ધર્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

એકે માતા શ્રેષ્ઠેતિ મન્યન્તે ।
ઇતિકરણાત્પિતેત્યપરે ।
અન્યથા માતૈક ઇત્યેવ સિદ્ધત્વાત્ ।
કેવલાત્ પિતુરાચાર્યઃ પ્રધાનઃ ।
તથાચ મનુઃ-
કામાન્માતા પિતા ચૈનં યદુત્પાદયતો મિથઃ ।
સમ્ભૂતિં તસ્ય તાં વિદ્યાત્ યદ્યોનાવભિજાયતે ॥
આચાર્યસ્ત્વસ્ય યાં જાતિં વિધિવદ્વેદપારગઃ ।
ઉત્પાદયતિ સાવિત્ર્યા સા સત્યા સાજરામરા ॥
ઇતિ ।
યદિ પિતૈવાચાર્યો ભવતિ તદા પિતા વિશિષ્યતે ।
માતા સર્વેષાં શ્રેષ્ઠા ।
તથાચ વસિષ્ઠઃ-
ઉપાધ્યાયદ્દશાચાર્ય આચાર્યાત્તુ શતં પિતા ।
સહસ્રં તુ પિતુર્માતા ગૌરવેણાતિરિચ્યતે ॥
ઇત્યત્ર પિતૃશબ્દેન પિતૈવાચાર્યો યો ભવતિ સ એવ ગૃહ્યત ઇતિ ॥
ઇતિ મસ્કરીયે ગૌતમભાષ્યે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
એવં કૃતનિયમસ્ય કૃતવિદ્યસ્ય ચ-
તસ્યાશ્રમવિકલ્પમેકે બ્રુવતે

તસ્યાખણ્ડિતબ્રહ્મચર્યસ્ય ।
તથાચ મનુઃ-
વેદાનધીત્ય વેદૌ વા વેદં વાપિ યથાક્રમમ્ ।
અવિપ્લુતબ્રહ્મચર્યો ગૃહસ્થાશ્રમમાવસેત્ ॥
ઇતિ ।
એવં ચ વિપ્લુતસ્યોપપાતકપ્રાયશ્ચિત્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શૂદ્રપર્યુદાસાર્થં વા તદ્ગ્રહણં, આશ્રમધર્માભિધાનં મા ભૂત્તસ્યાપીતિ ।
વીપ્સાર્થં વા તસ્ય તસ્યેતિ, બ્રાહ્મણસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય વૈશ્યસ્ય ચેતિ ।
તદ્ગ્રહણમન્તરેણાપ્યધિકારાદેવૈતત્સિદ્ધમિતિ ચેન્ન, સ્મૃત્યન્તરાભાસાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થત્વાત્ ।
એવં હિ સ્મૃત્યન્તરં પ્રતિભાતિ-"એષ વો ઽભિહિતો ધર્મો બ્રાહ્મણસ્ય ચતુર્વિધઃ"ઇતિ, તત્ર બ્રાહ્મણસ્યૈવાયં ચતુર્વિધો ધર્મઃ ઇતરયોરેકવિધ ઇત્યાશઙ્કા સ્યાદિતિ ।
તર્હિ તત્કથમિતિ ચેત્ તત્ર બ્રાહ્મણગ્રહણં પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તત્કથં ગમ્યત ઇતિ ચેત્ ત્રયાણામેવ વર્ણાનાં ચત્વાર આશ્રમા ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ।
તથા ચાપસ્તમ્બઃ-"સર્વેષામુપનયનપ્રભૃતિ સમાનમાચાર્યકુલે વાસઃ સર્વેષામનૂત્સર્ગો વિદ્યાયા બુદ્ધ્વા કર્માણિ યત્કામયેત્તદારભેત"ઇતિ ।
એકે બ્રુવતે,- તુલ્યફલત્વાદાશ્રમવિકલ્પઃ ।
દ્વિવિધં હિ ફલમભ્યુદયરૂપં નિઃશ્રેયસરૂપં ચેતિ, તદન્યતમેનવ લભ્યત ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-"ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમસ્તપ એવ દ્વિતીયસ્તૃતીયમાચાર્યકુલે વસનમેતાનારુહ્ય બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ બ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમેતિ"ઇતિ ।
અર્થસ્તુ-ત્રયો ધર્મસ્યાશ્રયા-, યજ્ઞાધ્યયનં દાનમિતિ ગૃહસ્થનિર્દેશઃ, તપ એવેતિ વાનપ્રસ્થપરિવ્રાજકયોર્ધર્મઃ, આચાર્યકુલવસનં બ્રહ્મચારિણઃ ।
એતાનારુહ્યેતિ બ્રહ્મચાર્યાશ્રમં, ગૃહસ્થાશ્રમં, વાનપ્રસ્થાશ્રમં, પરિવ્રાજકાશ્રમં વા સમ્યગાસ્થાયેત્યર્થઃ ।
યસ્તેષાં બ્રહ્મસંસ્થો બ્રહ્મનિષ્ઠો
જ્ઞાની અમૃતત્વં મોક્ષમેતિ ગચ્છતીતિ ॥
તતશ્ચ સર્વેષામપિ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિપ્રતિપાદનાત્, તુલ્યફલતૈવોક્તા ।
તથા જાબાલશ્રુતાવપિ તુલ્યફલતૈવ શ્રૂયતે-ઽબ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગૃહી ભવેત્ ।
ગૃહી ભૂત્વા વની ભવેત્ ।
વની ભૂત્વા પ્રવ્રજત્ ।
યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ ગૃહાદ્વા વનાદ્વા બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિઽ; ઇતિ ।
મનુરપ્યાહ-
સર્વે ઽપિ ક્રમશસ્ત્વેતે યથાશાસ્ત્રં નિષેવિતાઃ ।
યથોક્તકારિણં વિપ્રં નયન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥
ઇતિ ।
અત્રાપિશબ્દાદેકો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
આપસ્તમ્બોપ્યાહ-ઽચત્વાર આશ્રમા ગાર્હસ્થ્યમાચાર્યકુલે વસનં મૌનં વાનપ્રશ્થ્યામિતિ ।
તેષુ સર્વેષુ યથોપદેશમવ્યગ્રં વર્તમાનઃ ક્ષેમં ગચ્છતિઽ; ઇતિ ।
તેન તુલ્યફલત્વાદ્વિકલ્પ ઇતિ ॥
નનુ તુલ્યત્વે સતિ બ્રહ્મચર્યેણૈવોભયવિધફલપ્રાપ્તેરિતરાશ્રમવિધાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- યો યસ્યાનુષ્ઠાને સમર્થઃ તસ્ય તદાશ્રમપ્રતિપત્ત્યર્થં ઇતરાશ્રમવિધાનમિતિ ।
જન્માન્તરવાસનયા વા ઇષ્ટાશ્રમપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ ।
શ્રુતિરુપિ-"તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ"ઇતિ ।
યાવજ્જીવશ્રુતિરપિ ગૃહસ્થસ્યાર્થિનઃ શક્તિવિષયે દ્રષ્ટવ્યા ।
એવં ગૃહીતે વ્યુત્થાનશ્રુતિરપ્યુપપદ્યતે-ઽએવં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા પુત્રેષણાયાશ્ચ વિત્તેષણાયાશ્ચ લોકેષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽ; ઇતિ ।
ઇતરથા હિ ભિક્ષાચર્યમિતિ સંન્યાસોપદેશો નોપપદ્યત ઇતિ ।
જાયમાનશ્રુત્યાપિ યજ્ઞાદીનામવશ્યકર્તવ્યતા પ્રતિપાદ્યતે ગૃહસ્થસ્ય, ન તુ જાયમાનસ્યૈવ, ઋણત્રયસમ્બન્ધસ્યાત્યન્તાસમ્ભવાત્ ઽબ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ; ઇતિ શ્રુતિવિરુદ્ધત્વાત્ ઽસો ઽત એવ બ્રહ્મચર્યાત્પ્રવ્રજતિ,ઽ; ઽયમિચ્છેત્તમાવસેત્ઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતેરવિરુદ્ધત્વાચ્ચ ।
અર્થવાદાનાં ચ કાર્યશેષત્વાત્ ।
તતશ્ચ પદાર્થો ઽપ્યેવં ગ્રહીતવ્યઃ-ગૃહસ્થો જાયમાનઃ પૂર્વવાસનયા ગાર્હસ્થ્યં પ્રવિષ્ટઃ ।
બ્રહ્મણગ્રહણં ક્ષત્રિયવૈશ્યયોરુપલક્ષણમ્ ।
ત્રિભિઃ ૠણૈઃ સમ્બધ્યતે-યજ્ઞેન દેવેભ્ય ૠણી ભવત્યતો યજ્ઞઃ કર્તવ્યઃ ।
પ્રજયા પિતૃભ્યઃ અતઃ પ્રજોત્પાદનં કર્તવ્યમ્ ।
બ્રહ્મચર્યેણ ૠષિભ્યઃ અતઃ પર્વાદૌ બ્રહ્મચર્યરક્ષણં કર્તવ્યમિતિ ।
એવં ગૃહીતે સર્વત્ર શ્રુતિસ્મૃત્યરવિરોધો ભવતિ ।
એકેગ્રહણાન્ન તુ ગૌતમઃ, તસ્ય તુ સમુચ્ચયો મતઃ ।
કથમવગમ્યતે ?"ઐકાશ્રમ્યં ત્વાચાર્યાઃ"ઇતિ બાધપક્ષસ્યાપિ પરમતત્વેન નિર્દેશાત્,"પ્રાગુત્તમાત્ત્રય આશ્રમિણઃ"ઇતિ ચ લિઙ્ગાત્,પ્રાગુત્તમાશ્રમાત્ત્રયસ્યાભાવાત્ ।
વિકલ્પપક્ષે ગૌતમસ્તાવદેવં મન્યતે-
યજ્ઞેન દેવાનાપ્નોતિ વૈરાજં તપસા પુનઃ ।
સંન્યાસાદ્બ્રહ્મણઃ સ્થાનં વૈરાગ્યાત્પ્રકૃતૌ લયમ્ ॥
ઇતિ ભિન્નફલત્વેનોપદેશાત્ જાબાલશ્રુતાવપ્યન્યતમમારુહ્યેત્યનુક્ત્વા એતાનારુહ્યેતિ સમુચ્ચયાભિપ્રાયેણોક્તત્વાત્, બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તેરપિ સમુચ્ચયફલત્વેનોપદિષ્ટત્વાત્ જાબાલશ્રુતાવપિ પ્રાધાન્યેન પૂર્વં સમુચ્ચયપક્ષસ્યૈવાભિહિતત્વાત્, ઽસર્વે ઽપિ ક્રમશઃઽ; ઇત્યસ્મિન્ મનુવાક્યે ઽપિશબ્દસ્ય સમુચ્ચયાર્થત્વાત્, આપસ્તમ્બવાક્યે ઽપિ તેષુ સર્વેષ્વિતિ બહુવચનાત્- નૈકસ્મિન્નેવ વર્તમાનઃ કિં તુ સર્વેષ્વેવ વર્તમાન ઇત્યભિપ્રાયેણોક્તત્વાત્, ઋણત્રયશ્રુતેરપિ યથાર્થ એવોપપદ્યમાનત્વાત્,"પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ"ઇતિ શ્રુતેરપિ વિદ્યાભિપ્રાયેણોપપદ્યમાનત્વાત્, યાવજ્જીવશ્રુતેરપિ"ગૃહી વનં પ્રવિશેદ્યદિ ગૃહમેવ કામયેત તદા યાવજ્જીવસગ્નિહોત્રં જુહુયાત્"ઇતિ જાબાલશ્રુતિવાક્યે અનિત્યત્વદર્શનાત્, અસ્મિન્ પક્ષે વ્યત્થાનશ્રુતેરપિ સુતરામુપપદ્યમાનત્વાત્,"ચતુર્થમાયુષો ભાગં"ઇત્યનેનાપિ મનુના સમુચ્ચયપક્ષમેવાશ્રિત્યોક્તત્વાત્, સમુચ્ચયપક્ષ એવ શ્રેયાનિતિ ।
અત એવ વિકલ્પબાધપક્ષૌ પરમતત્વેનોપન્યસ્તૌ ।
એવઞ્ચ -"યમિચ્છેત્તમાવસેત્"ઇત્યાદિવાક્યાનિ વિકલ્પાચાર્યદર્શનેનોક્તાનીતિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
અસમર્થો યઃ સમુચ્ચયાનુષ્ઠાને અન્ધપઙ્ગુત્વાદિદોષેણ નિઃસ્વત્વાદિના વા તેન વિકલ્પપક્ષો ઽપ્યાશ્રયણીયઃ ઇત્યભિપ્રાયેણ બ્રુવત ઇત્યર્થસિદ્ધસ્યાપ્યુપન્યાસઃ ।
અથવા-યો ઽધ્યાત્મજ્ઞાની તેન વિકલ્પપક્ષ આશ્રયણીયઃ,ઇતરેણ સમુચ્ચયપક્ષ ઇતિ ।
કુતઃ ? અનુષ્ઠાનસ્ય વિજ્ઞાનોત્પત્તિઃ પ્રયોજનમ્ ।
તસ્મિન્નુત્પન્ને યત્ર ક્વાપ્યાશ્રમે સ્થિતસ્ય પુરુષાર્થઃ સિધ્યતીતિ ।
આશ્રમગ્રહણં સંવ્યવહારાર્થં ઽવર્ણાનાશ્રમાંશ્ચઽ; ઇત્યાદૌ ॥
કે પુનસ્ત આશ્રમા ઇત્યત આહ-
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો ભિક્ષુર્વૈખાનસઃ

બ્રહ્મચર્યં ચરતીતિ, બ્રહ્મણ એવ વા વિષયે નિઃસ્પૃહશ્ચરતીતિ, બ્રહ્મચારી ।
ગૃહં પત્ની તત્સંયોગાદગૃહસ્થઃ ।
ભિક્ષાશીલત્વાદિભક્ષુઃ ।
વિખનસા પ્રોક્તં શાસ્ત્રં વૈખાનસં તદ્વિધિના વર્તત ઇતિ વૈખાનસઃ ।
વિસમાસ એષામેવ
પૃથક્ત્વજ્ઞાપનાર્થઃ, યથાઽહોશના-ઽદ્વૌ બ્રહ્મચારિણાવુપકુર્વાણો નૈષ્ઠિકશ્ચેતિ, દ્વૌ વૈખાનસૌ સપત્નીકો વિપત્નીકશ્ચેતિ, દ્વૌ સંન્યાસિનૌ ભિક્ષુસન્યાસી વેદસન્યાસી ચેતિ, બહુધા ગૃહસ્થઃ શાલીનયાયાવરાદિભેદેનઽ; ઇત્યાદિ ।
નનુ ચ સ્મૃત્યન્તરે વૈખાનસમભિધાય ભિક્ષુરિત્યુક્તઃ ઇહ કિમર્થં ક્રમભેદ ઇતિ ।
ઉચ્યતે ઽપ્રાગુત્તમાસ્ત્રય આશ્રમિણઃઽ; ઇત્યત્ર વૈખાનસવર્જનાર્થઃ ક્રમભેદઃ ।
તસ્ય ગ્રામપ્રવેશનપ્રતિષેધાદેવ સિદ્ધમિતિ ચેત્ ન, અર્થિનામરણ્યગમનસ્યાપિ સમ્ભવાત્ તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્-
ચાતુર્વૈદ્યો વિકલ્પી ચ નૈરુક્તો ધર્મપાઠકઃ ।
બ્રહ્મચારી ગૃહી ભિક્ષુઃ પર્ષદેષા દશાવરા ॥
ઇતિ ॥
કેચિત્તુ-
પ્રજાપત્યાં નિરુપ્યેષ્ટિં સર્વવેદસદક્ષિણામ્ ।
આત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય બ્રાહ્મણઃ પ્રવ્રજેત્ ગૃહાત્ ॥
ઇતિ સ્મૃત્યન્તરમવલમ્બ્ય ગાર્હસ્થ્યાદેવ સંન્યાસઃ કર્તવ્ય ઇત્યેવમર્થઃ ક્રમભેદ ઇતિ વર્ણયન્તિ ।
તત્પૂર્વસૂત્રેણૈવ પ્રતિપાદિતં ઉત નેતિ ભૂસુરૈર્વિચારણીયમ્ ॥
તેષાં ગૃહસ્થો યોનિરપ્રજનત્વાદિતરેષામ્

ચતુર્ણામપ્યાશ્રમાણાં ગૃહસ્થઃ કારણં, અપ્રજનત્વાદિતરેષાં બ્રહ્મચાર્યાદીનામ્ ।
વૈખાનસાર્થા હેતૂક્તિઃ, બ્રહ્મચારિણો બ્રહ્મચર્યરક્ષણાદેવ સિદ્ધત્વાદિભક્ષોરપ્યૂર્ધ્વરેતસ્ત્વવિધાનાત્ ।
એવં ચ વૈખાનસસ્ય સપત્નીકત્વપક્ષે ઽપિ બ્રહ્મચર્યરક્ષણં કર્તવ્યમ્ ।
અધિકારાદેવ સિદ્ધે ઽતેષાંઽ; ગ્રહણં ગૃહસ્થોત્પન્નાનામેવ તેષાં ધર્મે આધિકાર ઇત્યેવમર્થમ્ ।
તથાચ શાતાતપઃ-
ચણ્ડાલાઃ પ્રત્યવસિતાઃ પરિવ્રાજકતાપસાઃ ।
તેષાં જાતાન્યપત્યાનિ ચણ્ડાલૈઃસહ વાસયેત્ ॥
ઇતિ તેષાં ગૃહસ્થ એવ યોનિરિત્યુક્તે એવકારાદેવેતરેષાં બ્રહ્મચર્યરક્ષણે સિદ્ધે એવમભિધાનમેષાં પુનર્નિવૃત્તિર્મા ભૂદિતિ ।
યદિ તે ગાર્હસ્થ્યં પ્રતિ નિવૃત્તિ ભવેયુઃ તદા તે ચણ્ડાલા ભવન્તિ કુતઃ ? ઉદાહૃતશાતાતપવચનાત્ ।
તત્ર- ચણ્ડાલા ભવન્તિ ।
પ્રત્યવસિતાઃ પ્રતિનિવૃત્તાઃ યે પરિવ્રાજકતાપસાઃ નૈષ્ઠિકવૈખાનસાઃ તસ્માત્તેષાં જાતાન્યપત્યાનિ ચણ્ડાલૈઃસહવાસયેદ્રાજા ગ્રામો વેત્યર્થઃ ॥
ઇદાનીમાશ્રમધર્મેષુ ક્રમેણ વક્તવ્યેષુ પ્રાપ્તેષુ સર્વાશ્રમસામ્યાદુપકુર્વાણસ્ય પૂર્વમુક્ત્વા નૈષ્ઠિકસ્ય ક્રમેણ પ્રાપ્તં વક્તુમાહ-
તત્રોક્તં બ્રહ્મચારિણઃ

તત્રોપનયનપ્રકરેણ યદગ્નીન્ધનાદ્યુક્તં તદસ્યાપિ ભવતીત્યતિદેશઃ ।
નનુ ચ નૈષ્ટિકસ્યૈવેદં નોપકુર્વાણસ્યેતિ કથં જ્ઞાયત ઇતિ ? ઉચ્યતે-ઉપકુર્વાણસ્યોક્તત્વાત્, ગૃહસ્થભિક્ષુવૈખાનસાનાં વક્ષ્યમાણત્વાત્, નૈષ્ટિકસ્યૈવ ભવતીતિ ।
તર્હિ બ્રહ્મચારિગ્રહણં કિમર્તમિતિ ચેત્ યેનોપકુર્વાણવ્રતમનુષ્ઠિતં તસ્યૈવ
નૈષ્ઠિકત્વસ્યાધિકાર ઇત્યેવમર્થમ્ ।
અતિદેશાત્ ઉપકુર્વાણવ્રતમેવ નૈષ્ઠિકસ્યાપ્યનુષ્ટાતવ્યમિત્યુક્ત્વા ઇદાનીમસ્ય વિશેષવિધિમાહ-
આચાર્યાધીનત્વમાન્તમ્

આચાર્યપારતન્ત્ર્યં તચ્ચિત્તાનુવિધાયિત્વં આ મરણાત્ કર્તવ્યમ્ ॥
કિંચ-
ગુરોઃ કર્મશેષેણ જપેત્

ગુરુશુશ્રૂષાતિરિક્તકાલે જપં કુર્યાત્ ।
એવં ચ જપ એવાસ્ય વિશિષ્ટં ધર્મસાધનમિતિ ॥
આચાર્ય ઇતિ પ્રકૃતે ગુરુગ્રહણં માતાપિત્રોરપિ શુશ્રૂષાપ્રાપણાર્થમ્ ।
તથાચ મનુઃ-
તેષાં ત્રયાણાં શુશ્રૂષા પરમં તપ ઉચ્યતે ।
ન તૈરનભ્યનુજ્ઞાતો ધર્મમન્યં સમાચરેત્ ॥
ઇતિ ॥
ગુર્વભાવે તદપત્યે વૃત્તિઃ

ગુરોરભાવે તદપત્યે શુશ્રૂષા, અધ્યાપયિતુરભાવે તદપત્યે શુશ્રૂષેતિ નિયમાર્થમ્ ।
ગુરુગ્રહણં સમાનજાતીયાપત્યગ્રહણાર્થમ્ ।
અપત્યગ્રહણં ભાર્યાનિવૃત્ત્યર્થમ્ ॥
તદભાવે વૃદ્ધે સબ્રહ્મચારિણ્યગ્નૌ વા

તદભાવે ગુરુપુત્રાભાવે વિદ્યાદિભિર્વૃદ્ધે, તદભાવે સબ્રહ્મચારિણિં સમાનચરણે, તદભાવે અગ્નૌ ।
અગ્નેઃ શુશ્રૂષા જ્યોતીરૂપસ્યાગ્નેર્ધ્યાનમ્ ॥
કિં પુનરસ્યાશ્રમસ્ય ફલમિત્યત આહ-
એવંવૃત્તો બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ જિતેન્દ્રિયઃ

એવં યથોપદેશં વર્તમાનો બ્રહ્મલોકં બ્રહ્મણઃ સ્થાનમવાપ્નોતિ સ ચેજ્જિતેન્દ્રિયો ભવતિ ।
બ્રહ્મચર્યરક્ષણોપદેશાત્ ઉપસ્થેન્દ્રિયસ્યોક્તત્વાત્ ઇદં ચક્ષુરાદિવિષયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથાઽહ મનુઃ-
શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ઘ્રાત્વા ચ યો નર ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ વા સ વિજ્ઞેયો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
ઇતિ ।
ઉત્તરેષામપ્યેતદેવ પ્રધાનમિત્યેવમર્થં ફલાવસાને વિધાનમ્ ॥
ઇદાનીમન્યેષામપિ સામાન્યધર્મમાહ-
ઉત્તરેષાં ચૈતદવિરોધિ

યદ્બ્રહ્મચારિણ ઉક્તં તદુત્તરેષામપિ ભવતિ યદવિરુદ્ધં દ્યૂતાદિવર્જનમ્ ।
યદ્વિરુધ્યતે તદ્વ્યાવર્તતે યથાગ્નિકાર્યં પ્રવ્રજિતસ્ય, ગુરુકુલવાસો વૈખાનસસ્ય, ગૃહસ્થસ્ય બ્રહ્મચર્યરક્ષણમ્ ।
ચશબ્દઃ ઉત્તરસ્ય યદ્વક્ષ્યમાણં તદપ્યવિરુદ્ધં પૂર્વેષામપિ ભવતીતિ જ્ઞાપયતિ, ઽયથા ન મ્લેચ્છાશુચ્યધાર્મિકૈઃસહ સમ્ભાષેતઽ; ઇત્યાદિ ॥
અનિચયો ભિક્ષુઃ

ઇદાનીં ક્રમપ્રાપ્તસ્ય ગૃહસ્થસ્ય ધર્મા વક્તવ્યાઃ, તાન્વિલઙ્ઘ્ય કિમર્થં ભિક્ષોરભિધીયત ઇતિ ચેત્,અત્રોચ્યતે- બહુવક્તવ્યો ગૃહસ્થઃ ।
તસ્યાભિધીયમાનાઃ ધર્માઃ અવિરુદ્ધાઃ કેચિત્કથં નામ પૂર્વેષાં સ્યુરિતિ તદર્થં વ્યુત્ક્રમેણાભિધાનમ્ ।
તર્હિ વૈખાનસસ્ય વક્તવ્ય ઇતિ ચેત્, ઉપન્યાસક્રમેણોક્તત્વાદદોષઃ ॥
અતો ભિક્ષોસ્તાવદુચ્યતે ।
અનિચયશબ્દેનૌપચયિકદ્રવ્યસ્ય ત્યાગ ઉચ્યતે, ન નિત્યદ્રવ્યસ્ય શિખાયજ્ઞોપવીતાદેઃ ॥
નનુ ચ નિત્યસ્યૈવ ત્યાગો યુક્તઃ ઉપવીતશબ્દેન ન્યાસવિશેષો ઽભિધીયતે-
ઉદ્ધૃતે દક્ષિણે પાણાવુપવીત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥
ઇતિ ॥
યથાર્થમુપવીતં યજ્ઞોપવીતમ્ ।
અસ્ય યજ્ઞાધિકારાભાવાત્ ।
ન કુણ્ડ્યાં નોદકે સઙ્ગે ન ચેલે ન ત્રિપુષ્કરે ॥
નાગારે નાસને નાન્ને યસ્ય સ્યાન્મોક્ષવિત્તુ સઃ ॥
ઇતિ કુણ્ડ્યાદીનાં ત્યાગોપદેશાત્ ।
જાબાલશ્રુતાવપિ-ઽનખાનિ નિકૃત્ય યજ્ઞોપવીતં વિસૃજ્યઽ; ઇતિ યજ્ઞોપવીતસ્ય
ત્યાગોપદેશાચ્ચેતિ ॥
ઉચ્યતે-પ્રથમં તાવદ્યદુક્તં યજ્ઞાધિકારાભાવાત્ ઇતિ તત્ર યાગશબ્દો દેવપૂજનાદાવપિ વર્તતે દેવપૂજનં ત્વસ્ય ધ્યાનેન પરમાત્મપૂજનામસ્ત્યેવ કુતઃ ?
અરણ્યનિત્યસ્ય જિતેન્દ્રિયસ્ય સર્વાત્મકપ્રીતનિવર્તકસ્ય ।
અધ્યાત્મચિન્તાગતમાનસસ્ય ધ્રુવા હ્યનાવૃત્તિરુપેક્ષકસ્ય ॥
ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ઔત્મયાગ એવાધિકારાત્ ।
તથાચ શ્રૂયતે શ્રુતૌ-ઽધર્માધર્મૌ હવિર્મનઃસ્રુવઃ પ્રાણો ઽધ્વર્યુરિન્દ્રિયાણ્યુદ્ગાતારઃ શબ્દાદયો હોતા એતૈ ઋત્વિગ્ભિસ્તેન સ્રુવેણ તદ્ધવિરહરહર્યતિના પરમાત્મન્યગ્નૌ હોતવ્યમ્ઽ; ઇતિ ।
અતો યોગાધિકારસદ્ભાવાદદોષઃ ।
યચ્ચોક્તમ્- ઽન કુણ્ડ્યાં નોદકે સઙ્ગઃઽ; ઇતિ તત્રાપિ કુણ્ડિકાદીનાં વૈચિત્ર્યવર્જનાર્થઃ સઙ્ગસ્યૈવ પરિત્યાગઃ, ન કુણ્ડિકાદેઃ ।
કુતઃ ? તત્રૈવ
ઽયજ્ઞોપવીત્યુદકકમણ્ડલુહસ્તઃઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તત્ર ઽસર્વાશ્રયાણાં ધર્મિષ્ઠંઽ; ઇતિ સર્વાશ્રમાધિકારાત્ સામાન્યત્વેન વર્તમાનો ઽપિ વિશેષધર્મેણ બાધ્યત ઇતિ ચેત્, ન, યદિ સર્વાશ્રમાધિકારસ્તત્રેષ્યતે તત્ર પ્રકરણે વાક્યાર્થઘટનાર્થં ઽયજ્ઞોપવીત્યુદકકમણ્ડલુહસ્તત્વમ્ઽ; ઇતિ ભાવપ્રત્યયેનૈવાવક્ષ્યત્ ઽપૈશુનમત્સરાભિમાનાહંકારાનાર્જવાત્મસ્તવપરગર્હદમ્ભલોભક્રોધમોહવિવર્જનં સર્વાશ્રમાણાં ધર્મિષ્ઠમ્ઽ; ઇતિ પૂર્વમુક્ત્વા તતશ્ચાભાવપ્રત્યયેન વિશેષોદ્દેશેન ઽયજ્ઞોપવીત્યુદકકમણ્ડલુહસ્તઃઽ; ઇતિ નિર્દેશઃ સર્વાશ્રમાધિકારનિવૃત્ત્યર્થ ઇતિ જ્ઞાતું શક્યતે ।
તતસ્તત્ર સર્વાશ્રમાધિકારાભાવાત્ પૂર્વાપરવિરોધપ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતિ ઽન કુણ્ડ્યાં નોદકે સઙ્ગઃઽ; ઇતિ સઙ્ગમાત્રસ્યૈવ ત્યાગઃ ક્રિયત ઇતિ ગ્રહીતું શક્યત એવેતિ ।
તદર્થ એવ સઙ્ગશબ્દસ્યાપિ નિર્દેશઃ ।
તસ્માત્તેનાપિ ન કુણ્ડ્યાદીનાં ત્યાગઃ યચ્ચોક્તમ્-ઽનખાનિ નિકૃત્ય યજ્ઞોપવીતં વિસૃજ્યઽ; ઇતિ તત્રાપિ પ્રથમં સંન્યાસાશ્રમપ્રવેશકાલે પુરાણસ્ય યજ્ઞોપવીતસ્ય ત્યાગમાત્રં ક્રિયતે, ન તદાનીં ગૃહ્યમાણસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
કુતઃ ? ઽનખાનિ નિકૃત્ય પુરાણં વસ્ત્રં યજ્ઞોપવીતં કમણ્ડલું ત્યક્ત્વા નવાનિ ગૃહીત્વાઽશ્રમં પ્રવિશેત્ઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરશ્રવણાત્ ।
તસ્માદૌપચયિકતદ્દ્રવ્યસ્ય ત્યાગઃ ॥
કિઞ્ચ-નિત્યદ્રવ્યત્યાગે ભિક્ષોરાચમનાભાવશ્ચ પ્રાપ્નોતિ, ઽઆચમને યજ્ઞોપવીતિઽ; ઇત્યારમ્ભાત્ તદભાવે આચમનસ્યાપ્યભાવઃ પ્રાપ્નોતીતિ ।
ઽમુણ્ડશિખી વાઽ; ઇતિ મુણ્ડપક્ષે આચમનાઙ્ગશિખાવર્જિતસ્યાપિ આચમનં યુષ્માભિરભ્યુપગમ્યતે, તદ્વદસ્માભિરપીતિ ચેત્, ન, તત્ર વચનાદદોષઃ ઽમુણ્ડઃશિખી વાઽ; ઇતિ ।
યુષ્માકં તુ યજ્ઞોપવીતં ત્યક્તવ્યમિતિ વચનાભાવાદ્દોષ એવેતિ ॥
ભિક્ષુરનિચય ઇતિ વક્તવ્યે ધર્માસ્યાદાવભિધાનં નિત્યસ્યાગ્નિહોત્રદારાદેરપિ ત્યાગાર્થમ્ ।
એવં ચ ગાર્હસ્થ્યાદેવ યઃ પ્રવ્રજેત્ તેન શ્રૌતસ્ય ચ સ્માર્તસ્ય ચાગ્નેઃ દારપુત્રપ્રપઞ્ચયજ્ઞાદિસહિતસ્ય ત્યાગઃ
કર્તવ્યઃ ।
વૈસાનસાદેવ યઃ પ્રવ્રજેત્ તત્રાપિ સપત્નીકપક્ષે પ્રાપ્તસ્ય દારસ્ય શ્રામણકાગ્નિસહિતસ્ય પઞ્ચયજ્ઞાદેરપિ ત્યાગઃ કર્તવ્યઃ ॥
કેચિન્નૈષ્ઠિકસ્યાપ્યનિચયત્વવિધાનાર્થમાદાબભિધાનમિતિ વર્ણયન્તિ ।
તદયુક્તં, ઽગુરોઃ કર્મશેષેણ જપેત્ઽ; ઇતિ જપસ્યૈવ પ્રધાનત્વેનોપદિષ્ટત્વાત્ તેનૈવાગ્નિપરિગ્રહાદેરપ્યભાવો જ્ઞાતું શક્યત એવેતિ ॥
ઊર્ધ્વરેતાઃ

ઽઉત્તરેષાં ચૈતદવિરોધિઽ; ઇત્યનેન બ્રહ્મચારિણઃ ઉક્તેન બ્રહ્મચર્યરક્ષણેનાસ્યાપિ સિદ્ધેરૂર્ધ્વરેતોગ્રહણં યથા યથા રેતસઃ ક્ષયો ભવતિ તથા તથોપાયઃ કર્તવ્ય ઇત્યેવમર્થમ્ ।
ઉપાયશ્ચાલ્પાન્નાભ્યવહારાદિ ।
યથા ચાહ ભગવાન્વાસુદેવઃ-
વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।
રસવર્જં રસોપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ॥
ઇતિ ।
તથાલ્પાન્નામ્યવહારાભિપ્રાયેણ સ્મૃત્યન્તરે ઽપ્યુક્તમ્ ઽઅષ્ટૌ ગ્રાસા મુનેર્ભક્ષઃઽ; ઇત્યાદિ ।
એવંચ બ્રહ્મચારિણઃ સંપૂર્ણભોજને ન દોષઃ ।
તથા ચ સ્મૃત્યન્તરમ્-
અનડ્વાન્બ્રહ્મચારી ચ આહિતાગ્નિશ્ચ તે ત્રયઃ ।
ભુઞ્જાના એવ સિધ્યન્તિ નૈષાં સિદ્ધિરનશ્નતામ્ ॥
ઇતિ ।
ધ્રુવશીલો વર્ષાસુ

વર્ષાસ્વિતિ બહુવચનાત્ ગ્રામાદ્ગ્રામાન્તરં ચતુર્ષુ માસેષુ ન ગચ્છેદિત્યર્થઃ ।
એકત્રાપિ વસન્ન ચઙ્ક્રમણપ્રયાસઃ સ્યાદિતિ શીલગ્રહણમ્ ।
અનેનૈવાસ્યાનિકેતનત્વં સિધ્યતિ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્- ઽગ્રામાન્તે દેવગૃહે શૂન્યાગારે વૃક્ષમૂલે વાઽ; ઇતિ ।
શીલગ્રહણં ચ કુર્વન્નેતત્ જ્ઞાપયતિ, નાવશ્યમેવં ભવેત્ ।
તતશ્ચ દુર્ભિક્ષરાષ્ટ્રભ્રંશાદૌ ગચ્છેદપીતિ ॥
ભિક્ષાર્થી ગ્રામમિયાત્

ભિક્ષા ભિક્ષ્યમાણત્વાદન્નં વાસઃ કમણ્ડલ્વાદિઃ, તદર્થં ગ્રામં ગચ્છેત્ અર્થાચ્છેષં કાલમરણ્યે દેવાયતનાદૌ તિષ્ઠેદિતિ સિદ્ધમ્ ॥
બ્રહ્મચારિભિક્ષાકાલે પ્રાપ્ત આહ-
જઘન્યમનિવૃત્તં ચરેત્

જઘન્યં ભોજનક્રિયાતઃ પશ્ચાદિત્યર્થઃ ।
તથાચ મનુઃ-
વિધૂમે સન્નમુસલે વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને ।
વૃત્તે શરાવસંપાતે ભિક્ષાં નિત્યં યતિશ્ચરેત્ ॥
ઇતિ ।
અનિવૃત્તં યસ્મિન્ ગૃહે પ્રત્યાખ્યાતં તસ્મિન્દિને તદ્ગ્રહં પુનર્ન પ્રવિશેદિત્યર્થઃ ।
ચરેદિતિ સ્મૃત્યન્તરોપસઙ્ગ્રહણાર્થમ્ ।
યથાઽહ વસિષ્ઠઃ-ઽવિધૂમે સન્નમુસલે એકશાઠીપરિહિતો ઽજિનેન વાઽ; ઇતિ ॥
નિવૃત્તાશીઃ

ભિક્ષાદાનાભિવાદનાદાવાશિષામપ્રયોક્તેત્યર્થઃ ।
ઽહિંસાનુગ્રહયોરનારમ્ભીઽ; ઇત્યનેનૈવેતલ્લભ્યમિતિ ચેત્, ન , ક્રિયારૂપત્વાદનુગ્રહસ્ય, વાગાત્મકત્વાદાશિષઃ ॥
વાક્ચક્ષુઃકર્મસંયતઃ

બ્રહ્મચારિપ્રકરણે ઽવાગ્બાહૂદરસંયતઃઽ; ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધે અતિશયાર્થં પુનર્વચનમ્ ।
અતો વાક્સંયમો મૌનમ્, અન્યત્ર સ્વાધ્યાયજપપથિપ્રશ્નધર્મયોગપ્રશ્નેભ્યઃ-
ધર્મયોગં પથિપ્રશ્નં સ્વાધ્યાયં ચ તથૈવ ચ ।
ભિક્ષાર્થં દેહિવચનં ન નિન્દતિ યતેરપિ ॥
ઇતિ સ્મૃત્યન્તરવચનાત્ ।
ચક્ષુઃસંયમઃ, આત્મનો વ્યાધેરપીક્ષણં ન કર્તવ્યમ્ ।
તથા ચ વસિષ્ઠઃ-ઽઉપેક્ષકઃસર્વભૂતાનામ્ઽ; ઇતિ ।
કર્મસંયમઃ યાવદ્વિહિતાનુષ્ઠાનમાત્રં, કામ્યે પ્રવૃત્તિર્મા ભૂદિતિ ॥
ઇદાનીં ઽઅનિચયો ભિક્ષુઃઽ; ઇત્યનેન સર્વસ્યૈપચયિકદ્રવ્યસ્ય પરિત્યાગે સતિ પ્રતિપ્રસવઃ ક્રિયતે-
કૌપીનાચ્છાદનાર્થં વાસો બિભૃયાત્

કૌપીનામિતિ નગ્નતોચ્યતે ।
તદાવરણમાત્રં વાસઃ પરિદધ્યાત્ ।
એવં ચ પ્રશસ્તદ્વિજાતિભ્યસ્તાવન્માત્રપ્રતિગ્રહે ન દોષ ।
તતશ્ચ-
અભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્વા યસ્તુ નિવર્તતે ॥
હન્તિ જાતાનજાતાંશ્ચ પ્રતિગૃહ્ણાતિ યઃસદા ॥
ઇતિ સ્મૃત્યન્તરે યદ્દોષસંકીર્તનં તદસ્માદન્યત્રેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
પ્રહીણમેકે નિર્ણિજ્ય

એકે મન્યન્તે પ્રતિગ્રહદોષપરિહારાર્થં પ્રહીણં યદ્રથ્યાદૌ ત્યક્તં તત્પ્રક્ષાલ્ય પરિદધ્યાત્ નિર્ણિજ્યેતિ પ્રત્યાત્મિકશૌચપ્રાપણાર્થમ્ ॥
નાવિપ્રયુક્તમોષધિવનસ્પતીનામઙ્ગમુપાદદીત

ઓષધયઃ ફલપાકાન્તાઃ ।
અપુષ્પેણ યે ફલવન્તસ્તે વનસ્પતયઃ ।
ઉભયગ્રહણેન સર્વે સ્થાવરા અપિ ગૃહ્યન્તે ।
તેષામવિપ્રયુક્તં તતો ઽનપગતં શાખાપત્રાદિ ન ગૃહ્ણીયાત્ ઽહિંસાનુગ્રહયોરનારમ્ભીઽ; ઇત્યનેન સિદ્ધમિતિ
ચેત્, તત્ર જઙ્ગમવધ એવ હિંસેતિ કેચિદ્વદન્તિ ।
તદભિપ્રાયેણોક્તત્વાદદોષઃ ।
ઉપશબ્દાત્ પ્રયોજયિતાપિ ન સ્યાત્ ॥
ધ્રુવશીલત્વોપદેશાદ્વર્ષાભ્યો ઽન્યત્ર કામચારે પ્રાપ્તે આહ-
દ્વિતીયામપર્તુ રાત્રિં ગ્રામે વસેત્

ઋતુશબ્દેન વર્ષા એવોચ્યન્તે ।
અપગતે ઋતૌ દ્વિતીયાં રાત્રિં ગ્રામે ન વસેત્ ।
એકસ્મિન્ગ્રામે દિનદ્વયં ન વસેદિત્યર્થઃ ।
ગ્રામગ્રહણાદરણ્યે ન દોષઃ ।
અપર્તુગ્રહણાદ્વર્ષાસુ કદાચિત્ દ્વિતીયામપિ વસતો ન દોષઃ ।
વર્ષાશબ્દેન હેમન્તગ્રાષ્માવુચ્યેતે ।
તતશ્ચ તસ્મિન્વર્ષાકાલે એકત્રૈવ વસેદન્યત્ર ન વસેદિત્યર્થસિદ્ધમ્ ॥
મુણ્ડઃશિખી વા

જટિલપ્રતિષેધાર્થ આરમ્ભઃ ।
ઇચ્છાતો વિકલ્પઃ ।
વર્જયેદ્બીજવધમ્

બીજાનાં વ્રીહ્યાદીનાં વધં અવહનનાદિ ન કુર્યાત્ ॥
સમો ભૂતેષુ

સર્વપ્રાણિષુ મધ્યસ્થઃ સ્યાત્ આત્મપરપક્ષવિભાગવર્જક ઇત્યર્થઃ ॥
હિંસાનુગ્રહયોરનારમ્ભી

બ્રહ્મચારિપ્રકરણે હિંસામિત્યનેનૈવ સિદ્ધે અતિશયાર્થમિદં પુનર્વચનમ્ ।
તતશ્ચાજ્ઞાતે ઽપિ પ્રાણિવધે અહરહસ્તત્પરિહારાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં કર્તવ્યમ્ ।
તથાચાહોશના-ઽઅજ્ઞાતવધશુદ્ધ્યર્થં રાત્રાવહસ્ત્રીન્મપ્રાણાયામાન્ધારયેત્ઽ; ઇતિ ।
અનુગ્રહશબ્દેન સ્નેહ ઉચ્યતે ।
તમપિ ન કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥
ભિક્ષોરુક્ત્વા ઇદાનીં વૈખાનસધર્મમાહ-
વૈખાનસો વને મૂલફલાશી તપઃશીલઃ

વૈખાનસશબ્દઃ સૃતનિર્વચનઃ ।
સો ઽરણ્યે વસન્મૂલાદ્યશનશીલઃ સ્યાત્, ન સંસ્કૃતમન્નમશ્નીયાદિત્યર્થઃ ।
તપઃશીલઃ શરીરપરિશોષણશીલઃ ।
એવંચ મૂલફલાદ્યપિ સ્વલ્પમેવાશ્નીયાત્, સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ષોડશકૃત્વ એવ ઽવાનપ્રસ્થસ્ય ષોડશઽ; ઇતિ ॥
શ્રામણકેનાગ્નિમાધાય

શ્રામણકો નામ વૈખાનસાનાં શાસ્ત્રમ્ ।
તેનાગ્નિમાધાય ગૃહીત્વા સાયંપ્રાતર્હેમં કુર્યાદિતિ શેષઃ ॥
અગ્રામ્યભોજી

મૂલફલમપિ ગ્રામ્યં ન ભક્ષયેત્ ॥
દેવપિતૃમનુષ્યભૂતર્ષિપૂજકઃ

ગ્રામ્યાન્નસાધનાઃ ગૃહસ્થસ્ય પઞ્ચ મહાયજ્ઞાઃ ।
અસ્ય ચાગ્રામ્યાહારપ્રતિષેધાત્તન્નિવૃત્તિર્મા ભૂદિત્યારમ્ભઃ ।
તથાચ મનુઃ-
આરણ્યૈર્વિવિધૈર્મેધ્યૈઃ શાકમૂલફલેન વા ।
એતાનેવ મહાયજ્ઞાન્ નિર્વપેદ્વિધિપૂર્વકમ્ ॥
સર્વાતિથિઃ પ્રતિષિદ્ધવર્જમ્

યાવદસ્ય આશ્રમં ગચ્છતિ તત્સર્વમસ્યાતિથિરેવ ।
ઽબ્રાહ્મણસ્યાનતિથિરબ્રાહ્મણઃઽ; ઇત્યાદિવર્ણનિયમઃ સઙ્ખ્યાનિયમો વા નાસ્તીત્યર્થઃ ।
પ્રતિષિદ્ધાઃ સ્તેનાદયઃ પ્રતિલોમજાશ્ચ, તદ્વર્જમ્ ॥
વૈષ્કમપ્યુપયુઞ્જીત

વિષ્કૈર્વ્યાઘ્રાદિભિર્હતસ્ય પશોર્માંસં વૈષ્કમ્ ।
તદુપયુઞ્જીત ।
અપિશબ્દો ગર્હાયામ્ ।
તતશ્ચાપદ્યેવોપયુઞ્જીત ॥
ન ફાલકૃષ્ટમધિતિષ્ઠેત્

અરણ્યે ઽપિ ફાલકૃષ્ટપ્રદેશં નાક્રામેત, આવાસં તત્ર ન કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
આક્રામેદિતિ સિદ્ધે અધિતિષ્ઠેદિતિ વચનં પ્રમાદાદાક્રમતો દોષાભાવજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
કૃષ્ટમિતિ સિદ્ધે ફાલગ્રહણં ક્ષેત્રસમીપે વાસપ્રતિષેધાર્થમ્ ॥
ગ્રામં ચ ન પ્રવિશેત્

અફાલકૃષ્ટેનાપિ માર્ગેણ જનવાસં ન પ્રવિશેત્ ।
ચશબ્દાદ્ગ્રામાન્તરમપિ ॥
જટિલશ્ચીરાજિનવાસાઃ

જટિલઃ કેશી ।
જટિલ એવ સ્યાદિતિ નિયમાર્થ આરમ્ભઃ ।
ચીરં દર્ભાદિનિષ્પન્નમ્ ।
ઇદમધોવાસો દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અજિનં ચર્મ ।
ઉત્તરીયમિદમ્ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્-ઽચીરવાસા અજિનોત્તરીયશ્ચઽ; ઇતિ ॥
નાતિસંવત્સરં ભુઞ્જીત

મૂલફલમપિ ગતસંવત્સરં ન ભુઞ્જીત ।
તથાચ મનુઃ-ઽત્યજેદાશ્વયુજે માસિઽ; ઇત્યાદિ ।
એવંચ
સંવત્સરમાત્રનિચયઃ સિદ્ધઃ ॥
વૈખાનસસ્યોક્ત્વા ઇદાનીમેકીયમતેનાશ્રમબાધપક્ષં વક્તુકામ આહ-
ઐકાશ્રમ્યં ત્વાચાર્યઃ પ્રત્યક્ષવિધાનાત્ ગાર્હસ્થસ્ય ગાર્હસ્થસ્ય