન્યથા પ્રકાશાયોગાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યત એવં તતો ઽસ્તિ જ્ઞાનાનુભવઃ । ઇત્ય્ અન્તર્મુખસ્ય સુખાદ્યાકારસ્ય ગ્રાહકાકારાખ્યસ્યેત્ય્ અર્થઃ । ન ચ ગ્રાહ્યાકારાદ્ અન્યદ્ અનુભૂયમાનં સાતં ગ્રાહકાકારાદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉપપદ્યતે । ગૃહ્યં વા પ્રકાશેત, ગ્રાહકં વા । ન ચ તદ્ ગ્રાહ્યમ્ અતો ગ્રાહકમ્ એવ । અથ જ્ઞાનમ્ અસ્તુ તથાનુભૂતમ્ । તત્ પુનર્ આત્મસંવેદં પ્રત્યક્ષં કુત ઇત્ય્ આહ -- તચ્ ચે તિ । ચો યસ્માદ્ । વેદ્યતે ઽનેનેતિ વેદનમ્ । જ્ઞાનરૂપ સ્ય વેદનમ્ ઇતિ વિગ્રઃ[29અ] । યદ્ વા જ્ઞાનરૂપં ચ તદ્ વેદનઞ્ ચેતિ તથા । સાક્ષાત્કારિ અપ્રોક્ષતાકારિ, સ્કુટાવભાસમ્ ઇતિ યાવત્, હેતુભાવેનાસ્ય વિશેષણત્વાત્ । અત એવ ચ નિર્વિકલ્પકમ્ । વિકલ્પાનુબદ્ધસ્ય સ્પષ્ટાર્થપ્રતિભાસિત્વાયોગાત્ । ભવતુ નિર્વિકલ્પકં દ્વિચનેદ્રાદિજ્ઞાનવદ્ ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- અભ્રાન્તં ચે તિ । ચ સ્ તુલ્યોપાયત્વં સમુચ્ચિનોતિ । ન હિ તત્ સ્વાત્મનિ અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રવૃત્તમ્, યેન તત્ર ભ્રાન્તિર્ ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ । ભવતાં નિર્વિકલ્પકત્વાભ્રાન્તત્વે તતઃ કિં સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ । યત એતદ્ રૂપદ્વયયોગિ તતસ્ તસ્માત્ । એતાવન્ માત્રલક્ષણત્વાત્ પ્રત્ય્ક્ષસ્યેતિ ભાવઃ ।
તત્ર ચેયં વ્યવસ્થા । આત્માત્મયોગ્યતા પ્રમાણમ્, આત્મસંવિત્ ફલમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્યાન્ મતમ્ -- ઇત્યમ્ તસ્ય વેદનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે વિકલ્પાત્મવેદનસ્યાપિ તત્ત્વં સ્યાત્ । ન ચ વિકલ્પાત્મા પ્રત્યક્ષં યુજ્યતે । યુજ્યતે, સ્વાત્મનિ અવિકલપનાદ્ અભ્રાન્તત્વાચ્ ચ । વિકલ્પો હિ બાહ્યં વિકલ્પયતિ ન ત્વ્ આત્માનમ્ । ભ્રામ્યતિ ચ બ્રાહ્યે, નાત્મનિ । તતઃ કિં ન પ્રત્યક્ષમ્? પ્રયોગઃ -- યદ્ અભ્રાન્તત્વે સત્યવિકપં તત્ પ્રત્યક્ષં । યથેન્દિર્યજ્ઞાણસ્ય બાહ્યસંવેદનમ્ સારૂપ્યાખ્યમ્ । અભ્રાન્તત્વે સત્યવિકલ્પકં ચાત્મનિ વિકલપરૂપવેદનમ્ ઇતિ સ્વભાવઃ । યથા ચ જ્ઞાનાત્મનિ સમ્યાસમ્ભવો યથા વા સમિતઃ શબ્દસંસૃષ્ટો ન ગૃહ્યતે તથા ઽન્યત્ર પ્રપઞ્ચિતમ્ ઇતિ નેહોચ્યત ઇતિ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્.67]
યોગિપ્રત્યક્ષં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ --
ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનં ચ ઇતિ ઇ-11
ભૂતઃ સદ્ભૂતો ઽર્થઃ । પ્રમાણેન દૃષ્ટશ્ ચ સદ્ભૂતઃ ।
યથા ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ ।
ભૂતસ્ય ભાવના પુનઃ પુનશ્ ચેતસિ વિનિવેશનમ્ । ભાવનાયાઃ પ્રકર્ષો ભાવ્યમાનાર્થાભાસસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્ફુટાભત્વારમ્ભઃ । પ્રકર્ષસ્ય પર્યન્તો યદા સ્ફુટાભત્વમ્ ઈષદસમ્પૂર્ણં ભવતિ । યાવદ્ ધિ સ્ફુટાભત્વમ્ અપરિપૂર્ણં તાવત્ તસ્ય પ્રકર્ષગમનમ્ ।
ભૂત શબ્દસ્ય વિવક્ષિતમ્ અર્થમ્ આહ -- સદ્ભૂત ઇતિ । અર્થ ઇતિ બ્રુવાણો ભૂતશ્ ચાસાવ્ અર્થશ્ ચેતિ કર્મધારયં દર્શયતિ । નનુ સુખાદિમયત્વમ્ અપ્ય્ અર્થસ્ય સાંખ્ય પરિકલ્પિતં સદ્ભૂતમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણેને તિ । દૃષ્ટો નિશ્ચિતઃ । ચ કારઃ સ્ફુટમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અર્થં દ્યોતયતિ ।
કઃ પુનર્ ઈદૃશો અર્થો વિવિક્ષિત ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ । અનેન ભૂતાર્થ શબ્દેનાત્ર સત્યચતુષ્ટયં વિવક્ષિતમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । યથા ચતુરાર્યસત્યભાવનાબલજં જ્ઞાનં યોગિનઃ પ્રત્યક્ષમ્, તથા ઽન્યસદ્ભૂતાર્થવિષયમ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ યથા શબ્દાર્થો ઽપ્ય્ અસ્તિ । યદ્ વિનિશ્ચયઃ "[35*]ચતુરાયસત્યદર્શનવદ્બ્ ઇતિ"પ્વિન્ ઇ 74,4 । આરાત્ પાપકેભ્યો ધર્મેભ્યો યાતા ઇત્ય્ આર્યાઃ । અત એવ તાનિ સત્યતયા મન્યન્ત ઇતિ તેષાં સત્યાનિ । ચતુષ્ટ્વાચ્ ચ તેષાં ચત્વારીત્ય્ ઉક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[35*] ચે પ્વિન્ ઇ 74,4
ફલભૂતાઃ પઞ્ચ સક્લેશસ્ કન્ધા દુઃખાખ્યં સત્યમ્ એકમ્ । ત એવ હેતુભૂતાસ્ તૃષ્ણાસહાયાઃ સમુદયાખ્યં સત્યં દ્વિતીયમ્ । ચિત્તસ્ય નિષ્ક્લેશાવ્સ્થા નિરોધાખ્યં સત્યં તૃટીયમ્ । તદવસ્થાપ્રાપ્તિહેતુનૈરાત્મ્યાદ્યાકારશ્ ચિત્તવિશેષો માર્ગાખ્યં સત્યં ચતુર્થમ્ ઇતિ ।
ભાવના શબ્દેન વિગ્રહં તસ્ય ચાર્થમ્ આચષ્ટે ભૂતસ્યે તિ । ભૂતાર્થસ્યેતિ દ્રષ્ટ્વ્યમ્ । લક્ષ્યતે ચ ભૂત શબ્દસાન્નિધ્યાલ્ લેખકેન પ્રથમપુસ્તકે ભૂશબ્દઃ પ્રક્ષિપ્તઃ । તસ્યે તિ તુ વચનં સંક્ષેપેણ વિગ્રહં દર્શયતો ધર્મોત્તર સ્ય પાઠો ઽન્યથા યથાભૂતં વિગ્રહં દર્શયિતુકામેન્ આર્થ પદોપાદાને કિમ્ અક્ષરગૌરવં દૃષ્ટમ્, યેન કેવલ ભૂત શબ્દોપાદાને પ્રતિપત્તિગૌરવં લિખનાકૌશલઞ્ ચાવિષ્કૃતમ્ ઇતિ । ભાવના ર્થમ્ આહ -- પુનર્ ઇતિ । પુનર્ ઇત્ય્ અપ્રથમતઃ । દ્વિર્ વચનેનાપ્રથમપ્રચારસ્ય પ્રાચુર્યં દશયતિ । તથાનિવેશનઞ્ ચ વિજા[29બ્]તીયાવ્યવધાનેન દ્રષ્ટવ્યમ્ । સત્યચતુષ્ટયવિષયો વિજાતીયાવ્યવહિતઃ સદૃશચિત્તપ્રવાહો ભાવનેતિ યાવત્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.68]

સમ્પૂર્ણં તુ યદા તદા ન અસ્તિ પ્રકર્ષગતિઃ । તતઃ સમ્પૂર્ણાવસ્થાયાઃ પ્રાક્તન્યવસ્થા સ્ફુટાભત્વપ્રકર્ષપર્યન્ત ઉચ્યતે । તસ્માત્ પર્યન્તાદ્ યજ્ જાતં ભાવ્યમાનસ્ય અર્થસ્ય સન્નિહિતસ્ય ઇવ સ્ફુટતરાકારગ્રાહિ જ્ઞાનં યોગિનઃ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તદ્ ઇહ સ્ફુટાભત્વારમ્ભાવસ્થા ભાવનાપ્રકર્ષઃ । અભ્રકવ્યવહિતમ્ ઇવ યદા ભાવ્યમાનં
યાદૃશો યોગિનાં ભાવનાક્રમો વિનિશ્ચયે "શ્રુતમયે"ત્યાદિનાભિહિતો યથા ભાવનાપ્રકર્ષવિશદાભત્વયોઃ કાર્યકારણભાવસ્ તત્રૈવ "કામશોકે"ત્યાદિના દર્શિતસ્ તથેહાપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । યાદૃશશ્ ચાકારસ્ તેષાં સત્યાનામ્ અનિત્યત્વાદિકે ભાવનીયો યાવત્ કાલાવધિકા ચ ભાવના ઽનેકજમપરમ્પરાનુયાતા, યચ્ ચ નિબન્ધનં ભાવનાયાઃ કરુણા બોધિસત્ત્વાનામ્, તદ્ અન્યેષાં સંસારોદ્વેગસ્ તદ્ અપિ સર્વં યથા પ્રમાણવાર્ત્તિકે નિર્ણીતં તથેહાપ્ય્ અનુગન્તવ્યમ્ । ઇહ તુ યોગિજ્ઞાણ્સ્ય સ્વ્રૂપમાત્રમ્ ઉપદર્શયિતુમ્ ઉપક્રાન્તમ્ ઇતિ ।
પ્રકર્ષ શબ્દેન સહ વિગ્રહં તસ્ય ચાર્યં વિવક્ષિતમ્ આહ -- ભાવનાયા ઇતિ । સ્ફુટાભત્વ સ્ય્ આરમ્ભ ઉપક્રમઃ । સ ચ યત્સ્ફુટત્વતદધિકસ્ફુટત્વાદિના રૂપેણ તજ્જ્ઞાનસ્યોદય એવ । પર્યન્ત શબ્દેન વિગ્રહં તસ્ય ચાર્થમ્ આચષ્ટે પ્રકર્ષસ્યે તિ । પર્યન્તો ઽવસાનમ્ । કદા ચ તસ્યાવસાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- યદે તિ । યસ્મિન્ કાલે સ્ફુટાભત્વં ભાવનાર્થં વિષયસ્ય જ્ઞાનસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । ઇદં લેશતો ઽસમ્પૂર્ણં ભવતિ યદ્ અ[ન]ન્તરં યોગિપ્રત્યક્ષેણ ભવિતવ્યં તસ્મિન્ કાલે પ્રકર્ષસ્ય પર્યન્તો ઽવસાનં જ્ઞાતવ્યઃ । તત્કાલોપલક્ષિતં તથાભૂતં જ્ઞાનં પર્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ પ્રકર્ષસ્ય પર્યન્તઃ સ યુજ્યતે યસ્મિન્ સતિ પ્રકર્ષો નિવર્ત્તતે । તચ્ ચ સમ્પૂર્વ(ણ)મ્ એવ સ્ફુટભત્વમ્, તત્ કથમ્ ઉચ્યતે કથઞ્ ચ પર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનમ્, ન તુ તદ્ એવ પર્યન્ત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -- યાવદ્ ઇતિ । હિર્ યસ્માત્ ।
સમ્પૂર્ણે તુ પ્રકર્ષગમનં નાસ્તીતિ દર્શયતિ -- સમ્પૂર્નમ્ ઇતિ । તુ ર્ ઇમામ્ અવસ્થાં ભેદવતીમ્ આહ । પ્રકર્ષ સ્ય ગતિર્ ગમનમ્ । એવં બ્રુવતો ઽયમ્ આશયઃ । પ્રકર્ષઃ પ્રકૃષ્યમાણતા સાતિશયં રૂપમ્ ઉચ્યતે । પર્યન્તશ્ ચ ગત્યર્થાદ્ આમર્દ્ધાતોસ્ તત્પ્રત્યયેન(?) પરિસમન્તાદ્ અન્ત ઇતિ પ્રાદિસમાસેન નિઃશેષગમનમ્ એવોચ્યતે । તતઃ સ પર્યન્ત ઉચ્યતે યદ્ અનન્તરં પ્રકર્ષ(-કૃષ્ય)માણેન ન ભવિતવ્યમ્ । ન તુ યદર્થં યેષાં પ્રકર્ષવતામ્ ઉદય ઇતિ । એતદ્ એવોપસંહરતિ તત ઇતિ । પ્રાક્તની વ્યવધાનશૂન્યા યદનનતરં સ્ફુટતરજ્ઞાનોદયઃ । સમ્પૂર્ણવસ્થાયાઃ સ્ફુટત્વસમ્પૂર્ણાવસ્થાયાઃ સ્ફુટતરાકારગ્રહણાવસ્થાયા ઇતિ યાવત્ । સન્નિહિતસ્યે તિ । યથા ઽન્યસ્યાભાવિતસ્ય નિકટસ્થસ્ય ઘટઘ(પ)ટાદ(દે)ર્ અન્યજ્ઞાનં સ્ફુટતરાકારગ્રાહિ પ્રત્યક્ષં તદ્વદ્ ભાવ્યમાનાર્થસ્ફુટતરાકારગ્રાહિ યજ્જ્ઞાનં તદ્યોગિનઃ પ્રત્યક્ષમ્ ।
ઉક્તમ્ એવ ભાવનાપ્રકર્ષાર્થં તત્પર્યન્તાર્થં તજ્જ્ઞાનં ચોપસંહારવ્યાજેન સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં પુનર્ દર્શયતિ તદ્ ઇતિ । તત્ તસ્માત્ । ઇહે તિ યોગિપ્રત્યક્ષલક્ષણપ્રતીતિકાલે અવસ્થા ભાવનાજ્ઞાન--
[ધ્પ્ર્ પ્.69]
વસ્તુ પશ્યતિ સા પ્રકર્ષપર્યન્તાવસ્થા । કરતલામલકવદ્ ભાવ્યમાનસ્ય અર્થસ્ય યદ્ દર્શનં તદ્ યોગિનઃ પ્રત્યક્ષમ્ । તદ્ ધિ સ્ફુટાભમ્ ।
સ્ફુટાભત્વાદ્ એવ ચ નિર્વિકલ્પકમ્ । વિકલ્પવિજ્ઞાનં હિ સઙ્કેતકાલદૃષ્ટત્વેન વસ્તુ ગૃહ્ણચ્ છબ્દસંસર્ગયોગ્યં ગૃહ્ણીયાત્ । સઙ્કેતકાલદૃષ્ટત્વં ચ સઙ્કેતકાલોત્પન્નજ્ઞાનવિષયત્વમ્ । યથા ચ પૂર્વોત્પન્નં વિનષ્ટં જ્ઞાનં સમ્પ્રત્યસત્ તદ્વત્ પૂર્વવિનષ્ટજ્ઞાનવિષયત્વમ્ અપિ સમ્પ્રતિ ન અસ્તિ વસ્તુનઃ । તદ્ અસદ્રૂપં વસ્તુનો ગૃહ્ણદ્ અસન્નિહિતાર્થગ્રાહિવાદ્ અસ્ફુટાભમ્ વિકલ્પકમ્ । તતઃ સ્ફુટાભત્વાદ્ નિર્વિકલ્પકમ્ ।
સ્યેતિ પ્રકરણાત્ । અભ્રકે નાતિસ્વચ્છતયા પાશ(ર્શ્વ)તો દ્વિધાકર્ત્તુમ્ અશક્યેનેતિ પ્રસ્તાવાદ્ વ્યવહિતમ્ આવૃતં તદિવ । કરસ્વરૂપં કરતલં સન્નિહિતસ્યેવેત્ય્ અનેન યત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં [30અ] તસ્યાયમ્ ઉપસંહારઃ ।
અસ્તુ તથાવિધં યોગિજ્ઞાનમ્, તત્ પુનઃ કથં પ્રત્ય્ક્ષમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાકર્ત્તું પ્રત્ય્ક્ષલક્ષણેન યોગમ્ અસ્ય દર્શયન્ન્ આહ તદ્ ધી તિ । હિ ર્ યસ્માત્ ।
સ્ફુટાભં ભવતિ, નિર્વિકલ્પકં તુ કથં યેન પ્રત્યક્ષં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્ફુટાભત્વાદ્ એવે તિ । ચો નિર્વિકલ્પકમ્ ઇત્ય્ અતઃ પરઃ સ્ફુટાભત્વાપેક્ષૈકવિષયત્વં નિર્વિકલ્પકત્વસ્ય સમુચ્ચિનોતિ । અયમ્ અસ્યાશયઃ -- શબ્દાકારસંસર્ગો હિ સ્ફુટાભત્વવિરોધીતિ યદ્ય્ અસાવ્ અભવિષ્યત્ તદા સ્ફુટાભમ્ એવ નાભવિષ્યદ્ ઇતિ । અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસમ્ એવ સ્ફુટાબહ્ં ભવૈષ્યતિ કો ઽનયોર્ વિરોધ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય વિકલ્પે ત્યાદિના વિરોધમ્ એવ દર્શ્યિતુમ્ અપક્રમતે । હિ ર્ યસ્માત્ । વસ્ત્વ્ ઇતિ દૃશ્યમાનં યથા ચૈતત્ તથા પૂર્વમ્ એવ વિવેદિતં ગૃણીયાદ્ ગ્રહીતુમ્ અર્હતિ । સઙ્કેતકાલદૃષ્ટત્વેન ચ વસ્તુગ્રાહિત્વે ઽસન્નિહિતવિષયં સ્યાદ્ ઇતિ । ચો હેતૌ । ભવતુ સઙ્કેતકાલદૃષ્ટત્વસ્ય તથાત્વમ્, કિમ્ અત ઇત્ય્ આહ -- યથા ચે તિ । ચો વક્તવ્યમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે ।
ભવત્વ્ એવં તથાપિ વાદકાકારસંસર્ગિનો ઽપિ કથં ન સ્ફુટાભત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તદ્ ઇતિ । યત એવં તત્ તસ્માત્ । વિકલ્પયતીતિ વિકલ્પકં વિજ્ઞાનમ્ । અસ્ફુટાભં તુ કુતસ્ તદ્ ઇત્ય્ આહ -- અસન્ન્નિહિતાર્થગ્રાહિત્વાદ્ ઇતિ । સન્નિહિતતયા હિ ભાસમાનો વિશદો ભવેત્ । પૂર્વવૃત્તદર્શન વિષયતયા ચ ભૂતપૂર્વો ભાવો ગૃહ્યમાનો ન સન્નિહિતરૂપો ભાસતે । તેનાવિશદાભો વિકલ્પઃ । તેન શબ્દાકારસંસર્ગો વિકલ્પસ્ય વિશદાભત્વવિરોધીત્ય્ અસ્યાભિપ્રાયઃ । અસન્નિહિતવિષયત્વમ્ એવ તસ્ય કુતો ઽવસીયત ઇત્ય્ આહ -- અસદ્રૂપમ્ ઇતિ । યત્ પૂર્વદૃષ્ટત્વં સમ્પ્રત્ય્ અસદ્, અસદ્રૂપં વસ્તુનો ગૃહ્યમાણસ્ય ગૃહ્ણદ્ ઇતિ હેતૌ શતુર્ વિધાનાદ્ અસદ્રૂપગ્રહણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સ્ફુટાભત્વાદ્ એવે તિ યદ્ અવોચત્, તદ્ એવોપસંહરતિ તત ઇતિ । યતો વિકલ્પસ્ય સ્પષ્ટાભત્વં ન યુજ્યતે, અનન્તરોક્તેન ક્રમેણ તતસ્ તસ્માત્ સ્ફુટાભત્વાદ્ વિશદાબત્વાન્ નિર્વિકલપકં યોગિજ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । પ્રયોગઃ -- યત્ સઙ્કેતકાલદૃષ્ટતયા વસ્તુસંસ્પર્શિ જ્ઞાનં ન તત્ સ્ફુટાભમ્ । યથા ચિર--
[ધ્પ્ર્ પ્.70]
પ્રમાણશુદ્ધાર્થગ્રાહિત્વાચ્ ચ સંવાદકમ્ । અતઃ પ્રત્યક્ષમ્ । ઇતરપ્રત્યક્ષવત્ ।

યોગઃ સમાધિઃ । સ યસ્ય અસ્તિ સ યોગી । તસ્ય જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ । ઇતિ શબ્દઃ પરિસમાપ્તિવચનઃ । ઇયદ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં પ્રત્યક્ષસ્ય કલ્પનાપોઢત્વાભ્રાન્તત્વયુક્તસ્યે પ્રકારભેદં પ્રતિપાદ્ય વિષયવિપ્રતિપત્તિમ્ નિરાકર્તુમ્ આહ --
તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ ઇ-12
તસ્ય ઇત્યાદિ । તસ્ય ચતુર્વિધસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો બોદ્ધવ્યઃ સ્વલક્ષણમ્ । સ્વમ્ અસાધારણં લક્ષણમ્
તત્ત્વં સ્વલક્ષણમ્ । વસ્તુનો હ્ય્ આસાધારણં ચ તત્ત્વમ્ અસ્તિ સામાન્યં ચ । તત્ર યદ્ અસાધારણમ્ તત્ પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યમ્ ।
દૃષ્ટનષ્ટવસ્તુવિકલ્પઃ । સઙ્કેતકાલદૃષ્ટતયા ચ દૃશ્યમાનવસ્તુસંસ્પર્શી વિકલ્પઃ । સ્ફૂટાભાસત્વં નામ સન્નિહિતરૂપભાસનમ્ । અસન્નિહિતરૂપભાસનેન ચ વસ્તુનઃ પૂર્વદૃષ્ટત્વગ્રહણં વ્યાપ્તમ્ । ન હિ પૂર્વજ્ઞાનવિષયત્વં પૂર્વમ્સિન્ નિવૃત્તે વસ્તુનો ઽસ્તિ । તદ્ ઉત્તરકાલભાવિના જ્ઞાજ્ઞાનેન પૂર્વજ્ઞાનવિષયત્વમ્ અસન્નિહિતમ્ એવ વસ્તુનઃ સ્પૃશ્યતે । પૂર્વજ્ઞાનવિષયત્વગ્રહણમ્ એવ ચ સઙ્કેતકાલદૃષ્ટશબ્દવિશિષ્ટત્વગ્રહણં । તદ્ ઇદં વિરુદ્ધં(-દ્ધ)વ્યાપ્તોપલબ્ધેર્ ભવતુ નિર્વિકલ્પકમ્ ।
અસત્ય્ અભ્રાતત્વે તુ કથં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાને તિ । પ્રંઆણ્ધિગતો ઽર્થઃ પ્રમાણશુદ્ધ ઉચ્યતે । સત્યચતુષ્ટયં ચૈવમ્ આત્મકમ્ । તદ્ એવ શુદ્ધત્વેન વિવક્ષિતમ્ । ચઃ [30બ્] સંવાદકમ્ ઇત્ય્ અતઃ પરો નિર્વિકલ્પત્વેન સહ સંવાદકત્વેન સંવાદકત્વં સૌચ્છિનોતિ, તત્રસ્થા એ[વ] વા પૂર્વહેત્વપેક્ષયા હેતન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ । અતો ઽસ્માન્ નિર્વિકલ્પકત્વાદ્ અભ્રાન્તત્વાચ્ ચ ।
યોગિશબ્દસ્ય વ્યુત્પતિમ્ આહ યગ ઇતિ । સમાધિશ્ ચિત્તૈકાગ્રતા । ઇહ ધર્મોત્તરેણ લોકપ્રસિદ્ધિર્ આશ્રિતા । વિનિશ્ચયટીકાયાં તુ શાસ્ત્રસ્થિતિસ્ તેનાવિરોધઃ । યદ્ વા સમાધિ ગ્રહણસ્યોપલક્ષણત્વાત્ પ્રજ્ઞા ચ વિવેકકરણષશક્તિર્ દ્રષ્ટવ્યા । સ યસ્યાસ્તિ સ નિત્યસમાહિતો વિવેકકરણતત્પરશ્ ચ યોગી । ઇયદ્ એવ ચતુઃસંખ્યાવચ્છિન્નમ્ એવ ॥
તદ્ એવમ્ ઇત્યાદ્ય્ આહેઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુબોધમ્ । વિષયો બોદ્ધવ્યઃ । ક ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ -- સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ । સ્વ શબ્દસ્ય લક્ષણ શબ્દસ્ય ચાર્થમ્ આચક્ષાણો વિગ્રગમ્ ઉપલક્ષયતિ -- સ્વમ્ ઇત્યાદિના । સ્વમ્ આત્મીયમ્ ઉચ્યતે । યસ્ય યત્ સ્વં તત્ તસ્યૈવ નાન્યસ્યેતિ લક્ષણયા સ્વશબ્દેના સાધારણમ્ ઉક્તમ્ । લક્ષણ શબ્દેન ચ તત્ત્વં સ્વરૂપં વિવક્ષિતમ્ । સ્વ શબ્દયોર્ અર્થમ્ અભિધાય તયોઃ સમસ્તં પદમ્ આહ -- સ્વલક્ષણં ઇતિ । અનેન સ્વમ્ અસાધારણં ચ તલ્ લક્ષણં સ્વરૂપં ચેત્ કર્મધાર્યો દર્શિતઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.71]
દ્વિવિધો હિ વિષયઃ પ્રમાણસ્ય -- ગ્રાહ્યશ્ ચ યદાકારમ્ ઉત્પદ્યતે, પ્રાપણીયશ્ ચ યમ્ અધ્યવસ્યતિ । અન્યો હિ ગ્રાહ્યો ઽન્યશ્ ચાધ્યવસેયઃ । પ્રત્યક્ષસ્ય હિ ક્ષણ એકો ગ્રાહ્યઃ । અધ્યવસેયસ્ તુ પ્રત્યક્ષબલોત્પન્નેન નિશ્ચયેન સન્તાન એવ । સન્તાન એવ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાપણીયઃ । ક્ષણસ્ય પ્રાપયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ ।
તથા અનુમાનમ્ અપિ સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તેર્ અનર્થગ્રાહિ ।
નનુ સમ્ભવે વ્યભિચારે ચ વિશેષણમ્ અર્થવત્ । અત્ર ચ સર્વસ્યૈવ સ્વરૂપસ્યાસાધારણત્વાત્ સમ્ભવ એવ, ન વ્યભિચાર ઇતિ કિં સ્વશબ્દેન? એવં તુ વક્તવ્યમ્ -- વસ્તુરૂપં તસ્ય વિષય ઇત્ય્ આશઙ્કયાહ -- વસ્તુન ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । ચો વક્ષ્યમાણાપેક્ષ્યઃ[ક્ષઃ] સમુચ્ચ્યે । સામાન્યં સધારણં રૂપં સંવૃતિજ્ઞાનઘટિતમ્ । ચ ઃ પૂર્વાપેક્ષઃ સમુચ્ચયે । સતિ ચૈવં દ્વૈરૂપ્યે કિં પૂર્વં રૂપમ્, અથ પરં પ્રત્યક્ષય વિષય ઇતિ સન્દેહે -- યદ્ અસાધારણં તત્ પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યમ્ ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ । ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ બ્રુવન્ વિષય શબ્દેન્ આચાર્યસ્ય ગ્રાહ્યો વિષયો ઽભિપ્રેત ઇતિ દર્શયતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- પ્રવૃત્તિવિષય એવ પ્રમાણસ્ય વિષયસ્ તતઃ પ્રવૃત્તિવિષયસ્ તસ્ય વિષય ઇતિ વક્તવ્યમ્ । તત્ કિં ગ્રાહ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- દ્વિવિધ ઇતિ । અનેન ભેદઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ । હિ ર્ યસ્માત્ દ્વિપ્રકારો વિષયઃ પ્રમાણ્સ્યે તિ । જાતિવિવક્ષયૈકવચનમ્ । એકો ગ્રાહ્યો ઽન્યઃ પ્રાપણીયઃ । ભેદમ્ ઉપપાદયતિ -- યદાકારં યત્પ્રતિભાસં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । સો ઽપિ દ્વિવિધઃ -- પરમાર્થ આરોપિતશ્ ચ । દ્વયોર્ અપિ સ્વજ્ઞાને પ્રકાશનમ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । પ્રાપણીયો યમ્ અધ્યવસ્યતિ । તતો જ્ઞાનાદ્ યત્ર પ્રવર્ત્તત ઇતિ યાવત્ । ચ કારૌ પૂર્વાપરાપેક્ષયા સમુચ્ચયાર્થૌ ।
નનુ ગ્રાહ્યાધ્યવસેયશબ્દયોર્ એવ ભેદો ન ત્વ્ અર્થસ્ય । યતો યદ્ એવ પ્રકાશતે તદ્ એવાધ્યવસીયતે, તત્ કિં એવં ઉયત ઇત્ય્ આહ -- અન્યો હી તિ । હિ ર્ યસ્માદ્ અર્થે । ચો ઽવધારણે । કસ્ય કીદૃશો ગ્રાહ્ય ઇતરો વેત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષસ્યે તિ । હિ ર્ અવધારણે એક ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । કસ્ તર્હ્ય્ અવસેય અધ્યવસેય ઇતિ [31અ] । તુ ર્ ગ્રાહ્યાદ્ અધ્યવસેયં ભિનત્તિ । અથ કિં પ્રત્યક્ષમ્ અવસાયાત્મકં યેન તસ્યાસાવ્ અવસેય ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષે તિ । પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો નિશચયસ્ય પ્રત્યક્ષગૃહીત એવ પ્રવૃત્તતયા ઽનતિશયાધાનેન યત્ તેનાધ્યવસિતં તત્ પ્રત્યક્ષેણૈવાવસિતમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ગ્રાહ્યાદ્ અન્યઃ પ્રાપણીયો વિષયઃ પ્રત્યક્ષસ્યોક્તઃ । ઇદાનીં પુનર્ અવસેયઃ । તદ્ અયં તૃતીયો વિષયઃ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ આહ -- સન્તાન એવેતિ । ચો યસ્માદર્થઃએ । ઉપાદાનોપાદેયભાવેન વ્યવસ્થિતઃ ક્ષણપ્રબન્ધ એકત્વેનાધિમુક્તઃ સન્તાનઃ । ગ્રાહ્ય એવ કસ્માન્ ન તેન પ્રાપ્યત ઇત્ય્ આહ -- લક્ષાણાસ્યે તિ (ઇત્ય્ આહ -- ક્ષણસ્યે તિ) । યદાકરં પ્રત્યક્ષમ્ ઉત્પદ્યતે તસ્ય ક્ષણસ્યેતિ પ્રસ્તાવાત્ । એવઞ્ ચ વિવૃણ્વતો ઽસ્ય પ્રમાણસ્યે ત્ય્ અત્ર પ્રત્યક્ષાભિપ્રાયેણ પ્રમાણ શબ્દ ઇન્દ્રિયજાપ્રત્યક્ષવિવક્ષયા દ્રષ્ટવ્યઃ । સ્વસંવેદનાદિનાં વિષયદ્વૈવિધ્યાસમ્ભવાદ્ ઇતિ ।
અથ ભવત્વ્ એકં પ્રત્યક્ષં વિષયદ્વૈવિધ્યવદ્, અનુમાનં તુ કથં તથાવિધમ્? પ્રમાણસ્યે તિ ચ
[ધ્પ્ર્ પ્.72]
સ પુનર્ આરોપિતો ઽર્થો ગૃહ્યમાણઃ સ્વલક્ષણત્વેન અવસીયતે યતઃ, તતઃ સ્વલક્ષણમ્ અવસિતં પ્રવૃત્તિવિષયો ઽનુમાનસ્ય । અનર્થસ્ તુ ગ્રાહ્યઃ । તદ્ અત્ર પ્રમાણસ્ય ગ્રાહ્યં વિષયં દર્શયતા પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણં વિષય ઉક્તઃ ।
બ્રુવતા તદ્ અપિ વિષયદ્વૈવિધ્યવદ્ અભ્યુપગમ્ એવ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તથે તિ । યેન પ્રતિભાસાધ્યવસાયલક્ષણેન પ્રકારેણ પ્રત્યક્ષમ્ અન્યગ્રાહ્ય્ અન્યાધ્યવસાયિ તથા તેન પ્રકારેણેતિ તથા શદાર્થઃ । ન કેવલં પ્રત્યક્ષમ્ અન્યદ્ ગૃહ્ણાતિ, અન્યદ્ અધ્યવસ્યતિ, કિન્ ત્વ્ અનુમાનમ્ અપ્ય્ અન્યગ્રાહ્ય્ અન્યાધ્યવસાયીત્ય્ અપિ શબ્દેનાહ । ઇહૈવ ચ્છેદઃ કર્ત્તવ્યો ઽન્યથા વ્યાખ્યાનમ્ અસમઞ્જસં સ્યાત્ । કિં ગૃહ્ણાતીત્ય્ આહ -- અનર્થગ્રાહી તિ । અનુમાનમ્ ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ । કથમ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોપપત્તિમ્ આહ -- સ્વપ્રતિભાસ ઇતિ । સ્વસ્ય પ્રતિભાસ ઇવ પ્રતિભાસઃ । શક્તિદ્વયયોગાત્ તથારોપ્યભાણં રૂપમ્ । તસ્મિન્ન્ અનર્થે ઽબાહ્યરૂપ્યે(-રૂપે) ઽર્થધ્યવસાયેન બાહ્યાધ્યવસાયેન તદ્ભેદાનવભાસનાત્મકાભ્દેદાધ્યવસાનલક્ષાણેન પ્રવૃત્તેઃ પ્રવર્ત્તનાત્ ।

અથાનર્થે સ્વપ્રતિભાસે ઽર્થાધ્યવસાયેનાનુમાનવિકલ્પો ઽન્યો વા પ્રવર્ત્તક ઇતિ કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? સ્વપ્ર્તિભાસસ્યારોપ્યમાણસ્ય ચાર્થસ્યાવસીયમાનસ્ય વિવેકં ન પ્ર્તિપદ્યત ઇત્ય્ ઉત્કં ભવતિ । ન હિ તેનૈવ વિવેકપ્રતિપત્તિઃ, તેન સ્વપ્રતિભાસસ્ય તથાત્વેનાવિકલ્પનાત્ । અત્ર ચાનુભવઃ પ્રમાણમ્ । બાહ્યવહ્ન્યાદાવ્ અપ્રવૃત્ત્યાદિપ્રસઙ્ગશ્ ચ । નાપિ વિકલ્પાન્તરેણ । તસ્યાપિ તથા પ્રવૃત્તિતયા પૂર્વવિકપપ્રતિભાસાસંસ્પર્શાદ્ ઇત્ય્ અલમ્ ઇહ વિસ્તરેણ । યદ્ય્ એવં કો ઽસ્યાધ્યવસીયમાનઃ પ્રાપણીયો વિષય ઇત્ય્ આહ -- સ ઇતિ । પુનર્ ઇતિ સર્વતો વિશિનષ્ટિ । આરોપિત ઇતિ સ્વરૂપાનુવાદઃ । અર્થ ઇતિ અર્થ ઇવાર્થો ગૃહ્યમાણઃ પ્રતીયમાનસ્ તસ્મિન્ જ્ઞાને પ્રકાશમાન ઇતિ યાવત્ । અનેન સ્વલક્ષણમ્ અધ્યવસ્યતીદમ્ ઇતિ પ્રકાશિતમ્ । તદ્ અનેનાનુમાસ્ય ગ્રાહ્યાધ્યવસેયૌ ભેદેન સાધ્યર્થ્યાદ્ અભિધાય સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં તાવ્ એવ કણ્ઠોકૌ કરોતિ -- તત ઇતિ । યતઃ સ્વલક્ષણત્વેન તસ્યાવસાયસ્ તતઃ [31બ્] સ્વલક્ષણમ્ અવસિતં પ્રવૃત્તિવિષયો ઽનુમાનસ્ય । સ્વલક્ષણમ્ અવસિતમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અભિમાનાદ્ અભિધીયતે । ન પુનઃ સ્વલક્ષણમ્ અવસાયસ્ય ગોચરઃ । તદ્વિષયત્વે તસ્ય નિરંશત્વાત્ ક્ષણિકત્વાદેર્ અપ્ય્ અવસિતાવ્ અનુમાનાનવતારપ્રસઙ્ગાત્ । એતચ્ ચ કિઞ્ચિદ્ ઇહૈવોપરિષ્ટાત્ સ્પષ્ટયિષ્યામઃ । પરાર્થાનુમાને તુ યથા ઽવસરં વિષ્તરેણ નિર્ણેષ્યામઃ ।
પ્રવૃત્તિવિષયસ્યૈવ પ્રાપણીયત્વાત્ પ્રાપણીય એવ પ્રવૃત્તિવિષયશદેનોક્તઃ । તુ ઃ પ્રાપણિયાદ્ વિષયાદ્ ગ્રાહ્યં ભેદવન્તં દર્શયતિ । તસ્મિન્ જ્ઞાને પ્રકાશમાને પ્રકાશનાદ્ અનર્થો ગ્રાહ્ય ઉક્તઃ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- યદ્ય્ અવસિતં સ્વલક્ષણં પ્રવૃત્તિવિષયો ઽનુમાનસ્ય તદા કથમ્ એષ ધર્મોત્તરો વિનિશચયટીકાયાં અવદીત્ "અવસિતશ્ ચાકારો વિકલ્પાનાં ગ્રાહ્યઃ" ઇતિ । એવં હિ સ્વલક્ષણમ્ એવ ગ્રાહ્યં સમર્થિતં સ્યાન્ નાનર્થ ઇતિ । તતો વ્યક્તો વ્યાઘાતઃ । પરમાર્થદૃષ્ટ્યા તત્ર તથાભિધાનાન્ ન દોષઃ । તથા હિ પ્રરમાર્થતો વિકલ્પાનામ્ આરોત્પિતમ્ એવ રૂપમ્ અવસેયં ગ્રાહ્યમ્ તથાપિ વ્યવહર્ત્તાર આરોપિતમ્ એવ રૂપમ્ અવૃક્ષવ્યાવૃત્તમ્ અવસ્યન્તો બાહ્યસ્યાપિ તથાત્વાદ્ બાહ્યં વૃક્ષમ્ અવસ્યામ ઇત્ય્ અભિમન્યન્તે, તયોર્ વિવેકાપ્રતિપત્તેઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.73]
તદ્ અનુરોધાત્ સ્વલક્ષણમ્ અવસિતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્યૈવ ત્વ્ આરોપિતસ્ય પરમાર્થો ઽનુમેયસ્ય પ્રતિભાસમાનં કેવલમ્ આકારમ્ આશ્રિત્ય ગ્રાહ્યત્વમ્ ઉચ્યતે । તતસ્ તત્ર વાસ્તવાવસિતરૂપાભિપ્રાયેણ તથાભિધાનાત્ કો વિરોધઃ?
તદ્ અત્રે ત્યાદિનોપસંહરતિ । યસ્માત્ પ્રમાણસ્ય દ્વિદિધો વિષયો ગ્રાહ્યાધ્યવ્સસાયભેદેન તત્ તસ્માત્ । અત્ર વિષયવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાકાલે ગ્રાહ્યં વિષયં દર્શયતે તિ બ્રુવન્ વિષય શબ્દેન્ આચાર્યસ્ય ગ્રાહ્યો વિષયો ઽભિપ્રેત ઇતિ સ્ફુટતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- ન વૈ ગ્રાહ્યવિષયાપેક્ષં પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઉપપદ્યતે । યત એકઃ ક્ષણસ્ તસ્ય ગ્રાહ્યઃ । ન ચ તત્પ્રાપણં સમ્ભવતિ । નાપ્ય્ અનુમાનસ્ય ગ્રાહ્યપેક્ષં પ્રામાણ્યમ્ । અન્યર્થો હિ તસ્ય ગ્રાહ્યઃ । ન ચ તત્પ્રાપ્તિઃ । ન ચ યેન યસ્યાપ્રાપણં તસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમ્ અભ્યુપેયતે, અતિપ્રસઙ્ગાપત્તેઃ । અથૈકનીલક્ષણાકારતયોત્પત્તિર્ એવ પ્રત્યક્ષસ્ય તત્પ્રાપણમ્, અનુમાન્સ્યાપિ વહ્ન્યાદ્યધ્યવસાયિતયા તથોત્પત્તિર્ એવ તત્પ્રાપણમ્ ઉચ્યતે । તર્હિ ન કિઞ્ચિદ્ અવશેષિતં સ્યાત્ । કસ્ય નામ જ્ઞાનસ્ય સવિકલ્પસ્ય નિર્વિકલ્પકસ્ય વા તત્તદાકારતયોત્પત્તિર્ નાસ્તિ યેન તસ્ય પ્રાણાણ્યં ન સ્યાત્ । તસ્માન્ ન દ્વિદિધો વિષયઃ પ્રમાણસ્યાભિધાનીયો ઽપિ ત્વ્ એક એવ પ્રવૃત્તિવિષયાખ્યો વિષયઃ ખ્યાપનીય ઇતિ ।
અત્ર ચ સમાધીયતે । જ્ઞાનાનાં તાવદ્ ગ્રાહ્યાધ્યવસા(સે)યભેદેન દ્વિવિધો વિષયો ઽવશ્યૈષિતવ્યો ઽનુભવસિદ્ધત્વાત્ । તત્ર પ્રમાણ્યં પ્રવૃત્તિવિષયાપેક્ષં વ્યવસ્થાપ્યતે । જ્ઞાનત્વં તૂભયાપેક્ષમેવ । અજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રામાણ્યાસમ્ભવેન જ્ઞાનાન્તર્ભૂતં પ્રમાણં વિષયદ્વૈવિધ્યવદ્ એવ ભવતિ । કેવલં ન ગ્રાહ્યાપે[32અ]ક્ષં પ્રામાણ્યમ્ અપિ તુ પ્રવૃત્તિવિષયાપેક્ષમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યતે । ગ્રાહ્યાપેક્ષયા તુ પ્રમાનસ્યેતિ વચનં સ્વરૂપાનુવાદકમ્ । યદ્ વા પ્રમાણશબ્દેન જ્ઞાનમ્ એવાત્ર વિવક્ષિતમ્ । યથા ઽયં વિનિશ્ચયટીકાયાં સ્વાર્થાણુમાનવ્યાખ્યાનાવસરે વ્યક્તમ્ આહ -- "દ્વિવિધો જ્ઞાનાનાં વિષયો ગ્રાહ્યશ્ ચાધ્યવસેયશ્ ચ" ઇત્યાદિ । તતો ન કિઞ્ચિદ્ અવદ્યમ્ ।
અથાપિ સ્યાત્ । યદિ ગ્રાહ્યો વિષયો ન કદાચિદ્ અપિ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાપણીયસ્ તર્હિ તેન દર્શિતેન કિમ્ પ્રયોજનં યેનોચ્યતે તદ્ અત્ર ગ્રાહ્યં વિષયં દર્શતા પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણાં વિષય ઉક્ત ઇતિ । નૈષ દોષઃ । એવમ્ એવાસ્ય પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શનાત્ । યદિ હિ પ્રત્યક્ષં ક્ષણમ્ એક ગૃહ્ણાતિ તત્રાનીલવ્યાવૃત્તિનિશ્ચયોપજને સન્તાનં નિશ્ચાયયત્ પ્રવૃત્તિવિષયં પ્રદર્શયેત્ તત્સન્તાનભાવિનાઞ્ ચ જ્ઞાનાનામ્ અપ્રમાનાણ્યમ્ આપાદયેત્, ન તુ કિઞ્ચિદ્ અગૃહ્ણત્ । તથા હિ સન્તાનોલ્લેખેન નિશ્ચયાભાવે ઽપ્ય્ અનીલવ્યાવૃત્તિસ્ તાવદ્ અનાગતસર્વક્ષણસાધારણી પ્રત્યક્ષેણ ગૃહીતનિશ્ચિતા । તન્નિશ્ચય એવ સર્વાનીલવ્યાવૃત્તોપાદાનોપાદેયભાવસ્થિતનીલક્ષણનિશ્ચયઃ તદભિન્નયોગક્ષેમત્વાદ્ ઉત્તરપ્રબન્ધસ્ય । તથાનિશ્ચય એવ ચ સન્તાને નિશ્ચય ઉચ્યતે । અત એવ ચ તદ્ આદ્યં જ્ઞાનં તથા ઽનુષ્ઠાનં તત્સન્તાનભાવીનિ પરાઞ્ચિ જ્ઞાનાન્ય્ અનીલવ્યાવૃત્તં રૂપં ગૃહીતમ્ એવ ગૃહ્ણન્ત્ય્ અનીલવ્યાવૃત્તિનિશ્ચયં ચ કૃતમ્ એવ કુર્વન્ત્ય્ અનતિશયાધાયીનિ પ્રચુરાણ્ય્ અપિ પ્રામાણ્યાત્ પ્રચ્યાવયત્ પ્રામાણ્યમ્ આત્મસાત્કરોતીતિ ન્યાય્યં ગ્રાહ્યપ્રદર્શનમ્ ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ॥
ઇહ્ આચાર્ય સ્ય -- સ્વમ્ અસાધારણં સન્તાનાન્તરસાધારણં યન્ ન ભવતિ, યદ્ અર્થક્રિયાક્ષમમ્ એવ સર્વતો વ્યાવૃત્તં તત્ત્વં તદ્ એવ સ્વલક્ષણમ્, ન ચૈતદ્ વિપરીતમ્ અનુમાનવિષયો ઽપીત્ય્ અભિપ્રેતમ્ । સ્વમ્ અસાધારણં
[ધ્પ્ર્ પ્.74]
કઃ પુનર્ અસૌ વિષયો જ્ઞાનસ્ય યઃ સ્વલક્ષણં પ્રતિપત્તવ્ય ઇત્ય્ આહ --
યસ્ય અર્થસ્ય સંનિધાનાસંનિધાનાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદસ્ તત્ સ્વલક્ષણમ્ ઇ-13
યસ્ય અર્થસ્ય ઇત્યાદિ । અર્થશબ્દો વિષયપર્યાયઃ । યસ્ય જ્ઞાનવિષયસ્ય । સંનિધાનં નિકટદેશાવસ્થાનમ્ । અસંનિધાનં દૂરદેશાવસ્થાનમ્ । તસ્માત્ સંનિધાનાસંનિધાનાચ્ ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્ય ગ્રાહ્યાકારસ્ય ભેદઃ સ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વાભ્યામ્ । યો હિ જ્ઞાનવિષયઃ સંનિહિતઃ સન્ સ્ફુટાભાસં જ્ઞાનસ્ય કરોતિ, અસંનિહિતસ્ તુ યોગ્યદેશસ્થ એવ અસ્ફુટં કરોતિ, તત્ સ્વલક્ષણમ્ । સર્વણ્ય્ એવ હિ વસ્તુનિ દૂરાદ્ અસ્ફુટાનિ દૃશ્યન્તે, સમીપે સ્ફુટાનિ । તાન્ય્ એવ સ્વલક્ષણાનિ ।

લક્ષણં તત્ત્વં સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ વિવૃણ્વતા ચ ધર્મોત્તરેન તદ્ એવ દર્શિતમ્ । કેવલં ન વ્યક્તીકૃતમ્ અતસ્ તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ શબ્દમાત્રશ્રાવિણો ઽવિદિત્ આચાર્યા ભિપ્રાયસ્યાવિભાવિત ધર્મોત્તર વિવરણાર્થસ્ય યદ્ય્ અસાધારણં પરરૂપેણામિશ્રં રૂપં સ્વલષણં તદા ઽગ્નિત્વમ્ અપિ ગોત્વાદિસામાન્યેનામિશ્રં સ્વલક્ષણં પ્રસજ્યેતેતિ વ્યાપ્તિં મન્યમાનસ્યાયં કઃ પુનર્ ઇત્યાદિપ્રશ્નઃ । ક ઇત્ય્ અનેન સામાન્યાકારેણ વિષયં પૃચ્છતિ । પુનર્ ઇત્ય્ અનેન વિશેષાકારેણ । સ્વલક્ષણશબ્દસ્યાસતિ બહુવ્રીહાવ્ અજહલ્લિઙ્ગત્વાત્ સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ ।
ચોદકેન વિષયં સમ્પૃષ્ટ આચાર્યઃ કસ્માદ્ અર્થમ્ ઉત્તરીકરોતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અર્થેતિ । જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યાસન્નત્વાજ્ જ્ઞાનવિષયો લબ્ધ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય યસ્ય જ્ઞાનવિષય સ્યેતિ વિવૃણોતિ । સન્નિધાનાસન્નિધાન શબ્દૌ નિકટદૂરાવસ્થાનાર્થૌ વ્યાચક્ષાણો યદ્ અન્યૈર્ આખ્યાતં -- "અસન્નિધાનં યોગ્યદેશે સર્વથા વસ્તુનો ઽભાવઃ" ઇતિ તદ્ અપાકરોતિ । અયઞ્ ચાસ્યાભિપ્રાયો યત્ર વસ્તુ નાસ્તિ તત્ર જ્ઞાનમ્ એવ ન જાયતે । ન તુ તત્પ્રતિભાસ્ય ભેદો નાનાત્વમ્ અસ્તીતિ । તસ્માદ્ ઇત્યાદિના સ [32બ્] ન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યામ્ ઇતિ પઞ્ચમી દ્વિવચનાન્તમ્ એતદ્ ઇતિ દર્શયતિ । સ્ફુટત્વાભ્યામ્ ઇતિ અર્થક્રિયાસામર્થ્યાનુગતાભ્યાં ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।[36]ઇત્થમ્ભૂતલક્ષણા ચેયં તૃતીયા ।
__________નોતેસ્__________
[36] પાણિનિ 2.3.21.
પદાર્થં વ્યાખ્યાય સમુદાયાર્થં વ્યાચષ્ટે । દ્વયી ચેયં શૈલી વ્યાખ્યાતૃણામ્ । ક્વચિત્ સમુદાયાર્થં વ્યાખ્યાય પશ્ચાત્ પદાર્થં વિવૃણ્વતે । ક્વચિત્ પદાર્થ્ં વિવૃત્ય પશ્ચાત્ સ્મુદાયાર્થં વ્યાચક્ષત ઇતિ । હિ ર્ અવધારણે । યોગ્યદેશસ્થ એવ ત્ય્ અનેન દૂરદેશસ્થં નિરસ્યતિ । દૂરસ્થો હિ જ્ઞાનમ્ એવ ન જનયતિ કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ ભિન્દ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
સ્વલક્ષણલક્ષણસ્યાવ્યાપિત્વાસમ્ભવિત્વશઙ્કામ્ અપાકુર્વન્ન્ આહ -- સર્વાણી તિ । । સર્વ શબ્દો વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાર્થઃ । અનેનાવ્યાપિત્વં નિરાકૃતમ્ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । દૃશ્યન્તે પ્રતીયન્તે । અનેનાસમ્ભવિત્વં નિરસ્તમ્ । અતિવ્યાપિત્વમ્ અપહસ્તયન્ન્ આહ -- તાન્ય્ એવે તિ । યાન્ય્ અમૂનિ પ્રત્યક્ષવિષયસ્ તાન્ય્ એવ । નાનુમાનવિષયો ઽપીતિ પ્રકરણાત્ । દૂરાદ્ અસ્ફુટાનિ દૃશ્યન્ત ઇતિ વદતશ્ ચાયમ્ આશયઃ -- દૂરે હિ વસ્તુ ગૃહ્યમાણં પ્રચુરરજોનીહારાદિસંસૃષ્ટં ગૃહ્યતે । તતો ઽસ્પષ્ટં ગૃહ્યતે। ન તુ

[ધ્પ્ર્ પ્.75]
કસ્માત્ પુનઃ પ્રત્યક્ષવિષય એવ સ્વલક્ષણમ્ । તથા હિ વિકલ્પવિષયો ઽપિ વહ્નિર્ દૃશ્યાત્મક એવ અવસીયત ઇત્ય્ આહ
તદ્ એવ પરમાર્થસત્ ઇ-14
તદ્ એવ પરમાર્થસદ્ ઇત્યાદિ । પરમો ઽર્થો ઽકૃત્રિમમ્ અનારોપિતં રૂપમ્ । તેન અસ્તિ ઇતિ પરમાર્થસત્ । ય એવ અર્થઃ સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં સ્ફુટમ્ અસ્ફુટં ચ પ્રતિભાસં કરોતિ પરમાર્થસન્ સ એવ । સ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો યતઃ, તસ્માત્ તદ્ એવ સ્વલક્ષણમ્ ।
ન ગૃહ્યત એવ । તથાગૃહીતસ્યાપિ વૃક્ષાસ્ય ચ્છાયાદ્યર્થક્રિયાકારિત્વાત્ । ન ચાધિકગ્રહણં ભ્રમ ઇતિ ।
ઇદં પુનર્ અત્ર નિરુપ્યતે । યદિ ય એવાર્થઃ સન્નિધાનાદ્ અસન્નિધાચ્ ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસં સ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વાભ્યાં ભિનતિ સ એવ સ્વલક્ષણં તર્હિ સ્પર્શરસૌ સ્વલક્ષણે ન સ્યાતામ્ । તૌ ખલુ અસન્નિહિતૌ જ્ઞાનમ્ એવ ન જન્યતઃ । કિં પુનર્ જ્ઞાનપ્રતિભાસં સ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વાભ્યાં ભેત્સ્યતઃ? કિઞ્ ચૈતસ્મિન્ સ્વલક્ષણે વિજ્ઞાણમ્ અસ્વલક્ષણં સ્યાત્ । તસ્યાઽઽસ્તાં તાવદ્ અસન્નિહિતસ્યાસ્ફુટજ્ઞાનજનકત્વં સન્નિહિતસ્યાપિ સ્ફુટજ્ઞાનજનકત્વં નાસ્તિ । ન ચ તસ્ય દૂરાન્તિકવર્ત્તિત્વમ્ અસ્ત્ય્ અદેશત્વાત્ । તદ્ ઈદૃશીં મહતીમ્ અવ્યાપિતામ્ અનાલોચ્યેદૃશં સ્વલક્ષણં પ્રણયન્ન્ આચાર્યઃ , ધર્મોત્તરો ઽપ્ય્ એવં પ્રસભં વ્યાચક્ષાણઃ કથં ન પ્રમાદ્યતીતિ? ન । અભિપ્રાયાપરિજ્ઞાનાત્ । યદિ હીદં લક્ષણં યથાશ્રુતિ વ્યવતિષ્ઠેત, સ્યાદ્ એવૈતત્ । કેવલં સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદકત્વેન યદ્ એકાર્થસમવેતમ્ અસાધારણ્યં વ્યત્યન્તરાસનુયાયિત્વં તદ્ ઉપલક્ષિતમ્ । યતો હેતુબિન્દુઃ " તત્ર તદ્ આદ્યમ્ અસાધારણવિષયમ્" [પૃ-53] । અત એવ -- " અસાધારણવિષયં સ્વલક્ષણવિષયમ્" ઇતિ [હેતુ-ટી-પૃ-25] ભટટાર્ચટો વ્યાચષ્ટે । અત એવાનુમાનસ્યૈતદ્ વિપર્યયેણ સાધારણં રૂપ વિષયો દર્શયિષ્યતે । તેન નાવ્યાપ્તિર્ ન ચાન્યો લક્ષાણદોષઃ । તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભિહિતે ઽપિ સ્વલક્ષણશબ્દસ્યાન્યથાપિ નિર્વચનસમ્ભવાત્, નાયમ્ અભિમતો ઽર્થો જ્ઞાયેત પ્રતિપત્તૃભિર્ ઇતિ તદ્ અભિમતાર્થ ઇત્થમ્ ઉપલક્ષિત ઇતિ ચ દૃષ્ટવ્યમ્ ॥
તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અત્ર યદિ તસ્યૈવ વિષયઃ સ્વલષાણમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે તદા યત એવ કારકરણં તતો ઽન્યત્રાવધારણમ્ ઇતિ સ્વલક્ષણસ્ય પ્રત્યક્ષે નિયમાત્ પ્રત્યક્ષમ્ અન્યવિષ્યમ્ અપિ સ્યાત્ । અથ સ્વલક્ષણમ્ એવેત્ય્ અવધાર્યતે । તદા ઽપિ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણે નિયતત્વાદ્ [33અ] અનિયતં સ્વલક્ષણમ્ અનુમાનસ્યાપિ વિષયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉભયાવધારણાં કાર્યમ્ । તસ્યૈવ વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ એવેતિ । એતદ્ અસહમાનઃ પૂર્વપક્ષવાદ્ય્ આહ -- કસ્માદ્ ઇતિ । કસ્માદ્ ઇતિ સામાન્યેન કારણં પૃચ્છતિ । પુનર્ ઇતિ વિશેષતઃ । યદ્ વા યસ્યાર્થસ્યે ત્ય્ અત્ર તત્સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ । તદ્ એવ પ્રત્યક્ષવિષયઃ સ્વલક્ષણં નાનુમાનવિષય ઇત્ય્ અભિપ્રેતં તદ્ અસહમાન એવમ્ આહ । કસ્માત્ પ્રત્યક્ષવિષાય એવે તિ બ્રુવતો ઽનુમાનસ્યાપિ વિષયઃ કિં ન સ્વલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । સ એવ કિં ન તથેત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વપક્ષવાદ્ય્ એવોપપત્તિમ્
[ધ્પ્ર્ પ્.76]
કસ્માત્ પુનસ્ તદ્ એવ પરમાર્થસદ્ ઇત્ય્ આહ --
અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ ઇ-15
અર્થ્યત ઇત્ય્ અર્થ ઃ । હેય ઉપાદેયશ્ ચ । હેયો હિ હાતુમ્ ઇષ્યતે ઉપાદેયશ્ ચ ઉપાદાતુમ્ । અર્થ સ્ય પ્રયોજનસ્ય ક્રિયા નિશ્પત્તિઃ । તસ્યામ્ સામર્થ્ય ં શક્તિઃ । તદ્ એવ લક્ષણ ં રૂપં યસ્ય વસ્તુનઃ
આહ -- તથા હી તિ । વિકલ્પ શબ્દઃ પ્રમાણવિષયચિન્તનાદ્ અનુમાનવિકલ્પો દ્રષ્ટવ્યઃ । દૃશ્યાત્મક એવ સ્વલક્ષણાત્મક એવ ।
નનુ ` યસ્યાર્થસ્ય સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદસ્ તત્ સ્વલક્ષણમ્ ઽ ઇત્ય્ ઉક્તે કુતો ઽસ્ય પ્રશ્નસ્યાવકાશઃ? ન હિ વિકલ્પવિષયસ્ય સન્નિધાનાસન્નિધાનાચ્ ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદો ઽસ્તિ યતો ઽસ્યોત્થાનં સ્યાત્ । સત્યમ્ । કેવલમ્ અયમ્ અસ્યાશયઃ -- યદ્ એતદ્ ભવદ્ભિર્ લક્ષણં સ્વલક્ષણસ્ય પ્રતીતં તદ્ અસ્ય લક્ષનં એવ ન ભવતિ કિન્ તુ યદ્ એવ દૃશ્યતયા ઽધ્યવસીયતે તદ્ એવ સ્વ[લક્ષણ]મ્ ઇતીદં તસ્ય લક્ષણં । સતિ ચૈવમ્ ઔમાનવિકલ્પવિષયસ્યાપિ તથાત્વમ્ અનિવારિતમ્ એવેતિ સૂત્થાનઃ પ્રશ્નઃ । એતત્ પ્રશ્નવિષર્જનમ્ આચાર્યીયં દર્શયન્ન્ આહ -- તદ્ એવે તિ ।
અથ સ્યાત્ યદિ[37]............. ત્ય્ ઉચ્યમાનં શોભેત યાવતેદમ્ એવ ન સિદ્ધં તત્ કુતો ઽયં પ્રશ્નવિસર્જનપ્રકાર ઇતિ? ઉચ્યતે । સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ સ્વમ્ અસાધારણં પારમાર્થિકઃ સ્વભાવ ઉચ્યતે । સ એવ ચ પારમાર્થિકઃ સ્વભાવ ઉચ્યતે, ય એવાર્થક્રિયાક્ષામઃ । સ એવ ચ પરમાર્થસન્ન્ ઇતિ યુક્તમ્ ઇદમ્ ઉત્તરં તદ્ એવે તિ । પરમે ઽર્થ ઇતિ દર્શયમ્ કર્મધાયં દર્શયતિ । અકૃત્રિમમ્ ઇત્યાદિ પરમ શબ્દસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ । તેનાસ્તી તિ સદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થકથનમ્ । તેન રૂપેણ સદ્ વિદ્યમાનમ્ ઇતિ વિગ્રહઃ । શત્રન્તશ્ ચાયમ્ અસિઃ । "કર્ત્તૃકરણે કૃતા બહુલમ્" [પાણિનિ 2.1.32] ઇતિ ચ સમાસઃ । પરમાર્થસદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થમ્ આખ્યાય તદ્ એવે ત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ ય એવે તિ । પ્રતિભાસં જ્ઞાનસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । અર્થક્રિયાસમર્થો ઽર્થઃ । સ્વલક્ષણં ચૈવમ્ આત્મકમ્ ઇત્ય્ અભ્પ્રાયેણ ય એવાર્થઃ સ એવે ત્ય્ આહ । અસ્તુ તાદૃશઃ પરમાર્થસન્ । સ તુ ન તસ્ય વિષયો ઽન્યાપિ વા વિષયો ભવિષ્યતિ । તથા ચ વિવક્ષિતાર્થાસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ સ ચે તિ । ચો ઽવધારણે પ્રત્યક્ષસ્યે ત્ય્ અતઃ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । તદ્ એતે તિ પ્રત્યક્ષવિષયત્વેન સ્થિતં વસ્ત્વ્ એવ ન ત્વ્ અનુમાનવિષયો ઽપીતિ । અનેન કસ્માત્ પુનઃ પ્રત્યક્ષવિષય એવ સ્વલક્ષણમ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રશ્નવિસર્જનસ્યોપસંહારઃ કૃતો વેદિતવ્યઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[37] પઙ્ક્તિબાહ્યં લિખિતં ન પઠ્યતે -- સં-
ઇદાનીં સ્વલક્ષણસ્યૈવ પરમાર્થસત્ત્વમ્ અસહમાન આહ -- કસ્માદ્ ઇતિ । યમ્ અસ્યાશઃ -- સ એવ ખલુ પરમાર્હ્તસન્ન્ અર્થો ય એવાર્થ્ત્વેનાધ્યવસીયતે । અનુમાનવિષયો ઽપિ ચ વહ્નિસ્ તથા ઽધ્યવસીયત ઇતિ સો ઽપિ કસ્માન્ ન પરમા[33બ્]ર્થસન્ન્ ઇતિ ।
અત્ર -- અર્થે ત્યાદિ યદ્ ઉત્તરં તદ્ અર્થ્યત ઇત્યાદિના વ્યાચષ્તે । ચ સ્ તુલ્યબલત્વં સમુચ્ચિનોતિ । હેયઃ કથમ્ અર્થ્યત ઇત્ય્ આહ -- હેય ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । યદિ હાતુમ્ અર્થ્યમાનો ઽર્થો ન તર્હ્ય્ ઉપાદેયો ઽર્થ ઇત્ય્ આહ -- ઉપાદેય ઇતિ । ચો હેયા પેક્ષય્ ઓપાદેય સ્યાર્થ્યમાનત્વં સમુચ્ચિનોતિ । અર્થ સ્ય પ્રયોજનસ્ય દાહાદેઃ । એવં ચ વ્યાચક્ષાણઃ સાધ્યો દાહાદિર્ એવ મુખ્યવૃત્ત્યોપાદેયા હેયો વા ।
[ધ્પ્ર્ પ્.77]

તદ્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણમ્ । તસ્ય ભાવઃ તસ્માત્ । વસ્તુ શબ્દઃ પર્માર્થપર્યાયઃ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- યસ્માદ્ અર્થક્રિયાસમર્થં પર્માર્થસદ્ ઉચ્યતે, સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્ય ભેદકો ઽર્થો ઽર્થક્રિયાસમર્થઃ, તસ્માત્ સ એવ પરમાર્થસન્ । તત એવ હિ પ્રત્યક્ષવિષયાદ્ અર્થક્રિયા પ્રાપ્યતે ન વિકલ્પવિષયાત્ । અત એવ યદ્ય્ અપિ વિકલ્પવિષયો દૃશ્ય ઇવ અવસીયતે તથા અપિ ન સ દૃશ્ય એવ તતો ઽર્થક્રિયાય અભાવાત્, દૃશ્યાચ્ ચ ભાવાત્ । અતસ્ તદ્ એવ સ્વલક્ષણં ન વિકલ્પવિષયઃ ।
અન્યત્ સામાન્યલક્ષણમ્ ઇ-16
અન્યદ્ ઇત્યાદિ । એતસ્માત્ સ્વલક્ષણાદ્ યદ્ અન્યત્ ---- સ્વલક્ષણં યો ન ભવતિ જ્ઞાનવિષયઃ ---- તત્ સામાન્યલક્ષણમ્, વિકલ્પજ્ઞાનેન અવસીયમાનો હ્ય્ અર્થઃ સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસં ન ભિનત્તિ । તથા હિ આરોપ્યમાણો વહ્નિર્ આરોપાદ્ અસ્તિ । આરોપાચ્ ચ દૂરસ્થો નિકટસ્થશ્ ચ । તસ્ય સમારોપિતસ્ય સન્નિધાનાસન્નિધાનાચ્ ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્ય ન ભેદઃ સ્ફુટત્વેન અસ્ફુટત્વેન વા । તતઃ સ્વલક્ષણાદ્ અન્ય ઉચ્યતે । સામાન્યેન લક્ષણં સામાન્યલક્ષણમ્ । સાધારણં રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સમારોપ્યમાણં હિ રૂપં સકલવહ્નિસાધારણમ્ । તતઃ તત્ સામાણ્યલક્ષણમ્ ।
તમ્ એવોપાદાતું હાતુમ્ વા તત્સાધનસ્યોપાદાનં હાનં વા ઽન્યથા વા શક્યત ઇતિ તત્સાધનભૂતો વહ્ન્યાદિર્ ઉપાદેયાદિર્ ઉપપદ્યત ઇતિ દર્શયતિ । તસ્યામ્ ઇત્યાદિ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અન્તં સુબોધમ્ । પરમાર્થસતસ્ તત્ત્વે પ્રતિપાદ્યે કિમ્ ઇતિ વસ્તુનસ્ તાદ્રૂપ્યમ્ આચાર્યેણ દર્શિતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાકુર્વન્ન્ આહ -- વસ્તુ શબ્દ ઇતિ । તદ્ અયમ્ અર્થ ઇત્યાદિર્ ન વિકલ્પવિષય ઇત્ય્ અન્તો ગ્રન્થસ્ તૂક્તાર્થોપસંહારઃ । સ ચ સુજ્ઞાનઃ ॥
ઇહ પ્રસ્તુતસ્વલક્ષણાપેક્ષમ્ અન્યત્વમ્ આચાર્યસ્યા ભિપ્રેતમ્ । સ્વલક્ષણશબ્દસ્ય ચાન્યશબ્દયોગાત્ પઞ્ચમ્યા ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય એતસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ । અન્યત્વમ્ અભિવ્યનક્તિ -- સ્વલક્ષણં યો ન ભવતી તિ । શશવિષાણાદિવ્યવચ્છેદાર્થમ્ આહ -- જ્ઞાનવિષય ઇતિ । પ્રમાણવિષયચિન્તાયાઃ પ્રસ્તુતત્વાદ્ વિજ્ઞાનવિષય ઇતિ લબ્ધમ્ । અસિદ્ધિમ્ અસ્ય તતો ઽન્યત્વમ્, અસ્યાપિ સ્વલક્ષણકાર્યકારિત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વિકલ્પે ત્યાદિ । હિ ર્ યસ્માદ્ અર્થે ।
પ્રતિભાસાભેદકત્વં તસ્ય કુતો ઽવસીયતે સર્વદા તસ્ય સન્નિહિતરૂપત્વાદ્ અસન્નિહિતરૂપત્વાદ્ એવ વેત્ય્ આહ -- તથા હી તિ । આરોપ્ય માણસ્ તથા પ્રતીયમાનઃ । આરોપાત્ તથોત્પાદલક્ષણાદ્ અધ્યવસાયાદ્ અસ્તિ વહ્નિરૂપેણ । આસ્તામ્ આરોપાત્ તથાભૂતસ્ તથાપિ તસ્ય સન્નિધાનાસન્નિધાન(ને) કુત ઇત્ય્ આહ -- આરોપાદ્ ઇતિ । ચો વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે । દ્વિતીયશ્ ચ કારો દૂર્સ્થાત્વાપેક્ષયા નિકટસ્થત્વસ્યૈકવિષયત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
તસ્યે ત્યાદ્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.78]
તચ્ ચ અનુમાન્યસ્ય ગ્રાહ્યં દર્શયિતુમ્ આહ --
સો અનુમાનસ્ય વિષયઃ ઇ-17
સો અનુમાનસ્ય વિષયઃ ગ્રાહ્યરૂપઃ । સર્વનામ્નો ઽભિધેયવલ્ લિઙ્ગપરિગ્રહઃ ।
સામાન્યલક્ષણમ્ અનુમાનસ્ય વિષયં વ્યાખ્યાતુકામેન અયં સ્વલક્ષણસ્વરૂપાખ્યાનગ્રન્થ આવર્તનીયઃ સ્યાત્ । તતો લાઘવાર્થં પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદ એવ અનુમાનવિષય ઉક્તઃ ।
સામાન્ય શબ્દેન લક્ષણ શબ્દસ્ય વિગ્ર્હમ્ આહ -- સામાન્યેને તિ । સામાન્યેન, [ ન ] વિશેષેણ સન્તાનાતરસાધારણં સ્વરૂપમ્, સાધનં કૃતેતિ સમાસઃ । તસ્ય પદસ્યાર્થં સ્પષ્ટયતિ । સાધારણમ્ ઇતિ ।
વિકલ્પવિષયસ્યાપ્ય્ અસાધારણત્વાદ્ અસિદ્ધં વ્યક્યન્તરસાધારણત્વાદ્ અસિદ્ધં વ્યક્ત્યન્તરસાધારણત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- સકલશ્ ચાસૌ તાર્ણપાર્ણાદિભેદભિન્નો વહ્નિ શ્ ચેતિ તથા । તત્ સાધારણં તથાવિધલિઙ્ગબલેનાનગ્નિવ્યાવૃત્તવસ્તુમાત્રપ્રતિભાસનાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ચ તથાવિધંસામાન્યં વિકલ્પગોચરો ઽવસ્તુ । તદ્ વિષયત્વે ઽનુમાનસ્ય કથં બાહ્યે પ્રવર્ત્તકત્વં તત્પ્રાપકત્વઞ્ ચ, યતઃ પ્રમાણ્યમ્ અસ્ય સ્યાદ્ ઇતિ ચેદ્ । ઉચ્યતે । વિકલ્પાઃ ખલ્વ્ એતે ઽનાદ્યવિદ્યાવશાત્ સ્વપ્રતિભાસમ્ અનગ્નિવ્યાવૃત્ત અવસ્યન્તો બાહ્યો ઽપ્ય્ અનગ્નિવ્યાવૃત્ત ઇતિ તદ્ અધ્યસાનમ્ એવ બાહ્યો વહ્નિર્ અધ્યવસિત ઇતિ મન્યન્તે । અનગ્નિવ્યાવૃત્તતયા બાહ્યસદૃશવહ્ન્યધ્યવસાય એવ બાહ્યવગ્ન્યધ્યવસાયઃ । તતોર્ વિવેકાપ્રતિપત્તેઃ અત એવ તે વિકલ્પા દૃશ્યવિકલ્પ્યાવ્ અર્થાવ્ એકીકૃત્ય બાહ્યે લોકં પ્રવર્ત્તયન્તિ । દૃશ્યવિકપ્યૈકીકરણમ્ અપિ તેષાં તથા પ્રવૃત્તિહેતુતયોત્પત્તેર્ એવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । [34અ] બાહ્યસમ્બદ્ધસમ્બ્દ્ધત્વાચ્ ચાનુમાનવિકલ્પઃ સંવાદકઃ, અધ્યવસેયાપેક્ષયા ચ પ્રમાણમ્ । તદ્ આહ ન્યાયવાદી -- "ભ્રાન્તિર્ અપિ સમ્બન્ધતઃ પ્રમા" ઇતિ । એષ ચાર્થઃ સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તેર્ ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ અપેક્ષણીયઃ । સમાસતસ્ તુ તત્રાસ્માભિઃ કિઞ્ચિદ્ અવાદીતિ । યત એવં તત્ તસ્માદ્ ઇત્ય્ ઉપસંહારઃ । તદ્ ઇતિ તદારોપ્યમાણમ્ ॥
તચ્ ચે ત્યાદિના સો ઽનુમાને ત્ય્ અસ્યાવતારં દર્શયતિ । ચો ઽવધારણે । ગ્રાહ્યં રૂપં સ્વભાવો ઽસ્યેતિ વિગ્રહઃ । એવં વ્યાચક્ષાણો વિષયશબ્દેન ગ્રાહ્યો વિષયો ઽભિપ્રેતો ઽત્ર પ્રમાણવ્યાપારવિષયો ઽધ્યવસેયઃ સ્વલક્ષણસ્યૈવ તદ્ અધ્યવસેયત્વેન તથા વ્યવસ્થાપનાદ્ ઇતિ દર્શયતિ । તસ્ય તુ તત્ર સ્વરૂપેણાપ્રતિભાસનાદ્ અગ્રાહ્યત્વમ્ । પ્રકાશમાનં ચ રૂપમ્ આશ્રિત્ય ગ્રાહ્યત્વમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ ।
અનુમાનસ્યાપિ ગ્રાહ્યવિષયદર્શને ઽયમ્ અભિપ્રાયો યદીદમ્ અનુમાનમ્ અનર્થમ્ અનગ્નિવ્યાવૃત્તિમાત્રં સામાન્યરૂપં ગૃહ્ણાતિ, તત્ર તત્સામાન્યરૂપં કિઞ્ચિદ્ અવભાસેત, તદા તત્સ્વલક્ષણત્વેનાવસ્યત્ સ્વલક્ષણં પ્રવૃત્તિવિષયીકુર્યાત્ । તથાકુર્વચ્ ચ વસ્તુવિષયં પ્રામાણ્યમ્ અશ્નુવીત નાન્યથેતિ । સ
[ધ્પ્ર્ પ્.79]
વિષયવિપ્રતિપત્તિમ્ નિરાકૃત્ય ફલવિપ્રતિપત્તિં નિરાકરુમ્ આહ --
તદ્ એવ ચ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્ ઇ-18

તદ્ એવ ઇતિ । યદ્ એવ અનન્તરમ્ ઉક્તં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં તદ્ એવ પ્રમાનસ્ય ફલં ।
કથં પ્રમાણફલમ્ ઇત્ય્ આહ --
અર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ ઇ-19
અર્થસ્ય પ્રતીતિર્ અવગમઃ, સા એવ રૂપં યસ્ય પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય તદ્ અર્થપ્રતીતિરૂપ મ્ । તસ્ય ભાવઃ તસ્માત્ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- પ્રાપકં જ્ઞાનમ્ પ્રમાણમ્ । પ્રાપણશક્તિશ્ ચ ન કેવલાદ્ અર્થાવિનાભવિત્વાદ્ ભવતિ । બીજાદ્યવિનાભાવિનો ઽપ્ય્ અઙ્કુરાદેર્ અપ્રાપકત્વાત્ । તસ્માત્ પ્રાપ્યાદ્ અર્થાદ્ ઉત્પત્તાવ્ અપ્ય્ અસ્ય જ્ઞાનસ્ય અસ્તિ કશ્ચિદ્ અવશ્યકર્તવ્યઃ પ્રાપકવ્યાપારો યેન કૃતેન અર્થઃ પ્રાપિતો ભવતિ ।
સ એવ ચ પ્રમાણફલં યદનુષ્ઠાનાત્
પ્રાપકં ભવતિ જ્ઞાનમ્ । ઉક્તં ચ પુરસ્તાત્ પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શનમ્ એવ પ્રાપકસ્ય પ્રાપકવ્યાપારો નામ ।
તદ્ એવ ચ પ્રત્યક્ષમ્ અર્થપ્રતીતિરૂપમ્ અર્થપ્રદર્શનરૂપમ્ । અતસ્ તદ્ એવ પ્રમાણફલમ્ ।
ઇતિ પુંલ્લિઙ્ગનિર્દેશસમર્થનાર્થમ્ આહ -- સર્વે તિ । ઇવાર્થે વતિ । તદ્વલ્લિઙ્ગસ્ય પરિગ્રહ [ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તેન] વિગ્રહઃ । અત્રાપિ સામાન્યલક્ષણમ્ એવાનુમાનસ્ય વિષય ઇત્ય્ અવધારણીયં ન ત્વ્ અનુમાનસ્યૈવેતિ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો ઽપિ વિકલ્પવિશેષસ્ય તદ્વિષયત્વાદ્ અન્યથા લિઙ્ગનિશ્ચયાયોગાદ્ ઇતિ ।
સમ્પ્રતિ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણે પ્રકૃતે કિમ્ અપ્રકૃતમ્ અનુમાનસ્ય વિષયવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણમ્ આચરિતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાકર્ત્તું સામાન્યે ત્યાદિનોપક્રમતે । એતચ્ ચ્ ઓક્ત ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુજ્ઞાનમ્ ॥
વિષયે ત્યાદિ ફલમ્ ઇત્ય્ એદ્ અન્તં સુબોદ્ધમ્ । ફલપ્રદર્શને ચાયં વાર્ત્તિકકાર સ્યાશયઃ -- પ્રમાકરણં ખલુ લોકે પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે । તતઃ કરણસાધ્યા ફલરૂપા પ્રમિતિર્ અવશ્યદર્શયિતવ્યેતિ ॥
નનુ યસ્મિન્ વિષયે ક્રિયાસાધનં વ્યાપ્રિયતે[38]..... કથમ્ ઇતિ । કિમ્ અન્યત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ પુનર્ ઇહોપેક્ષૈતમ્ અનેન । અર્થે તિયાદિપ્રતિવચનં વ્યાચષ્ટે અર્થસ્યે તિ । એતચ્ ચ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અન્તં સુગમમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[38] અત્ર પઙ્ક્તિબાહ્યં કિઞ્ચિલ્લખિતમ્ અસ્તિ । સૂક્ષ્મત્વાત્ ન પઠ્યતે -- સં-
નનુ સંવાદકં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ । સંવાદશ્ ચ તદુત્પત્તિમાત્રાત્ । તત્ કિમ્ અર્થે પ્રતીતિસ્ તત્ ફલં મૃગ્યત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -- એતદ્ ઉક્તં ભવતી તિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.80]
અથ પ્રાપકત્વં પ્રાપણશક્તિયોગાત્ । સા ચ શક્તિસ્ તત ઉત્પત્તે એવ । તથા ચ કથં પૂર્વપક્ષાતિક્રમ ઇત્ય્ આહ -- પ્રાપણશક્તિશ્ ચે તિ । ચો યસ્માત્ । ન કેવલાદ્ એકાકિનો ઽર્થપ્રદર્શનવિનાકૃતાત્ । વિવક્ષિતેન વિના ભવતીતિ વિનાભાવી ગ્રહાદિત્વાણ્ ણિનિઃ, વ્યભિચારીત્ય્ અર્થઃ । અર્થેન વિના ભાવીતિ "તૃતીયા" [પા-2.1.30] ઇતિ યોગવિભાગાત્ સમાસઃ । તસ્ય ભાવસ્ તસ્માત્ । કથં પુનર્ ન કેવલાદ્ ઇત્ય્ આહ -- બીજાદ્ ઇતિ । યત એવં તસ્માત્ । યદ્ય્ અપિ સન્તાન એવ પ્રાપ્યો ન ચ તસ્માત્ તસ્યોત્પત્તિસ્ તથાપિ વિષયે ઽસ્યૈકત્વમ્ અધ્યવસાય પ્રાપ્યાદ્ અર્થાદ્ ઉત્ત્પત્તાવ્ અપી ત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રાપકસ્ય જ્ઞાનસ્યાવશ્યકર્ત્તવ્યઃ પ્રતીતિક્રિયારૂપઃ । પ્રાપિતો ભવતીતિ પૂર્વવદ્ યોગ્યત[34બ્]યોચ્યતે । ભવતુ તસ્ય કર્ત્તવ્યમ્ અન્યત્, તથાપિ ન તત્ફલમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ એવે તિ । ચ સ્ફુટમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસિમ્ન્ન્ અર્થે ।
ભવતુ અવશ્યકર્ત્તવ્યઃ પ્રાપકવ્યાપારઃ । સ પુનર્ અજ્ઞાનાત્મ્કો ભવિષ્યતિ । તથા ચ કથં પ્રતીતિઃ ફલમ્ ઇત્ય્ આહ ઉક્તમ્ ઇતિ । ચો યમાદર્થે । પુરસ્તાત્ પૂર્વસ્મિન્ । કેનોક્તમ્ એતદ્ ઇતિ ચેત્ પ્રવર્ત્તકત્વમ્ અપિ પ્રવૃત્તિવિષયોપદર્શકત્વમ્ એવે ત્યાદિના । આસ્તામ્ અર્થપ્રતીતિર્ અવશ્યકર્ત્તવ્યા પ્રમાણસ્ય તથાપિ કથં તદ્ એવ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં ફલં તસ્યાતદ્રૂપત્વાદ્ ઇત્યાશઙ્ક્ય યદ્ અર્થપ્રતીતિરૂપત્વં પ્રજ્ઞાતં તદ્ ઉપપાદયન્ન્ આહ -- તદેવે તિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે ।
નન્વ્ અર્થપ્રદર્શનં કર્ત્તવ્યતયા પ્રદર્શિતમ્ । તત્ કથમ્ અર્થપ્રતીત્યામ્ એકં તત્ પ્રદર્શ્યત ઇત્ય્ આહ -- અર્થપ્રદર્શનરૂપમ્ ઇતિ । અનયોર્ અર્થાભેદ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યત એવમ્ અતો ઽસ્માત્ તદ્ એવ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ એવ નાર્થાન્તરમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । પ્રમાણાદ્ અન્યજ્ઞાનમ્ એવ ફલં યદિ સ્યાત્, કિં સ્યાત્? યેન યત્નેન ગરીયસા પ્રમાણાદ્ અભેદો ઽસ્ય સાધ્યત ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । "ધીપ્રમાણતા, પ્રવૃત્તેસ્ તત્પ્રધાનત્વાત્" [પ્રમાણવા-1.4] ઇત્ય્ અત્રાજ્ઞાણાત્મનસ્ તાવત્ પ્રામાણ્યમ્ અપહસ્તિતમ્ । જ્ઞાનાત્મનશ્ ચ પ્રમાણસ્યા(સ્ય) ભિન્ને ઽપિ પ્રમિતિરૂપે ફલે ઽવશ્યમ્ અર્થપરિચ્છેદાત્મતા ઽભ્યુપેતવ્યા । અન્યથા જ્ઞાનત્વમ્ એવ તસ્ય ન સ્યાત્ । પ્રમાજનકત્વેન ચ જ્ઞાનત્વે ચક્ષુરાદેર્ અપિ જ્ઞાનત્વં સ્યાત્ । બોધરૂપત્વં ચાસ્વસંવેદનતયા ન નિયામકમ્ । સ્વસંવેદનરૂપત્વે વા ગ્રાહ્યાકારસંવેદનમ્ એવાર્થવેદનમ્ ઇતિ કહ્તં ભિન્નં ફલમ્? પ્રતિકર્મવ્યવસ્થા ઽનુપપત્તેશ્ ચ ન નિરાકારત્વં વિજ્ઞાનસ્યાભ્યુપેયમ્ । જ્ઞાનમ્ એવાર્થસ્ય પ્રકાશ ઇતિ ચ સર્વતન્ત્રસિદ્ધો ઽયમ્ અર્થઃ । તતો ન જ્ઞાનસ્યાધિગમરૂપતાયાં વિપ્રતિપત્તવ્યં કેનચિત્ । સત્યાં ચ તદાત્મતાયાં તદ્ એવ ફલં યુજ્યતે, તાવતૈવ પ્રમાણવ્યાપારપરિસમાપ્તેઃ ।
અપિ ચ યદિ જ્ઞાનસ્ય સ્વયમ્ અર્થરૂપપરિચ્છેદરૂપત્વેનાર્થપરિચ્છેદકત્વં ન સ્યાત્, કિન્ તુ ભિન્નપરિચ્છિત્તિજનકત્વેન; તદા ઽર્થસ્ય પરિચ્છિત્તેર્ અપરોક્ષતૈવ વ્યવસ્થાપયિતું ન શક્યેત । તથા હિ તદ્ આદ્યં જ્ઞાનમ્ અર્થં પરિચ્છિનત્ત્ય્ અર્થમ્ અપરોક્ષયતીતિ કો ઽર્થો ઽર્થવિષયાં પરિચ્છિત્તિં જનયતીતિ । સા ઽપિ યદ્ય્ અર્થમ્ અપરોક્ષયતિ તદા ઽપરાં પ્રતીતિં જનયતીતિ સ્યાત્ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપ્ય્ એવમ્ એવેતિ પરિચ્છિત્તીનામ્ આનન્ત્યમ્, ન ત્વ્ અર્થસ્યાપરોક્ષતેત્ય્ આયાતમ્ આન્ધ્યમ્ અશેષસ્ય જગતઃ ।
અથ તાસામ્ એકા સ્વયમ્ અર્થપરિચ્છેદરૂપા અર્થાપરોક્ષતારૂપોપેયતે; તદા ન ભિન્નપરિચ્છિત્તિજનકત્વં પરિચ્છેદકત્વમ્ । કિન્ તર્હિ? સ્વયમ્ અર્થપરિચ્છેદાત્મત્વમ્ ઇતિ આદ્યસ્યાપિ તથાત્વમ્ અનિવારિતમ્ । તથા ચ કથં પ્રમાણાદ્ વ્યતિરિક્તં ફલમ્ ઇતિ?
ઇહ ન ક્રિયૈવ કરણં લોકે તયોર્ ભેદેનાવસ્થિતેઃ । યા ચેયં જ્ઞાનલક્ષણા ક્રિયા સા ચેત્ ફલં
[ધ્પ્ર્ પ્.81]
યદિ તર્હિ જ્ઞાનં પ્રમિતિરૂપત્વાત્ પ્રમાનફલમ્, કિં તર્હિ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ --
અર્થસારૂપ્યમ્ અસ્ય પ્રમાણમ્ ઇ-20
અર્થેન સહ યત્ સારૂપ્યં સાદૃશ્યમ્ અસ્ય જ્ઞાનસ્ય તત્ પ્રમાણમ્ । ઇહ યસ્માદ્ વિષયાદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઉદેતિ તદ્વિષયસદૃશં તદ્ ભવતિ । યથા નીલાદ્ ઉત્પદ્યમાનં નીલસદૃશમ્ । તચ્ ચ સારૂપ્યં સાદૃશ્યમ્ આકાર ઇત્ય્ આભાસ ઇત્ય્ અપિ વ્યપદિશ્યતે ।
નનુ ચ જ્ઞાનાદ્ અવ્યતિરિક્તં સાદૃશ્યં । તથા ચ સતિ તદ્ એવ જ્ઞાનં પ્રમાણં તદ્ એવ ચ પ્રમાણફલમ્ । ન ચ એકં વસ્તુ સાધ્યં સાધનં ચ ઉપપદ્યતે । તત્ કથં સારૂપ્યં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ --
તદ્વશાદ્ અર્થપ્રતીતિસિદ્ધેર્ ઇતિ ઇ-21
॥ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ ॥
કિમ્ અન્યત્ પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ઇત્ય્ આગૂર્ય પૂર્વપક્ષાવાદી યદી ત્ય્ આહ । યદી તિ સમ્ભાવયતિ । તર્હિ શબ્દો ઽક્ષમાયામ્ । તદ્ એવ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ એવમ્ ઇતિ (એવેતિ) ન ક્ષમ્યત એતદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રમાણ સ્ય ફલં સાધ્યમ્ । તર્હિ તસ્મિન્ કાલે કિમ્ પ્રમાણમ્ ઇતિ યોજ્યમ્ ।

અત્ર્ આર્થસારૂપ્યમ્ ઇત્ય્ ઉત્તરં વ્યાચષ્ટે -- અ [35અ] ર્થેને તિ । અર્થેન વિષયેણ । વિષયસારૂપ્યં ચ જ્ઞાન્સ્ય પ્રત્યક્ષાખ્યસ્ય વિષયસમાનાકારતયોત્પાદઃ । ઇહે ત્યાદિના સારૂપ્યમ્ એવોપપાદયતિ । એતચ્ ચ નીલસદૃશમ્ ઇત્ય્ અન્તમ્ સુબોધમ્ । કેવલમ્ એવં વદતો ઽયમ્ આશયઃ -- અનેકપ્રાગ્ભાવેનોદયમાનમ્ અપિ વિજ્ઞાનમ્ અર્થસ્યૈવાકારં બિભર્તિ, નાન્યસ્યેત્ય્ અનુબવસિદ્ધમ્ અપર્યનુયોજ્યમ્, સદૃશત્વનિશ્ચયસ્ય તાદ્રૂપ્યેણ સતતમ્ ઉદયાત્ । યદિ હિ તદન્યાકારો વિષયઃ સ્યાત્ તદા તદિતરસ્યાકારધારિ વિજ્ઞાનં કદાચિજ્ જન્યેત્ । યથા શુક્તિઃ કથઞ્ચિદ્ રજતાકારજ્ઞાનપ્રબન્ધોદયે ઽપિ તદ્દેશોપસૃષ્ટસ્ય સ્વાકારાનુકારિ જ્ઞાનં જનયતિ । ન ચાભ્રાન્તસ્ય નીલજ્ઞાનસ્ય કદાચિદ્ અપ્ય્ અન્યાકારત્વમ્ અસ્તિ । તસ્માદ્ અર્થો ઽપ્ય્ એવમ્ આકાર ઇતિ નિશ્ચીયતે । બાહ્યાર્થે ઽર્થસારૂપ્યાવગમે ગતિર્ ઇયમ્ એવેતિ ।
નનુ ચાન્યત્ર વિષયાભાસઃ પ્રમાણમ્ ઉક્તસ્ તથાવિષયાકારઃ, ઇહ ત્વ્ અર્થસારૂપ્યમ્ । તત્ કથં ન વ્યાઘાત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તચ્ ચેતિ । ચો યસ્માદ્ અવધારણે વા ઇત્ય્ અપ્ય્ અનેનાપિ શબ્દેન । અર્થસારૂપ્યમ્ એવ તેન તેન શબ્દેનાભિહિતમ્ । તતો ન વ્યાઘાત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ॥
કિં તર્હિ પ્રમાણમ્ ઇતિ પૃચ્છતા યચ્ ચેતસિ નિહિતમ્ આસીત્ તદ્ ઇદાનીં નનુ ચે ત્યાદિના કણ્ઠોક્તં કરોતિ । એતચ્ ચ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુબોધમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.82]
તદ્વશાદ્ ઇતિ । તદ્ ઇતિ સારૂપ્યમ્, તસ્ય વશાત્ સારૂપ્યસામર્થ્યાત્ । અર્થસ્ય પ્રતીતિઃ અવબોધઃ । તસ્યાઃ સિદ્ધિઃ । તત્સિદ્ધેઃ કારણાત્ । અર્થસ્ય પ્રતીતિરૂપં પ્રત્યક્ષં વિજ્ઞાનં સારૂપ્યવશાત્ સિદ્ધ્યતિ પ્રતીતં ભવતિ ઇત્ય્ અર્થઃ । નીલનિર્ભાસં હિ વિજ્ઞાનં યતઃ, તસ્માત્ નીલસ્ય પ્રતીતિર્ અવસીયતે । યેભ્યો હિ ચક્ષુરાદિભ્યો વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ન તદ્વશાત્ તજ્જ્ઞાનં નીલસ્ય સંવેદનં શક્યતે ઽવસ્થાપયિતુમ્[39] । નીલસદૃશં તુ અનુભૂયમાનં નીલસ્ય સંવેદનમ્ અવસ્થાપ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[39] સાધારણત્વાચ્ ચક્ષુરાદીનામ્ -- ટ્-
ન ચ અત્ર જન્યજનકભાવનિબન્ધનઃ, સાધ્યસાધનભાવઃ, યેન એકસ્મિન્ વસ્તુનિ વિરોધઃ સ્યાત્ । અપિ તુ વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપનભાવેન । તત એકસ્ય વસ્તુનઃ કિઞ્ચિદ્ રૂપં પ્રમાણમ્ કિઞ્ચિત્ પ્રમાણફલં ન વિરુધ્યતે ।
એતસ્મિન્ પૂર્વપક્ષે તદ્વશાદ્ ઇત્યાદ્ય્ ઉત્તરમ્ આચાર્યીયં વિવૃણોતિ તદ્ ઇતિ । તચ્ શબ્દાર્થં વશ શબ્દાર્થં [ચ] સ્ફુટયતિ સારૂપ્યેતિ । અર્થસ્યે તિ નીલપીતાદ્યાત્મના વિશિષ્ટસ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યતઃ પ્રમિતિર્ ઇયં વિશિષ્ટેનૈવ કર્મણા ઽવચ્છિન્ના પ્રતીયતે । અમુમ્ એવાર્થમ્ -- અર્થસ્યે ત્યાદિના સ્પષ્ટયતિ । સિદ્ધિ શબ્દસ્યાર્થમ્ અભિવ્યનક્તિ પ્રતીતમ્ ઇતિ । પ્રતીતં તન્નીલસ્યેદં જ્ઞાનં ન પીતસ્યેત્યાદ્યાકારેણ નિશ્ચિતં ભવ્તીત્ય્ અર્થઃ । ઉક્તમ્ અર્થં નીલે ત્યાદિનોપસહરતિ । હિ ર્ અવધારણે । યત એવં તત્ તસ્માત્ નીલસ્ય પ્રતીતિર્ નીલસ્યૈવેદં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અવસીયતે ।
નનુ જનકેભ્ય એવેયં જ્ઞાનસ્ય વ્યવસ્થા ભવિષ્યતિ । તે હિ જ્ઞાણં જનયિતું શક્તાઃ કિમ્ અઙ્ગ નિશ્ચાયિતું ન શક્નુયુઃ? અતશ્ ચ ન સારૂપ્યાધીનો ઽયં પ્રતીતિનિયમ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- યેભ્ય ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । એવં બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ -- નેન્દ્રિયાલોકૌ નિયામકૌ । તયોઃ સર્વજ્ઞાનસાધારણત્વાત્ । અર્થગતો ઽપિ વિશેષો ન નિયામકઃ । જ્ઞાનાદ્ એવ હિ સ પ્રત્યેતવ્યઃ । તદવિશેષે સ કથં વિશેષવ્યવસ્થાયા અઙ્ગં ભવેદ્ ઇતિ । નીલસારૂપ્યે ઽપિ યદ્ય્ અયં ન્યાયસ્ તદા કથં તસ્યાપિ નિયમકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- નીલે તિ । તુ ર્ ઇન્દ્રિયાદિભ્યઃ સારૂપ્યં ભેદવદ્ દર્શયતિ । નીલસદૃશમ્ અનુભૂયમાનં સંવેદનં જ્ઞાનં નીલસ્ય નીલસ્યૈવેતિ વ્યવસ્થાપ્યતે ।

અયમ્ અત્ર પ્રકરણાર્થઃ -- યદિ જ્ઞાનમ્ અર્થસરૂપં ન સ્યાત્ કિન્ તુ નિરાકારં બોધૈકરૂપં તદા ઽનુભવૈકરૂપતયા તદ્ અવિશિષ્ટં, પરિચ્છેદ્યતયા કર્મસ્યાનપ્રાપ્તે નીલપીતાદાવ્ ઇતિ નીલસ્યૈવેદં સંવેદનમ્, ઇદં પીતસ્યૈવેત્ય્ અનુભવસિદ્ધઃ પ્રતિકર્મવિભાગો હીયેત । [35બ્] અર્થગતશ્ ચાકારો જ્ઞાનાધીનપ્રતિપત્તિતયા જ્ઞાનસ્ય વિશિષ્ટરૂપતાસન્દેહેન સન્દિગ્ધઃ । ન ચ તેનૈવ સન્દિગ્ધરૂપેણ તદ્ એવ સન્દિગ્ધં રૂપં નિશ્ચેતું શક્યમ્ । જ્ઞાનગતશ્ ચ વિશેષો ઽર્થકૃતઃ સારૂપ્યાદ્ અન્યો નોપપદ્યતે । સન્ન્ અપિ ન તાવદ્ ઇદં તયા ઽસૌ નિર્દેષ્ટું શક્યઃ । ન ચાનિરૂપિતેન તદાત્મકઃ કર્મનિયમનિશ્ચયઃ । યદ્રૂપશ્ ચ યશ્ ચ કર્મનિયમનિશયો જ્ઞાનસ્ય તસ્મિન્ન્ નિરૂપિતે કીદૃશી તદ્રૂપતાવ્યવસ્થા? યથા
[ધ્પ્ર્ પ્.83]
વ્યવસ્થાપનહેતુર્ હિ સારૂપ્યં તસ્ય જ્ઞાનસ્ય । વ્યવસ્થાપ્યં ચ નીલસંવેદનરૂપમ્।
વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપકભાવો ઽપિ કથમ્ એકસ્ય જ્ઞાનસ્ય ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । નીલસદૃશમ્ અનુભૂય તદ્ વિજ્ઞાનં યતો નીલસ્ય ગ્રાહકમ્ અવસ્થાપ્યતે નિશ્ચયપ્રત્યયેન, તસ્માત્ સારૂપ્યમ્ અનુભૂતં વ્યવસ્થાપનહેતુઃ । નિશ્ચયપ્રત્યયેન ચ તજ્ જ્ઞાનં નીલસંવેદનમ્ અવસ્થાપ્યમાનં વ્યવસ્થાપ્યમ્ ।
તસ્માદ્ અસારૂપ્યવ્યાવૃત્ત્યા સારૂપ્યં જ્ઞાનસ્ય વ્યવસ્થાપનહેતુઃ । અનીલબોધવ્યાવૃત્ત્યા ચ નીલબોધરૂપત્વં વ્યવસ્થાપ્યમ્ ।
નીલાદિર્ અનિરૂપિતે ક્ષણિકત્વે તદ્રૂપો ન નિરૂપ્યત ઇતિ । તસ્માદ્ યત ઇયમ્ અધિગતિર્ અવ્યવધાનાત્ તત્ત્વં પ્રલભતે તદ્ એવાન્યેનાવ્યવધીયમાનવ્યાપારં સ્વભેદેન ભેદકં પ્રમાકરણં પ્રમાણમ્ । ન પુનર્ અનેનૈવ વ્યવધીયમાનવ્યાપારમ્ ઇતિ । તચ્ ચેદૃશં સારૂપ્યમ્ એવેતિ । એષ ચ વાદો ઽસ્માભિર્ 10 વિસ્તરેણ વિશેષાખ્યાને ઽભિહિત ઇતિ તતો ઽપ્ય્ અપેક્ષિતવ્ય ઇતિ ।
નનુ ચૈવમ્ અપ્ય્ એકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય સાધ્યત્વં સાધનત્વઞ્ ચ કથમ્ ઉપપદ્યતે? ન હિ પરશુર્ એવ છિદા ભવતિ । તતઃ પ્રમાણફલયોર્ અભેદો નાભ્યુપૈતવ્ય ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન ચે ત્યાદિ । ચો યસ્માદર્થે । અત્રે તિ પ્રમાણફલચિન્તાયાં વિરોધો ઽનુપપત્તિઃ સ્યાત્ । યદ્ય્ એવમ્ ન ભવતિ કથં નામેત્ય્ આહ -- અપિ તુ કિન્ તુ । વ્યવસ્થાપ્યં વિશેષરૂપેણ નિયામ્યમ્ । વ્યવસ્થાપ્યતે વિશિષ્ટેનાત્મના નિયમ્યતે ઽનેનેતિ વ્યવસ્થાનિમિત્તમ્ વ્યવસ્થાપનમ્ અભિપ્રેતમ્ । વ્યવસ્થાપનભાવેને ત્ય્ અયં પાઠો વક્ષ્યમાણવિરોધી । યદા તુ વ્યવસ્થાપકભાવેને તિ પાઠો દૃશ્યતે તદા કરણે કર્ત્તૃભાવવિવક્ષયા તથા દ્રષ્ટવ્યમ્ । સાધ્વ્ અસિશ્ ચ્છિનત્તીતિ યથા । તયોર્ વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપનયોર્ ભાવસ્ તથા જ્ઞાનાભિધાનનિમિત્તં રૂપં તેન । ઇત્થંભૂતલક્ષણા ચેયં તૃતીયા । યત એવં તતસ્ તસ્માદ્ એકસ્ય વસ્તુનઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણસ્ય જ્ઞાનસ્ય વસ્તુનઃ કિઞ્ચિદ્ રૂપં વ્યાવૃત્તિપરિકલ્પિતં કૃતકત્વાદિવત્ । તત્રેયં બ્રાહ્યાર્થે પ્રમાણાદિવ્યવસ્થા । ગ્રાહ્યાકારો ઽર્થસારૂપ્યાખ્ય આત્મનઃ સંવિદમ્ અર્થસંવિદમ્ આદર્શયન્ન્ અર્થે પ્રમાણમ્ । અત એવ બાહ્યો ઽર્થઃ પ્રમેયઃ । વસ્તુતઃ સ્વવિદ્ અપીયમ્ અર્થસમ્બન્ધિની વ્યવસીયમાના ઽર્થસંવિત્તિઃ ફલ્મ્ ઇતિ ।
નનુ કિમ્ અત્ર વ્યવસ્થાપનનિમિત્તમ્, કિઞ્ ચ વ્યવસ્થાપ્યં યેનૈતત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વ્યવસ્થાપને તિ । વ્યવસ્થાપનં વ્યવસ્થાકારણમ્ । વ્યવસ્થાયાં પ્રયોજકવ્યાપાર ઇતિ યાવત્ । તસ્ય હેતુર્ નિમ્ત્તમ્ । હિ ર્ યસ્માત્ । તસ્ય પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય । કિન્ તર્હિ વ્યવસ્થાપ્યમ્ ઇતિ? ચો વ્યવસ્થાપનહેતોર્ વ્યવસ્થાપ્યં ભિનત્તિ । નીલસ્યેદં નાન્યસ્યેત્ય્ અનેનાકારેણ યન્ નીલસંવેદનં તદ્ રૂપમ્ ।
એતદ્ અસહમાનો વ્યવસ્થાપ્યે ત્યાદિય્ આહ । ન કેવલમ્ એકસ્ય જન્યજનકભાવો ઽનુપપન્ન ઇત્ય્ અપિ ના દર્શયતિ । ઉચ્યત ઇત્યાદિના પરિહરતિ । યતો યસ્માન્ નિલસદૃશમ્ અનુભૂયે તિ વાસ્તવં રૂપમ્ અનૂદિતમ્ । ન તુ નીલસદૃશમ્ અનુભવામીતિ નિશ્ચયો ઽસ્તિ । અપિ તુ નીલમ્ એવાનુભવામીતિ નીલસ્ય ગ્રાકમ્ અવસ્થાપ્યતે ।
[ધ્પ્ર્ પ્.84]
વ્યવસ્થાપકશ્ ચ વિકલ્પપ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષબલોત્પન્નો દ્રષ્ટવ્યઃ । ન તુ નિર્વિકલ્પત્વાત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવ નીલબોધરૂપત્વેન આત્મનમ્ અવસ્થાપયિતુમ્ શક્નોતિ । નિશ્ચયપ્રત્યયેન અવ્યવસ્થાપિતં સદ્ અપિ નીલબોધરૂપં વિજ્ઞાનમ્ અસત્કલ્પમ્ એવ । તસ્માન્ નિશ્ચયેન નીલબોધરૂપં વ્યવસ્થાપિતં વિજ્ઞાનં નીલબોધાત્મના સદ્ ભવતિ ।
તસ્માદ્ અધ્યવસાયં કુર્વદ્ એવ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં ભવતિ । અકૃતે ત્વ્ અધ્યવસાયે નીલબોધરૂપત્વેનાવ્યવસ્થાપિતં ભવતિ વિજ્ઞાનમ્ । તથા ચ પ્રમાણફલમ્ અર્થાધિગમરૂપમ્ અનિષ્પન્નમ્ । અતઃ સાધકતમત્વાભાવાત્ પ્રમાણમ્ એવ ન સ્યાજ્ જ્ઞાનમ્ ।
નનુ ન તાવતા જ્ઞાનમ્ આત્મનૈવાત્માનં[40]તથા [36અ]વ્યવસ્થાપયતિ, અનિશ્ચયાત્મકત્વાત્ । ન ચ નિશ્ચયો ઽપ્ય્ આત્માનં તથા ઽવસ્થાપયિતું પર્યવાપ્નોતિ, સ્વાત્મન્ય્ અવિકલ્પકત્વાત્ । તત્ કેન તથા વ્યવસ્થાયત ઇત્ય્ આહ -- નિશ્ચયપ્રત્યયેને તિ । નિશ્ચયાત્મકજ્ઞાનેનોત્તરકાલભાવિના । તેનાપ્ય્ અનુરૂપેણેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તસ્માત્ સારૂપ્યમ્ અનુભૂતં સ્વસંવેદનેન પ્રતીતં વ્યવસ્થાપનહેતુર્ નીલસ્યેદં સંવેદનમ્, ન પીતસ્યેતિ નિયમકરણસ્ય હેતુ ર્ નિમિત્તમ્ । ઇદં ચ વ્યવસ્થાપનહેતુર્ હિ સારુપ્યં તસ્ય જ્ઞાણસ્યે ત્ય્ અસ્ય સમર્થનમ્ । યદિ જ્ઞાનસ્ય તસ્ય સારુપ્યમ્ એવં વ્યવસ્થાપનહેતુસ્ તર્હિ કિં કીદૃશં ચ સદ્ વ્યવસ્થાપ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- નિશ્ચયે તિ । ચો ઽ વધારણે । તદ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । યસ્યૈવ નીલજ્ઞાનસ્ય સારૂપ્યં તથોક્તં તદ્ એવ જ્ઞાનં વ્યવસ્થાપ્યં નીલસ્યૈવેત્યાકારેણ નિયામ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[40] "ઇતિકરણેનાભ્યુપગમસ્ય સ્વરૂપં ચેત્ય્ અન્તેનાભ્યુપગમં દર્શયતિ" । ઇતિ પાઠો ઽષ્ટમપંક્તિસમ્બદ્ધત્વેન પંક્તિબાહ્યભાગે લિખિતઃ પ્રતૌ દૃશ્યતે કિન્ તુ તસ્ય કુત્ર નિવેશ ઇતિ ન જ્ઞાયતે -- સં-
કીદૃશં સત્ તથા વ્યવસ્થાપ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- નીલે તિ । પીતાદિસંવેદનવ્યાવૃત્ત્યા નીલસ્યેદં સંવેદનં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અવસ્થાપ્યમાનં નિશ્ચીયમાનમ્ । કેનાવસ્થાપ્યમાનમ્ ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં નિશ્ચયપ્રત્યયેને તિ યોજનીયમ્ । નનુ કિં જ્ઞાનાત્ સારૂપ્યં વ્યતિરિચ્યતે યેન સારૂપ્યં તથોક્તમ્, જ્ઞાનં ત્વ્ એવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોપસંહારવ્યાહેનાહ -- તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માત્ સારૂપ્યાદ્ અન્યવ્યવસ્થાપનહેતુર્ ન ઘટતે, સારૂપ્યં ચ જ્ઞાનાદ્ અન્યં નોપપદ્યતે તસ્માત્ કારણાત્ । અયં ચ -- તત એકસ્ય વસ્તુનઃ કિઞ્ચિદ્ રૂપમ્ ઇત્યાદેર્ ઉપપત્ત્યા પ્રસાધિતસ્યોપસંહારઃ ।
અયં પ્રકરણાર્થઃ । એકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય વ્યાવૃત્તિકૃતં ભેદમ્ આશ્રિત્યાહ વ્યવસ્થાપ્યવ્યસ્થાપનભાવઃ । વાસ્તવં ચાભેદમ્ ઉપાદાય પ્રમાણફલયોર્ અભેદ ઉચ્યતે । ન ચ કાચિત્ ક્ષતિર્ ઇતિ ।

સમ્પ્રતિ નિશ્ચયપ્રત્યયેને તિ બ્રુવતા યાદૃશો નિશ્ચયો વિવક્ષિતસ્ તં વ્યવસ્થાપક ઇત્યાદિનોપસંહારવ્યાજેન સ્પષ્ટયતિ । વ્યવસ્થાપયતીતિ વ્યવસ્થાપકઃ । સ ચ તદ્બલોત્પન્નો ઽપ્ય્ અનુરૂપો દ્રષ્ટવ્યઃ । અનનુરૂપવિકલ્પેન વ્યવસ્થાપિતયોર્ અપિ વ્યસ્વથાપ્યવ્યવસ્થાપનયોર્ અનુપપત્તેઃ । યથા મરીચીર્ દૃષ્ટ્વા તદ્બલોત્પન્નેન વિકલ્પેનાવસ્થાપ્યમાનયોર્ જલસારૂપ્યજ્ઞાનયોર્ ન તથાભાવઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.85]
જનિતેન ત્વ્ અધ્યવસાયેન સારૂપ્યવશાન્ નીલબોધરૂપે જ્ઞાને વ્યવસ્થાપ્યમાને સારૂપ્યં વ્યવસ્થાપનહેતુત્વાત્ પ્રમાણં સિદ્ધં ભવતિ ।
યદ્ય્ એવમ્ અધ્યવસાયસહિતમ્ એવ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ સ્યાત્ ન કેવલમ્ ઇતિ ચેત્ । ન એતત્ એવમ્ । યસ્માત્ પ્રત્યક્ષબલોત્પન્નેન અધ્યવસાયેન દૃષ્ટત્વેન અર્થો ઽવસીયતે, ન ઉત્પ્રેક્ષિતત્વેન । દર્શનાઞ્ ચ અર્થસાક્ષાત્કરણાખ્યં પ્રત્યક્ષવ્યાપારઃ ઉત્પ્રેક્ષણં તુ વિકલ્પવ્યાપારઃ । તથા હિ પરોક્ષમ્ અર્થં
યેનાભિપ્રાયેણ નિશ્ચયપ્રત્યયસ્ય વ્યવસ્થાપકત્વમ્ ઉક્તં તમ્ અભિવ્યનક્તિ -- ન ત્વ્ ઇતિ । તુ ર્ નિશ્ચયાત્ પ્રત્યક્ષં ભેદવદ્ દર્શયતિ । અવસ્થાપના ઽશક્તૌ હેતુમ્ આહ -- નિર્વિકલ્પકત્વાદ્ ઇતિ ।
નનુ પરમાર્થતો યદિ તજ્ જ્ઞાનં નીલમ્ એવ રૂપતયા સરૂપં તદા તથાનિશ્ચયો ભવતુ વા મા વા । સ્વયમ્ એવાવિકલ્પકત્વે ઽપિ તેન રૂપેણ સદ્વ્યય્વહારગોચરો ભવિષ્યતીત્ય્ આશ્ઙ્ક્યાહ -- નિશ્ચયપ્રત્યયેને ત્યાદિ । નિશયપ્રત્યયેનાનુરૂપેણ । અનનુરૂપેણાક્ષણિકવિકલ્પેનાવવસ્થાપિતસ્યાપિ ક્ષણિકબોધસ્ય સદ્વ્યવહારસ્ય યોગ્યત્વાત્ । તેન્ આવ્યવસ્થાપિતમ્ અસત્કલ્પમ્ અસત્ તુલ્યમ્ સ્વવિષયે વ્યવહારયિતુમ્ અશક્તત્વાત્[36બ્] । ગચ્છત્તૃણજ્ઞાનાદિવત્ ।
તસ્માદ્ ઇત્યાદિના ઽમુમર્થમુપસંહરતિ । યમાન્ નિશ્ચયેન તથા ઽવ્યવસ્થાપિતમ્ અસતા સદૃશં અભવતિ તસ્માત્ । નીલબોધાત્મના નીલસ્યાયં બોધ ઇત્યાકારેણ સદ્ ભવતિ સદ્વ્યવહારયોગ્યં ભવતિ । યમાત્સ્વસામર્થ્યોત્પન્નેનાનુરૂપેણ નિશ્ચયપ્રત્યયેન વ્યવસ્થાપિતં તથા વહવતિ નાન્યથા તસ્માત્ કારણાદ્ અધ્યવસાયમ્ અનુરૂપં નિશ્ચયં કુર્વત્ । એવ કરેણા ઽકારેણા ઽકરણાવસ્થાયાઃ પ્રમાણવ્યવહારં નિરસ્યતિ । અમુમ્ એવાર્થં વ્યતિરેકમુખેન દ્રઢ્યન્ન્ આહ -- અકૃતે ત્વ્ ઇતિ । તુ ઃ કરણાવસ્થાં ભેદવતીમ્ આહ ।
ભવતુ તથા ઽવ્યવસ્થાપિતં કિમ્ અત ઇત્ય્ આહ -- તથા ચે તિ । તસ્મિંશ્ ચ તેનાત્મના ઽવ્યવસ્થાપનપ્રકારે સતિ । તદ્ અનિષ્પત્તાવ્ અપિ કિં ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- અત ઇતિ । અતો ઽધિગતિક્રિયાયાઃ ફલભૂતાયા અનિષ્પત્તેઃ । સાધકતમત્વાભાવ ઇતિ વાક્યભેદઃ । તસ્માત્ સાધકતમત્વાભાવાત્ । અર્થાધિગમલક્ષણપ્રમાણસિદ્ધૌ હિ સાધકતમં પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે । સા ચેન્ ન નિષ્પન્ના તર્હિ કિમ્ અપેક્ષ્ય સાધકતમત્વમ્ આત્મસાત્કુર્યાત્, યેન તજ્જ્ઞાનં પ્રમાણ્યમ્ અશ્નુવીતેતિ સમુદાર્યાર્થઃ ।
નનુ અવસાયાભાવે તાવદ્ ઇયં ગતિસ્ તદ્ભાવે ઽપિ યદ્ય્ એષૈવ ગતિસ્ તદા ન પ્રત્યક્ષં નામ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાન્વયમુખેનેદાનીમ્ આહ -- જનિતેને તિ । તુ ર્ અજનનાવસ્થાયા જનનાવસ્થાં ભેદવતીં દર્શયતિ । તેન તથાવ્યવસ્થાપ્યમાને વ્યવસ્થાપકત્વે ચ નિમિત્તમ્ આહ -- સારૂપ્યવશાદ્ ઇતિ । સિદ્ધં પ્રતીતિ ભવતિ ।
યદિ પ્રત્યક્ષં કેવલમ્ અસહાયં પ્રવર્ત્તયિતુમ્ અનીશનં નિયમેન નિશ્ચયમ્ અપેક્ષતે તર્હિ તત્ સહિતમ્ એવ પ્રમાણં પ્રસજ્યેતેત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પ્રાહ -- યદ્ય્ એવ મ્ ઇતિ । એવમ્ અનન્તરોક્તં યદ્ય્ અભ્યુપગમ્યતે તદૈવં સ્યાત્ । ચેદ્ ઇતિ પરાભ્યુપગમં દર્શયતિ । ને તિ પ્રતિષેધતિ । એવં સત્ય્ એતન્ ન ભવતિ । હેતુમ્ આહ --
[ધ્પ્ર્ પ્.86]
વિકલ્પયન્ત ઉત્પ્રેક્ષામહે ન તુ પશ્યામ ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષાત્મકં વિકલ્પવ્યાપારમ્ અનુભવાદ્ અધ્યવસ્યન્તિ । તસ્માત્ સ્વવ્યાપારં તિરસ્કૃત્ય પ્રત્યક્ષવ્યાપારમ્ આદર્શયતિ યત્ર અર્થે પ્રત્યક્ષપૂર્વકો ઽધ્યવસાયસ્ તત્ર પ્રત્યક્ષં કેવલમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ ।
॥ [41]આચાર્યધર્મોત્તરચિતાયાં ન્યાયબિન્દુટીકાયાં પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[41] પ્રમાણમ્ ઇતિ ન્યાયબિન્દુટીકાયાં પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥ મઙ્ગલમ્ અસ્તુ ॥ અ. ॥ પ્રમાણમ્ ઇતિ આચાર્ય ધરોત્તર વિરચિતાયાં ન્યાયબિન્દુટીકાયાં પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥ મઙ્ગલમ્ અસ્તુ ॥ ચ્.
યસ્માદ્ ઇતિ । દૃશ્યત્વેન દર્શનવિશિષ્ટત્વેન । પ્રકારાન્તરં નિરસ્યતિ ને તિ । ઉત્પ્રેક્ષિતત્વ ં સાક્ષાત્કરણાભિમાનશૂન્યજ્ઞાતૃત્વમ્ ।
નનુ વિકલ્પવ્યાપારો દર્શનમ્ । તતઃ સ્વવ્યાપારવિશિષ્ટાર્થાધ્યવસાને તસ્ય કા ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- દર્શનઞ્ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । યદ્ય્ એવં કસ્ તર્હિ વિકલ્પવ્યાપાર ઇત્ય્ આહ -- ઉત્પ્રેક્ષણમ્ ઇતિ ।
એતદ્ એવ તથા હી ત્યાદિના ઽવસ્યન્તીત્ય્ અનેન (-ત્ય્ અન્તેન) ગ્રન્થેન સમર્થયતિ ।
ભવત્વ્ એવં તથાપિ કથં પ્રત્યક્ષસ્ય કેવલસ્ય પ્રામાણ્યં ન તુ વિકલ્પસ્યાપીત્ય્ આશઙ્ક્યોપસંહારાપદેશેનાહ -- તસ્માદ્ ઇતિ । એતચ્ ચ સુબોધમ્ ।
એવમ્ અભિધાને ચાયમ્ અસ્યાશયો બોદ્ધવ્યઃ । સ્યાત્ ખલુ વિકલ્પસ્યાપિ પ્રાણણ્યં યદ્ય્ અસૌ સ્વવ્યાપારયુક્ત એવ પ્રત્યક્ષસ્ય સાહાય્યં ભજતે । ન ચાયં તથા વ્યાપ્રિયતે । સ્વીકૃતપ્રત્યક્ષવ્યાપારસ્યૈવ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ । સ ચ દર્ શ્ અનલક્ષણો વ્યાપારઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ સમ્પાદિત ઇતિ કથમ્ અયમ્ અપિ પિષ્ટપેષણકારી પ્રામાણ્યં પ્રતિલભેત ।
અથ પ્રત્યક્ષં તાવત્ સ્વપ્રામાણ્યવ્યવહારાય તમ્ અપેક્ષતે । તતઃ સો ઽપિ પ્રમાણમ્ એવેતિ મતિસ્ તર્હિ પિતા પિતૃવ્યવહારાયાવશ્યં પુત્રમ્ અપેક્ષત ઇતિ પુત્રો ઽપિ પિતા પ્રસજ્યત ઇતિ કૃતમ્ અતાર્કિકવચનવિચારણયેતિ
સર્વમ્ અવદાતમ્ ॥
॥ પણ્ડિત દુર્વેક વિરચિત ધર્મોત્તર નિબન્ધસ્ય ધર્મોત્તરપ્રદીપ સંજ્ઞિતસ્ય પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ॥