ધર્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

ઓં
ગૌતમગૃહ્યસૂત્રમ્.
મસ્કરિભાષ્યસહિતમ્.
પ્રણિપત્યાદિદેવાય વાસુદેવાય ભક્તિતઃ ।
ગૌતમીયચ્છલેનેદં સર્વસ્મૃતિનિબન્ધનમ્ ॥
ક્રિયતે ઽદ્ય મયા ભાષ્યં સૂનુના વામનસ્ય તુ ॥
કો વાભિસમ્બન્ધઃ ? અયમુચ્યતે-સન્તિ ચતુર્દશ વિદ્યાસ્થાનાનિ, તદ્યથા-
અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ ॥
ઇતિ ॥
તેષાં મધ્યે પરિગણિતમિદં ધર્મશાસ્ત્રમારભ્યત ઇત્યભિસમ્બન્ધઃ ।
અથવા-પુરુષસ્ય સુખદુઃખોપભોગાર્થૈઃ શરીરેન્દ્રિયવિષયૈઃ સંયોગવિયોગરૂપો જન્મજરામરણપ્રબન્ધઃ સંસારઃ ।
સ ચ ધર્માધર્મનિમિત્તો નાન્યનિમિત્તઃ ।
તયોશ્ચ ધર્માધર્મયોરિષ્ટાનિષ્ટોપભોગહેતુત્વાદુપાદાનપરિવર્જનાર્હૈ તૌ ભવતઃ ।
તદુભયમપરિજ્ઞાને ન સમ્ભવતીતિ ધર્માધર્મસ્વરૂપાવબોધનાર્થં ગૌતમેન શાસ્ત્રં પ્રણીતમિતિ ।
પ્રયોજનમપિ ચાસ્યૈતદેવ, ધર્માધર્મોપાદાનપરિવર્જનયોઃ પુરુષાર્થત્વાદિતિ ।
અભિધેયમષ્ટકાદીનિ, યથા શ્રૌતાન્યગ્નિષ્ટોમાદીન્યવશ્યકર્તવ્યાનિ તથાષ્ટકાદીન્મપીતિ ।
તત્ર સર્વકાર્યાણાં કારણતઃ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્પૂર્વં કારણવિશેષપ્રતિપાદનાર્થમાહ-
વેદો ધર્મમૂલમ્

નનુ વિધિપ્રતિષેધરૂપત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય ઽઉપનયનં બ્રાહ્મણસ્યાષ્ટમેઽ; ઇત્યાદ્યેવ વક્તવ્યમ્, ન ત્વનુવાદરૂપત્વાદ્વેદો ધર્મમૂલમિત્યાદિ, નિષ્પ્રયોજનત્વાદનુવાદસ્યેતિ ।
ન ચાનેન વેદસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રતિપાદ્યતે, તસ્ય સ્વત એવ સિદ્ધેઃ અન્યથા યેન પ્રામાણ્યં પ્રતિપાદ્યતે તસ્યાપ્યન્યેન પ્રામાણ્યં તસ્યાપ્યન્યેનેત્યનવસ્થા સ્યાદિતિ ॥
ઉચ્યતે-વેદસ્ય ધર્મમૂલત્વાનુવાદઃ તદ્દ્વારેણ સ્મૃતિશીલયોરપિ ધર્મમૂલત્વપ્રતિપાદનાર્થઃ ।
કથમિતિ
ચેદુચ્યતે-વેદવચનાદુચ્ચરિતાત્તત્પદાર્થવિદાં વિશિષ્ટેર્ઽથે યા પ્રતિપત્તિર્નિઃસંદિગ્ધા જાયતે ન ચ કાલાન્તરે દેશાન્તરે પુરુષાન્તરે ઽવસ્થાન્તરે વા વિપર્યેતિ સા ધર્મમૂલમિતિ ।
યચ્ચ નિઃસંદિગ્ધમવિપરીતં ચ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તસ્ય પ્રામાણ્યમધ્યવસિતું શક્યતે ।
ન ચ વેદજનિતપ્રત્યયસ્ય કારણદોષકૃતં મિથ્યાત્વં, કર્તુરનભ્યુપગમાત્ ।
કર્તૃગતો હિ દોષઃ શબ્દજનિતસ્ય પ્રત્યયસ્ય મિથ્યાત્વમાપાદયતિ ।
એવમુત્તરાર્થો ઽનુવાદઃ ॥
ઇદાનીં સૂત્રં વિબ્રીયતે-તત્ર વેદો મન્ત્રબ્રાહ્મણાખ્યો ગ્રન્થરાશિઃ ।
વિદ જ્ઞાને, જ્ઞાયતે ઽનેન ધર્માદિસ્વરૂપમિતિ વેદઃ ।
યદ્યપિ સ્મૃત્યાદેરેતત્તુલ્યત્વમ્ ।
તથાપિ પરિવ્રાજકાદિવદ્રૂઢત્વાદદોષઃ ।
તથા ચ સ્મૃત્યન્તરં-
શ્રુતિશ્તુ વેદો વિજ્ઞેયો ધર્મશાસ્ત્રં તુ વૈ સ્મૃતિઃ ॥
ઇતિ ॥
સ ચ ઋગ્વેદાદિભેદેન ભિદ્યતે ।
જાત્યપેક્ષયૈકવચનમ્ ।
ધર્મઃ કર્મ આચાર ઇત્યર્થઃ, અપૂર્વાખ્યો વા ।
મૂલં કારણં જ્ઞાપકં, પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
તત્ર વિધિપ્રતિષેધાત્મકો હિ વેદો ધર્માદ્યવબોધકત્વં પ્રતિપદ્યતે, ન તુ મન્ત્રાર્થવાદરૂપ ઇતિ ચેદુચ્યતે- અર્થવાદાદેરપિ વિધ્યેકવાક્યત્વેનોપકારકત્વાત્ પારંપર્યેણ ધર્મમૂલત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
અર્થવાદસ્તાવત્ સ્તુતિનિન્દાદ્વારેણ વિધિપ્રતિષેધરૂપત્વં પ્રતિપદ્યતે, મન્ત્રસ્ત્વનુષ્ટાનકાલે વિહિતાર્થસ્મારકત્વાત્ ।
તતઃ સર્વપ્રકાર એવ વેદો
ધર્મમૂલમિતિ ।
કેચિન્મન્ત્રાર્થવાદમૂલમેવ પ્રતિજાનતે યતા ઽધન્વન્નિવ પ્રપા અસિઽ; ઇત્યત્ર પ્રપા કર્તવ્યેત્યાદિ ।
અન્યે ત્વાહુઃ-અધ્યયનમાત્રાદેવ ધર્મસિદ્ધિઃ, યથાઽહ-
આ હૈવ સ નખાગ્રેભ્યઃ પરમં તપ્યતે તપઃ ।
યઃ સ્રગ્વ્યપિ દ્વિજો ઽધીતે સ્વાધ્યાયં શક્તિતો ઽન્વહમ્ ॥
ઇતિ ॥
અતઃ પાઠ એવ ધર્મમૂલમિતિ ।
તદયુક્તં, કર્મફલશ્રુતેઃ આનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્, મીમાંસકૈરધ્યયનફલસ્ય નિસ્તત્વાચ્ચ ।
અથવા વેદવાચ્યા ક્રિયા વેદશબ્દેનોચ્યતે, સ ધર્મસ્ય મૂલમિતિ ।
શ્યેનાદિષુ ન ભવતીતિ ચેત્, ઉચ્યતે-તત્રાપિ વૈરિવધાત્ પ્રાણધનપુત્રદારાદિરક્ષણદ્વારેણ ધર્મો ઽસ્ત્યેવેતિ ।
તતશ્ચાવગમ્યતે-યદિદં પુત્રપશુગ્રામાદિ દૃષ્ટં, યચ્ચ
સર્ગાદ્યદૃષ્ટં, તત્સર્વં ધર્મહેતુકમિતિ ॥
ધર્મઃ પઞ્ચપ્રકારઃ-વર્ણધર્મ આશ્રમધર્મો ગુણધર્મો વર્ણાશ્રમધર્મો નિમિત્તધર્મ ઇતિ ।
વર્ણધર્મો ઽધ્યયનાદિઃ, આશ્રમધર્મઃ સમિદાધાનાદિઃ ગુણધર્મો ઽભિષેકાદિગુણયુક્તસ્ય રક્ષણાદિઃ, વર્ણાશ્રમધર્મો બ્રાહ્મણસ્ય પાલાશો દણ્ડ ઇત્યાદિઃ, નિમિત્તધર્મઃ પ્રાયશ્ચિત્તાદિઃ ।
મૂલં કારણમ્ ।
તથા ચાહ-ઽવેદાદ્ધર્મો હિ નિર્બભૌઽ; ઇતિ ।
સૂત્રારમ્ભપ્રયોજનં ચ-યથૈવ વેદો ધર્મમૂલં તથા સ્મૃતિશીલે અપીતિ ॥
ન કેવલં વેદ એવ ધર્મમૂલં, કિં તર્હિ-
તદ્વિદાં ચ સ્મૃતિશીલે

વેદવિદાં ચ યે સ્મૃતિશીલે તે અપિ ધર્મમૂલે ભવતઃ તે અપિ વેદાવિરોધિની, તદ્વિદામિત્યારમ્ભાત્ ।
મૂલશબ્દશ્ચેહ દ્વાભ્યામભિસમ્બધ્યમાનો દ્વિચનાન્તો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તચ્છબ્દેન ષડઙ્ગો વેદો લક્ષ્યતે ।
સ્મૃતિરુપનિબનન્ધનં મનુ-યમ-વસિષ્ઠ-ભૃગ્વઙ્ગિરો-બૃહસ્પત્યુશનો-ભારદ્વાજ-ગૌતપાપસ્તમ્બ-સંવર્ત-વ્યાસ-શતાતપ-
શઙ્ખ-લિખિત-હારીત-બોધાયન-યાજ્ઞવલ્ક્ય-પ્રચેતાદિભિઃ કૃતમ્ ।
શીલમનુપનિબદ્ધઃ સમાચારઃ કૌતુકમઙ્ગલાદિઃ બહુત્વાત્પ્રતિદેશં ભિદ્યમાનત્વાચ્ચાનુપનિબદ્ધઃ ।
ચકારો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
યથાઽહ મનુ--
વેદો ઽખિલો ધર્મમૂલં સ્મૃતિશીલે ચ તદ્વિદામ્ ।
આચારશ્ચૈવ સાધૂનાં આત્મનસ્તુષ્ટિરેવ ચ ॥
ઇતિ ॥
સન્ધ્યોપરમણકાલે ત્રિઃ પ્રદક્ષિણાદિઃ શિષ્ટાચાર ।
વેદવિદાં સકલાનુષ્ઠાનપરાણાં નિર્દેષત્વેન યદ્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, સાઽત્મતુષ્ટિઃ ।
વક્ષ્યતિ-"યચ્ચાત્મવન્તો વૃદ્ધાઃ"ઇત્યાદિ ॥
કેચિદ્વર્ણયન્તિ-અષ્ટકાદિવદેષાં કૌતુકમઙ્ગલાદીનાં અનુપનિબન્ધો ઽકરણે પ્રત્યવાયાભાવાત્ ।
આચારાત્મતુષ્ટી અપિ શીલ એવાન્તર્ભૂતે ઇતિ ન પૃથગુપન્યસ્તે ।
ચકારોપ્યુક્તસમુચ્ચયાર્થ એવેતિ ॥
ઇદાનીં પૂર્વપક્ષીકરોતિ વેદવિદાં શીલં ધર્મમૂલં ન ભવતિ યતઃ-
દૃષ્ટો ધર્મવ્યતિક્રમઃ

ધર્મમૂલત્વં ન પ્રાપ્નોતીતિ શેષઃ ।
યથા પ્રજાપતિઃ સ્વાં દિહિતરમભ્યધ્યાયત્,યથેન્દ્રસ્યાહલ્યાગમનાદિઃ યથા વ્યાસભીષ્માદીનામનાશ્રમાવસ્થાનમ્ ॥
કિઞ્ચ-
સાહસં ચ મહતામ્

અત્રાપિ ધર્મમૂલત્વં ન પ્રાપ્નોતીતિ શેષઃ ચશબ્દોપાદાનાત્ ।
સહઃશબ્દેન બલમુચ્યતે ।
યથા ચ નારદઃ-"સહો બલમિહોચ્યતે"ઇતિ ।
તેન શાસ્ત્રં લોકસંવ્યવહારં ચાનવેક્ષ્ય યત્ ક્રિયતે તત્ સાહસમ્ ।
મહતાં લોકવિખ્યાતાનામિત્યર્થઃ ।
યથા રામસ્ય તાટકાદિસ્ત્રીવધઃ ।
જામદગ્ન્યસ્ય માતુઃશિરચશ્છેદઃ, વસિષ્ઠસ્ય જલપ્રવેશઃ ઇત્યાદિ ।
તેન અયુક્તં શીલસ્ય ધર્મમૂલત્વમિતિ ॥
કથં પુનર્ધર્મવ્યતિક્રમસાહસયોઃ ભેદઃ-વિષયાભિલાષેણ યદયુક્તમાચર્યતે, સ ધર્મવ્યતિક્રમઃ, ક્રોધાદ્યભિભવેન યત્ ક્રિયતે તત્ સાહસમ્ ॥
અત્રોત્તરમાહ-
ન તુ દૃષ્ટાર્થે ઽવરદૌર્બલ્યાત્

તુશબ્દ- પક્ષનિવૃત્ત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાર્થો દૃષ્ટપ્રયોજનઃ તસ્મિન્ દૃષ્ટપ્રયોજને શીલં ધર્મમૂલં ન ભવતિ ।
તથા ચ
વસિષ્ઠઃ-"અગૃહ્યમાણકારણો ધર્મઃ"ઇતિ ।
નૈતાદ્વિવચનં, દૃષ્ટાર્થે ધર્મવ્યતિક્રમસાહસે ઇતિ ।
તસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે"ઈદુદેત્"ઇત્યાદિના પ્રગૃહ્યસંજ્ઞાયાં સત્યાં"દૃષ્ટાર્થે અવરદૌર્બલ્યાત્"ઇતિ પાઠઃ પ્રાપ્નોતિ ।
અવરદૌર્બલ્યાત્ ન વરઃ અવરો નિકૃષ્ટઃ દ્વેષાદ્યભિભૂતઃ અપરમાર્થજ્ઞાન ઇત્યર્થઃ તસ્ય દૌર્બલ્યાત્ ધર્માધર્મપરિજ્ઞાનાશક્તેરિત્યર્થઃ ।
એતચ્ચાનેન જ્ઞાપિતં ભવતિ- મહતામપિ તદ્વિદાં કદા ચિદભિભવો ઽસ્તીતિ, શરીરવત- પ્રિયાપ્રિયયોરવશ્યંભાવિત્વાત્ ।
તસ્માદ્યાવદેતેષાં રાગાદિદોષેણાભિભવઃ, તાવત્તેષાં આચારો ઽપિ ન ગ્રાહ્યઃ ।
તથાચ વસિષ્ઠઃ--"શિષ્ટઃ પુનરકામાત્મા"ઇતિ ।
અથવા-અવરશબ્દેનેદાનીંતનાઃ કલિયુગપુરુષા ઉચ્યન્તે, તેષાં દૌર્બલ્યાત્ અસાર્મથ્યાત્ ॥
એવં સ્મૃતિપ્રમાણમુક્ત્વા અધુના એકાર્થોપનિપતિતાનાં વાક્યાનાં પરસ્પરવિરોધે સતિ કિં ક્રવ્યમિત્યાત આહ-
તુલ્યબલવિરોધે વિકલ્પઃ

તુલ્યપ્રમાણપ્રાપિતઃ પદાર્થસ્તુલ્યબલઃ ।
તયોઃ પરસ્પરવિરોધે સતિ વિકલ્પો વેદિતવ્યઃ, અયં વાયં વેતિ ।
નોભયપરિત્યાગઃ, ઉભયોઃ પ્રમાણપ્રાપિતત્વાત્ ।
નાન્યતરપરિગ્રહઃ, એકસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે દ્વિતીયસ્યાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ।
કિમુદાહરણં-શ્રુતૌ તાવત્ ઉદિતે હોતવ્યં, અનુદિતે હોતવ્યમિત્યેવમાદિ ।
સ્મૃતાવપિ,"નિત્યમભોજ્યં કેશકીટાવપન્નમ્"ઇતિ ગૌતમઃ ।
પક્ષિજગ્ધં ગવાઘ્રાતમવધૂતમવક્ષુતમ્ ।
દૂષિતં કેશકીટૈશ્ચ મૃત્પ્રક્ષેપેણ શુધ્યતિ ॥
ઇતિ મનુઃ ॥
નનુ-ચાત્ર સાર્મથ્યાદેવ વિકલ્પપ્રસિદ્ધેઃ અનર્થકમિદં સૂત્રં સમુચ્ચયસ્તાવદત્ર ન સંભતીતિ ।
ન હ્યનુદિતે હુત્વા પુનરુદિતે હોતું શક્યતે, ગુણભૂતકાલવશેન પ્રધાનસ્ય હોમસ્યાવૃત્તેરન્યાય્યત્વાત્ ।
પ્રધાનવશવર્તિનો હિ ગુણાઃ, ન ગુણવશવર્તિ પ્રધાનમિતિ ।
ન ચાનાવૃત્તમુભયો- કાલયોર્હેતું શક્યતે ।
એવં સ્મૃતાવપિ શુદ્ધિપરિત્યાગયોનૈર્વ સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતીતિ, પરસ્પરવિરોધાદિતિ ।
ન ચોભયપરિત્યાગો યુક્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
તેનાત્ર વિકલ્પ એવ પ્રાપ્નોતીતિ નાર્થો ઽનેનેતિ ॥
એવં તર્હિ ન્યાયપ્રાપ્તાનુવાદો ઽયં વિશેષાર્થઃ ।
કો વિશેષઃ ? તુલ્યબલયોરેવ વિરોધે વિકલ્પઃ, અતુલ્યબલયોસ્તુ બાધ એવેતિ ।
તેન શ્રુતિસ્મૃત્યોર્વિરોધે સ્મૃતિરેવ બાધ્યતે ।
શ્રુતૌ હિ પ્રત્યક્ષઃ શબ્દઃ સ્મૃતાવાનુમાનિકઃ ।
ન ચાનુમાનં પ્રત્યક્ષવિરોધે પ્રમાણીભવતિ ।
એવં સ્મૃત્યાચારવિરોધે ચ માતુલદુહિતૃપરિણયનાદ્યાચારો બાધ્યત ઇતિ, તત્ર હ્યાચારાત્ સ્મૃત્યનુમાનમિતિ ।
વિરોધે વિકલ્પવચનાત્, અવિરોધે તુ તુલ્યપ્રમાણશિષ્ટાનાં સમુચ્ચયઃ યથા આચમનાદીનાં શ્રૌતેષુ કર્મસ્વિતિ ॥
નનુ ચ યદિ વેદલિઙ્ગપ્રભવત્વાભ્યુપગમ એવ સ્મૃતેઃ શ્રુત્યા સહાતુલ્યબલત્વમુપપાદ્યતે, તદા હિ મન્ત્રાર્થવાદવાક્યેષ્વન્યપરેષ્વપિ યાનિ સ્માર્તધર્મમબલભૂતાનિ લિઙ્ગાનિ"કુમારા વિશિખા ઇવ"ઇત્યેવમાદીનિ તેષાં પ્રત્યક્ષવેદવાક્યવિરોધે સતિ વિરોધિવાક્યાનુમાનવિરોધાત્ દુર્બલત્વં પ્રસજ્યતે ।
યદા તૂત્સન્નશાખાપૂર્વિકા સ્મૃતિરભ્યુપગમે-યથાઽહાપસ્તમ્બઃ-"બ્રાહ્મણોક્તા વિધયસ્તેષામુત્સન્નાઃ પાઠાઃ પ્રયોગાદનુમીયન્તે"ઇતિ તદોભયોશ્ચ વૈદિકત્વાત્ તુલ્યબલતૈવ પ્રસજ્યતે ।
ન હ્યનુમિતસ્ય વેદવાક્યસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય ચ બલાબલવિશેષો ઽસ્તિ પ્રત્યક્ષાનુમાનપરિચ્છિન્નાગ્નિવદિતિ ।
સ્યાદેતત્ યત્ર સ્મૃતિવચને વેદવિરોધો ઽસ્તિ તન્નૈવ વેદવાક્યાનુમાપકં ભવતિ, કિં તર્હિ ભ્રાન્ત્યાદિપ્રભવમેવૈતદિતિ ।
તચ્ચ ન યુક્તં, ધર્મશાસ્ત્રપ્રણેતુરનાપ્તત્વાભ્યુપગમે અવિશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદાપિ વેદવદવિચ્છિન્નપારંપર્યેણાગતા સ્મૃતિરભ્યુપગમ્યતે તદાપિ તુલ્યબલત્વમુપપદ્યત ઇતિ તત્રાપિ તન્નૈવોપપદ્યતે ।
યસ્તાવન્માતુલદુહિતૃપરિણયનાદિકઃ સમાચાર ઉપન્યસ્તઃ સ કામાદ્યભિભવે સતિ દુષ્ટાચારત્વાચ્છિષ્ટાચાર એવ નોપપદ્યતે ।
યસ્ત્વવિગાનેનોક્તલક્ષણૈઃ શિષ્ટૈરાચર્યતે તસ્ય વેદમૂલત્વાવિશેષાત્ સ્મૃત્યા સહ તુલ્યબલત્વમેવ પ્રાપ્નોતિ ।
વિબન્ધનાનિબન્ધનયોસ્ત્વન્યદેવ પ્રયોજનમુપદિષ્ટમ્ ।
ન ચ સમાચારસ્ય સ્મૃતિવાક્યાન્તરિતરૂપ્સય વેદવાક્યાનુમાનસંનિકર્ષકૃતં બલાબલત્વં સિધ્યતિ ॥
અત્રોચ્યતે-અતુલ્યબલત્વં તાવત્ વેદાદીનાં સૂત્રારમ્ભસાર્મથ્યાદેવાવગમ્યતે ।
યદિ હિ તુલ્યબલાન્યેતાનિ સ્યુઃ તદા વિરોધે વિકલ્પઃ સાર્મથ્યાદેવ સિદ્ધઃ, કિમનેન સૂત્રેણેતિ તુલ્યબલગ્રહણં ચાનર્થકં સ્યાદિતિ ।
અસ્મિનપિ વેદાદ્યુર્બલતરત્વં સ્મૃતેરુપપદ્યતે ।
તત્ર લિઙ્ગપ્રભવત્વમુપપદ્યતે ઇત્યુક્તમ્ ।
તેનાયમેવ
પક્ષોયુક્તઃ વસ્તુ
સ્વતન્ત્રપક્ષો ઽભિહિતઃ, સ પક્ષઃ"તદ્વિદાં ચ સ્મૃતિશીલે"ઇત્યેતસ્મિન્ સતિ દુરુપપાદ એવેતિ ।
તસ્માદ્વેદલિઙ્ગપ્રભવત્વમેવ સ્મૃતીનાં નિર્દેષતરમિતિ ॥
નનુ ચૈવમપિ નોપપદ્યતે, ક્વચિત્ સ્મૃત્યા શ્રુતેર્બાધદર્શનાત્ યથા સામાન્યેન પ્રવૃત્તો વૈદિકકર્માધિકારઃ સ્મૃત્યા ઉપનીતાદિપુરુષવિશેષ એવાધિક્રિયતે ।
તથા સંસ્કારૈકદેશેનાપ્યાત્મગુણયોગે સતિ વિશિષ્ટફલાભિધાનાત્, તથા ગામાલભેતેતિ શ્રુતિચોદિતો ઽપિ ગોવધઃ સ્માર્તપ્રતિષેધબલીયસ્ત્વાન્ન ક્રિયતે, તથાગ્નિહોત્રાદિકં ચોદિતજીવનોપાધિકં કર્મ દ્રવ્યસાધ્યમપિ ન સ્માર્તચૌર્યાદિપ્રતિષદ્ધેનાપિ દ્રવ્યમાર્જયિત્વા તત્ક્રિયતે ।
અતઃ શ્રુત્યા સ્મૃતિર્બાધ્યત ઇત્યયુક્તમુક્તમિતિ ॥
ઉચ્યતે-વિરોધે સત પ્રમાણાનાં બલાબલચિન્તા યુજ્યતે ।
યત્ર તુ વિરોધાભાવઃ તત્ર દુર્બલોપિ નૈવ બાધ્યત ઇતિ ।
યસ્તાવદુપનીતસ્ય કર્માધિકારઃ સઃ શ્રુત્યા નૈવ વિરુધ્યતે, ઉપનયનસ્ય વેદગ્રહણાર્થત્વાત્, તસ્ય ચ કર્માર્થત્વાત્, ન ચાપૂર્વસંયોગમન્તરેણ પ્રધાનસિદ્ધિઃ ।
યચ્ચોક્તં ગોવર્ધેસ્તુ શ્રુતિચોદિતોપિ ન ક્રિયત ઇતિ, તદપિ ન કેવલં સ્મૃત્યા, કિન્તુ મન્ત્રવર્ણાચ્ચ ઽમા ગાઃ પ્રમાપયાશ્વાન્ પ્રમાપયઽ; ઇત્યાદિ ।
અતઃ સ્મૃત્યા શ્રુતિર્નૈવ બાધ્યતે ।
કેચિદુત્સન્નશાખાપૂર્વિકાં સ્મૃતિમાહુઃ ।
તદયુક્તમ્ ।
તત્ર વિચાર્યતે-કિં સ્મરણાત્પૂર્વમેવ નષ્ટાઃ શાખાઃ ઉતોત્તરકાલમિતિ ।
યાદે પૂર્વં તત્ર સ્મરણં નોપપદ્યતે, વિનષ્ટત્વાત્, પૂર્વવિજ્ઞાનસદૃશત્વાત્ સ્મૃતેઃ ।
યદ્યુત્તરકાલં, તદોત્સન્નશાખાપૂર્વકત્વં વક્તું ન યુજ્યતે, તદાનીમુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
આપસ્તમ્બોક્તસ્યાપ્યયમભિપ્રાયઃ-ઉત્સન્નાઃ ક્વચિત્ક્વચિદ્દેશે ન સર્વત્રેતિ ઽતેષામુત્સન્નાઃ પાઠાઃ પ્રયોગાદનુમીયન્તેઽ; ઇત્યત્રાપિ વ્યાખ્યા કર્તવ્યા ॥
એવમિયં ધર્મપ્રમાણપરિભાષોક્તા ।
ઇદાનીં સ્મૃત્યા યત્પ્રમીયતે તદભિધાનાર્થમાહ-
ઉપનયનં બ્રાહ્મણસ્યાષ્ટમે

વેદસ્ય અગ્નેરાચાર્યસ્ય યમનિયમાનાં વા સમીપે નયનમુપનયનમ્ ।
તદષ્ટમે વર્ષે, વર્ષગણનાસાર્મથ્યાત્ ।
નિત્યો ઽયમુપનયનકાલઃ, કામ્યાપત્કલ્પયોરૂર્ધ્વમભિધાનાત્ ।
ક્ષત્રિયવૈશ્યયોરૂર્ધ્વમભિધાનાત્ શૂદ્રસ્યૈકજાતિત્વાદર્થસિદ્ધસ્યાપિ બ્રાહ્મણગ્રહણસ્ય જાતિનિમિત્તત્વપ્રસિદ્ધ્યર્થમારમ્ભઃ ।
ન ચ દ્વિજત્વવત્ બ્રાહ્મણત્વં ક્રિયત ઇતિ ।
એવં ચ સુરાપસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ઽસુરાપસ્ય બ્રાહ્મણસ્યોષ્ણામાસિંચેયુઃઽ; ઇત્યેવમાદયો બ્રાહ્મણોદ્દેશેન વિધીયમાના અનુપનીતસ્યાપિ ભવન્તિ ।
યદ્વા-બ્રાહ્મણગ્રહણેન વિના ત્રયાણામપ્યેતન્નિત્યં સ્યાત્, કામ્યં તુ બ્રાહ્મણસ્ય નવમે પઞ્ચમે વા સ્યાત્, ઇતરયોસ્ત્વેકાદશદ્વાદશયોઃ સ્યાતાં, કામ્યાનન્તરમભિધાનાત્ ।
પૂર્વસંસ્કારભાવે ઽપિ ઉપનયનેનાધિક્રિયતે, ન ત્વનેન વિનોપરિતનૈરિતિ ગર્ભાધાનાદિમનુક્ત્વા ઉપનયનસ્યૈવેહારમ્ભઃ ॥
નવમે પઞ્ચમે વા કામ્યમ્

કામાય હિતં કામ્યં તદુપત્પાદનસમર્થમ્ ।
પઞ્ચમે નવમ ઇતિ વાચ્યે ક્રમભેદઃ અનયોરન્તરા ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ કામ્યકાલપરિગ્રહાર્થઃ ।
તથા ચ મનુઃ-
રાજ્ઞો બલાર્થિનષ્ષષ્ઠે વૈશ્યસ્યાર્થાર્થિનો ઽષ્ટમે ॥
વિસમાસઃ કામ્યભેદજ્ઞાપનાર્થઃ ।
તથાચચ સ્મૃત્યન્તરં-ઽનવમે ત્વાયુષ્માકં પઞ્ચમે બ્રહ્મવર્ચસકામમ્ઽ; ઇતિ ।
વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ ।
સ ઇચ્છાતો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
ગર્ભાદિઃસઙ્ખ્યા વર્ષાણામ્

ગર્ભસહચરિતા દશ માસા ગર્ભ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્પ્રભૃતિ વર્ષગણના કર્તવ્યા, ન તુ જન્મત આરભ્ય ।
તતશ્ચ ઽઉપનયનં બ્રાહ્મણસ્યઽ; ઇત્યેવમાદૌ ઽગર્ભાષ્ટમેઽ; ઇત્યેવમાદિ યોજ્યમ્ ॥
તદ્દ્વિતીયં જન્મ

તત્ ઉપનયનં દ્વિતીયં જન્મ ।
તેન સંસ્કૃતો દ્વિજો ભવતીત્યર્થઃ ।
ઽદ્વિજાતીનામધ્યયનમ્ઽ; ઇત્યેવમાદૌ વ્યવહારાર્થં દ્વિજસંજ્ઞાકરણમ્ ।
તદ્ગ્રહણં નિત્યકામ્યોપનયનસંગ્રહણાર્થમ્ ॥
તદ્યસ્માત્સ આચાર્યઃ

તદ્ગ્રહણં નિત્યકામ્યોપનયનસંગ્રહણાર્થમ્ ।
ઽઆચાર્યઃ શ્રેષ્ઠો ગુરૂણામ્ઽ; ઇત્યાદૌ વ્યવહારાર્થં સંજ્ઞાકરણમ્ ॥
વેદાનુવચનાચ્ચ

વેદાનુવચનં સમસ્તવેદાનુચનમ્ ।
અદૃષ્ટાર્થમેકદેશાધ્યાપનેન ગુરુઃ ।
તથા ચ મનુઃ-
અલ્પં વા બહુ વા યસ્ય શ્રુતસ્યોપકરોતિ યઃ ।
તમપીહ ગુરું વિદ્યાત્ શ્રુતોપક્રિયયા તયા ॥
ઇતિ ॥
દૃષ્ટાર્થં ચેદુપાધ્યાયઃ ।
તથાચ વસિષ્ઠઃ-ઽયસ્ત્વેકદેશં સ ઉપાધ્યાયઃઽ; ઇતિ ।
ચકારાત્ અઙ્ગવ્યાખ્યાતાપિ ।
તથાચ યાસ્કઃ-ઽઆચાર્ય આચારાનાચિનોતિ, અર્થાનાચિનોતિ, બુદ્ધિં વાઽ; ઇતિ ।
કેચિચ્ચકારં પૂર્વસૂત્રેણ સમુચ્ચયાર્થં વ્યાચક્ષતે ।
તેનોભયકરણાદેવાચાર્યઃ ।
તથાચ મનુઃ-
ઉપનીય તુ યઃશિષ્યં વેદમધ્યાપયેદ્દ્વિજઃ ।
સકલ્પં સરહસ્યં ચ તમાચાર્યં પ્રચક્ષતે ॥
ઇતિ ॥
એકાદશદ્વાદશયોઃ ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ

નિત્યો ઽયં કાલઃ, કામ્યાપકત્કલ્પયોરૂર્ધ્વમભિધાનાત્ ॥
યદા તુ નિત્યકામ્યયોઃ કેનચિદ્દુર્ભિક્ષાદિના નિમિત્તેનાતિક્રમઃ સ્યાત્ તદાનીમાપત્કલ્પમાહ-
આ ષોડશાદ્બ્રાહ્મણસ્યાપતિતા સાવિત્રી

આઙ્ત્રાભિવિધ્યર્થઃ, સહષોડસેન વર્ષેણેતિ, ઽદ્વ્યધિકાયાઃઽ; ઇતિ લિઙ્ગાત્ ઽષોડશે સર્વકામમ્ઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાચ્ચ ।
અપતિતા અનપગતા ।
સાવિત્રીશબ્દેન તત્સાધનમુપનયમુચ્યતે, ઉપનયનસ્યાધિકૃતો ભવતીત્યર્થઃ ।
એવં ચ પિત્રાદિષ્વનુપનીતેષ્વપિ પ્રાયશ્ચિત્તેનોપનયને ઽધિક્રિયતે ।
તથાચાપસ્તમ્બઃ-ઽયસ્ય પિતા... પિતામહઃ....પ્રપિતામહઃઽ; ઇત્યાદિ ॥
દ્વાવંશતે રાજન્યસ્ય

અત્રાપ્યાઙ્નુવર્તતે વર્ષસહિતમ્ ।
રાજન્યશબ્દપ્રયોગો રાજત્વપ્રસિદ્ધ્યર્થઃ, તસ્યોપનીતસ્યૈવ રાજ્યાધિકાર ઇતિ ॥
દ્વ્યધિકાયા વૈશ્યસ્ય

દ્વાભ્યામધિકાભ્યાં સહિતા યા દ્વાવિંશતિઃ સા દ્વ્યધિકાઃ, ચતુર્વિંશાતેરિત્યર્થઃ ।
ચતુર્વિંશતેરિતિ વક્તવ્યે એવમભિધાનં પૂર્વત્રાઙો ઽભિવિધિજ્ઞાપનાર્થમ્ ॥
ઉક્ત ઉપનયનકાલઃ ।
ઇદાનીં તત્સાધનાભિધિત્સયાઽહ-
મૌઞ્જીજ્યામૌર્વીસૌત્રયો મેખલાઃ ક્રમેણ

મુઞ્જવિકારા મૌઞ્જી ।
મૂર્વા પ્રસિદ્ધા, તદ્વિકારા મૌર્વી ।
જ્યાચાસૌ મૌર્વી ચેતિ સમાનાધિકરણસમાસઃ ।
તતશ્ચ ધનુષો ઽપનીય ગ્રાહ્યા ।
સૂત્રં શણસૂત્રમ્ ।
એકગુણા મૌર્વી, ઇતરે ત્રિવૃતૌ ।
યથાઽહ મનુઃ-
મૌઞ્જી ત્રિવૃત્ સમા શ્લક્ષ્ણા કાર્યા વિપ્રસ્ય મેખલા ।
ક્ષત્રિયસ્ય તુ મૌર્વી જ્યા વૈશ્યસ્ય શણતાન્તવી ॥
ઇતિ ॥
જ્યામૌર્વ્યોર્દ્વિત્વવ્યાવૃત્ત્યર્થં ક્રમગ્રહણમ્ ।
કેચિદભાવે વૈકલ્પિકાર્થમિતિ વર્ણયન્તિ ।
તથાચ મનુઃ-
મુઞ્જાભાવે તુ કર્તવ્યા કુશાશ્મન્તકબલ્બજૈઃ ।
ત્રિવૃતા ગ્રન્થિનૈકેન ત્રિભિઃ પઞ્ચભિરેવ વેતિ ॥
ન્યાયસિદ્ધે ક્રમગ્રહણસ્યાન્યાર્થત્વાદિતિ ॥
કૃષ્ણરુરુબસ્તાજિનાનિ

અજિનશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે ।
કૃષ્ણઃ કૃષ્ણમૃગઃ, રુરુઃ પૃષન્મૃગઃ, બસ્તઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
એતાનિ ક્રમેણોત્તરીયાણિ ।
તથા ચ સ્મૃત્યન્તરમ્-ઽઅજિનમેવોત્તરીયં ધારયેયુઃઽ; ઇતિ ॥
વાસાંસિ શાણક્ષૌમચીરકુતપાઃસર્વેષામ્

શણાધિકારઃશાણઃ ।
ક્ષુમા અતસી,તદ્વિકારઃ ક્ષૌમઃ ।
દર્ભાદિપરિનિષ્પન્નં ચીરમ્ ।
કુતપઃ પાર્વતીયચ્છાગરોમનિષ્પન્નઃ ।
એતાન્યધોવસનાનિ ।
વિષમસઙ્ખ્યત્વાદેવ સર્વેષાં સિદ્ધેઃ સ્મૃત્યન્તરે ઽશાણં ક્ષૌમં વાસો બ્રાહ્મણસ્યઽ; ઇતિ તદાશ્રિત્ય યદ્યથાસઙ્ખ્યં તન્નિવૃત્ત્યર્થં સર્વેષાં ગ્રહણં, અધિકારાર્થં વા ॥
કાર્પાસં ચાવિકૃતમ્

સર્વેષામિત્યનુવર્તતે, વાસ ઇતિ ચ ।
અવિકૃતમરાગસમ્બન્ધમ્ ।
સ્વભાવતઃ શુક્લમેવેત્યર્થઃ ।
પૂર્વેષામપ્યવિકૃતત્વજ્ઞાપનાર્થશ્ચશબ્દઃ ॥
કાષાયમપ્યેકે

રાગસમ્બન્ધમપિ કેચિદિચ્છન્તિ ।
અપિશબ્દો નિન્દાર્થઃ ।
અતઃ પૂર્વેષામભાવે દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
ઇદાનીં કાષાયપક્ષે નિયમાર્થમાહ-
વાર્ક્ષં બ્રાહ્મણસ્ય

વૃષકષાયકૃતં વાર્ક્ષં તદેવ બ્રાહ્મણસ્ય વાસઃ ॥
માઞ્જિષ્ઠહારિદ્રે ઇતરયોઃ

મઞ્જિષ્ઠયા વિકૃતં ક્ષત્રિયસ્ય ।
હરિદ્રયા વિકૃતં વૈશ્યસ્ય ॥
બૈલ્વપાલાશૌ બ્રાહ્મણદણ્ડૌ

બૈલ્વઃ પાલાશો વા બ્રાહ્મણસ્ય દણ્ડઃ ।
યદ્યપિ દ્વન્દ્વનિર્દેશૈઃ, તથાપિ ઽયજ્ઞિયો વા સર્વેષામ્ઽ; ઇત્યેકવચનનિર્દેશાત્, ઽપ્રતિગૃહ્યેપ્સિતં દણ્ડમ્ઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાચ્ચ એકસ્યૈવ ધારણં યુક્તમ્ ॥
આશ્વત્થપૈલવો શેષે

અશ્વત્થઃ પ્રસિદ્ધઃ, પીલુઃ કલ્કિઃ, શેષે ક્ષત્રિયવૈશ્યવિષયે ।
તત્રાપિ ક્ષત્રિયસ્યાશ્વત્થઃ, વૈશ્યસ્ય પૈલવઃ ॥
યજ્ઞિયો વા સર્વેષામ્

યજ્ઞાર્હે વા સ્યાત્ વિભીતકબિલ્વકયાવકાદિર્વર્જિતો વૃક્ષવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
વાશબ્દો ઽભાવવિકલ્પાર્થઃ, અતઃ પૂર્વેષામભાવે ।
અન્યથાપાર્થો વાશબ્દઃ ।
સર્વેષાંગ્રહણમનન્તરયોરેવ મા ભૂદિતિ ॥
ઇદાનીં દણ્ડગુણમાહ-
અપીડિતા યૂપવક્રાઃસશલ્કાઃ

અપીડિતા વલ્લીવેષ્ટનકીટાગ્ન્યાદિભિરનુપહતા ઇત્યર્થઃ ।
યૂપવક્રાઃ યૂપવન્નતાગ્રા ઇત્યર્થઃ ।
સશલ્કાઃ સત્વચઃ ।
અસમાસાત્ સર્વ એવંરૂપાઃ, ન તુ યથાસઙ્ખ્યમ્ ।
તથા ચાહ મનુઃ-
ઋજવસ્તે તુ સર્વે સ્યુરવ્રણાઃસૌમ્યદર્શનાઃ ।
અનુદ્વેગકરા નૄણાં સત્વચો ઽનગ્નિદૂષિતાઃ ॥
ઇતિ ॥
મૂર્ઘલલાટનાસાગ્રપ્રમાણાઃ

પ્રમાણશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ।
મૂર્ધપ્રમાણા બ્રહ્મણસ્ય, લલાટપ્રમાણાઃ ક્ષત્રિયસ્ય, નાસાગ્રપ્રમાણા
વૈશ્યસ્ય ।
તથા ચ મનુઃ -
કેશાન્તિકો બ્રાહ્મણસ્ય દણ્ડઃ કાર્યઃ પ્રમાણતઃ ।
લલાટસમ્મિતો રાજ્ઞઃ સ્યાત્તુ નાસાન્તિકો વિશઃ ॥
ઇતિ ॥
ઇદાનીં બ્રહ્મચારિવેષમાહ-
મુણ્ડજટિલશિખાજટાશ્ચ

મુણ્ડો મુણ્ડિતશિરસ્કઃ ।
જટિલઃ સકેશઃ ।
શિખા એવ જટા યસ્ય સ શિખાજટઃ ।
એવં મુણ્ડશબ્દેન સમસ્તમુણ્ડનમુચ્યતે ।
ચકારો વાર્ઽથઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે-મુણ્ડો વા જટિલો વા શિખાજટો વેતિ ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યાભિપ્રાયં બહુવચનમ્ ।
યથાક્રમનિવૃત્ત્યર્થં વેતિ નોક્તમ્ ।
તથા ચ મનુઃ-
મુણ્ડો વા જટિલો વા સ્યાદસ્ય વા સ્યાચ્છિખાજટઃ ॥
ઇતિ ॥
ઇદાનીં શૌચતો ઽધ્યયનાધિકારાત્ શૌચાર્થં પૂર્વં દ્રવ્યશુદ્ધિરુચ્યતે-
દ્રવ્યહસ્ત ઉચ્છિષ્ટો નિધાયાચામેત્

બ્રાહ્મણભોજનાદૌ પ્રવૃત્તો દ્રવ્યહસ્તઃ પૂર્વમનુચ્છિષ્ટઃ કેનચિત્કારણેનોચ્છિષ્ટસ્પર્શાદપ્રયતો ભવતિ, તદા તદ્દ્રવ્યં ભૂમૌ નિધાય સ્થાપયિત્વાઽચામેત્ ।
તથા ચ વસિષ્ઠઃ-
પ્રચરન્નભ્યવહાર્યેષુ ઉચ્છિષ્ટં યદિ સંસ્પૃશેત્ ।
ભૂમૌ નિધાય તદ્દ્રવ્યમાચમ્ય પ્રચરેત્પુનઃ ॥
ઇતિ ॥
પુરુષશૌચવિવક્ષાયાં દ્રવ્યહસ્તગ્રહણમનર્થકમ્ ।
અતો દ્રવ્યસ્ય નિધાનમાત્રાદેવ શુદ્ધિઃ, પુરુષસ્યાચમનાત્ ।
યત્તુ દ્રવ્યસ્ય સ્મૃત્યન્તરે પ્રોક્ષણમુક્ત-ઽભૂમૌ નિક્ષિપ્ય પ્રોક્ષણાદ્દ્રવ્યં શુદ્ધ્યતિઽ; ઇતિ તદભ્યવહાર્યપક્વદ્રવ્યવિષયમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કથં પુનસ્તુલ્યસંહિતે સૂત્રે વિશેષો ઽવગમ્યતે-નિધાયાચચમનં ન પુનરનિધાયેતિ ।
ઉચ્યતે-યદ્યનિધાયાચમનમિષ્ટં સ્યાત્તતો ઽદ્રવ્યહસ્ત ઉચ્છિષ્ટ આચામેત્ઽ; ઇત્યેતાવદેવ વક્તવ્યં સ્યાત્, કિં નિધાનેન ક્રિયત ઇતિ, તતઃ સૂત્રાતિરેકાન્નિધાનપક્ષ એવાભીષ્ટ ઇત્યવગમ્યતે ।
યત્તુ મનુનોક્તં-
ઉચ્છિષ્ટેન તુ સંસ્પૃષ્ટો દ્રવ્યહસ્તઃ કથંચન ।
અનિધાયૈવ તદ્દ્રવ્યમાચાન્તઃશુચિતામિયાત્ ॥
ઇતિ ॥
તદનભ્યવહાર્યદ્રવ્યવિષયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવંચાભ્યવહાર્યદ્રવ્યસ્યાપક્વસ્ય કદલીફલાદેઃ નિધાનમાત્રાદેવ શુદ્ધિઃ ।
પક્વસ્ય ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય પ્રોક્ષણાચ્છુદ્ધિઃ ।
અનભ્યવહાર્યદ્રવ્યસ્ય વસ્ત્રાદેરનિધાયાચમનાચ્છુદ્ધિઃ ॥
ઇદાનીં દ્રવ્યશુદ્ધિમાહ-
દ્રવ્યશુદ્ધિઃ પરિમાર્જનપ્રદાહતક્ષણનિર્ણેજનાનિ
તૈજસમાર્ત્તિકદારવતાન્તવાનામ્

તૈજસાદીનાં દ્રવ્યાણાં પરિમાર્જનાદિના ક્રમેણ શુદ્ધિઃ ।
દ્રવ્યત્વે સિદ્ધે તેષાં દ્રવ્યવચનં સ્વકાર્યનિષ્પાદનસાર્મથ્યાર્થમ્ ।
તતશ્ચ ભિન્નભાણ્ડાદીનાં ન શૌચમ્ ।
તેજસા હેતુભૂતેન યાનિ ક્રિયન્તે તાનિ તૈજસાનિ સૌવર્ણાદીનિ ।
તેષાં તૈજસાનામુચ્છિષ્ટલિપ્તાનામ્ ।
કુત એતત્ ? મૂત્રાદ્યુપહતાનાં સ્મૃત્યન્તરે શુદ્ધ્યન્તરવિધાનાત્ ।
તથા ચૌશનસં-ઽતૈજસાનાં મૂત્રપુરીષરેતઃ કુણપોપહતાનાં આવર્તનમુલ્લેખનં ભસ્મના ત્રિઃ સપ્તકૃત્વઃ પરિમાર્જનમ્ ।
અતૈજસાનામેવંભૂતાનામુત્સર્ગઃઽ; ઇતિ ।
તથા અન્યશરીરમલદૂષિતે કણ્વવચનમારબ્ધમ્- ઽશ્લેષ્માદ્યુપહતાનામેકવિંશતિપરિમાર્જનચ્છુદ્ધિઃઽ; ઇતિ ।
તથાચાસ્પૃશ્યોછિષ્ટાનામૌશનસં વચનં સંગતમારબ્ધમ્- ઽઅનુલોમશૂદ્રશ્વકાકોપહતાનામુલ્લેખનં પ્રતિલોમેષુ સ્પૃશ્યોપહતાનોમકવિંશતિપરિમર્જનમસ્પૃશ્યોપહતાનામાવર્તનમ્ઽ; ઇતિ ।
તથા માંસરુધિરોપહતાનાં શઙ્ખવચનમારબ્ધં-ઽમૃદરિષ્ટકેઙ્ગુદબિલ્વસર્ષપકલ્કગોમૂત્રગોમયાદીનિ શૌચદ્રવ્યાણિઽ; ઇતિ ।
તથા ઽરજસ્વલાદુષ્ટાનામેકદિનં પઞ્ચગવ્યે નિક્ષિપ્ય એકવિંશતિપરિમાર્જનાચ્છુદ્ધિઃઽ; ઇતિ પૈઠીનસિવચનમ્ ।
એવમન્યેષ્વપિ સ્મૃત્યન્તરેષુ મલાન્તરદૂષિતેષુ તૈજસેષુ શુદ્ધ્યન્તરાણ્યામ્નાતાનિ ।
અતોત્રોચ્છિષ્ટલિપ્તાનામેવ કલ્પયિતું ન્યાય્યમિતિ ।
તેષામુચ્છિષ્ટલિપ્તાનાં પરિમાર્જનં ભસ્મના પરિતઃ સર્વતઃ ।
માર્ત્તિકાનાં મૃન્મયાનામસ્પૃશ્યોપહતાનામ્ ।
કુતઃ? સ્મૃત્યન્તરે વિશેષદર્શનાત્ ।
તથોશનસો વચનં-ઽમૃન્મયાનામુચ્છિષ્ટલિપ્તાનામપમાર્જનમુચ્છષ્ટસ્પૃષ્ટાનાં પ્રોક્ષણમ્ઽ; ઇતિ ।
તથા વસિષ્ઠવચનમ્-
મદ્યમૂત્રપુરીષૈશ્ચ શ્લેષ્મપૂયાશ્રુશોણિતૈઃ ।
સંસ્પૃષ્ટં નૈવ શુદ્ધ્યેત પુનઃપાકેન મૃન્મયમ્ ॥
ઇતિ મદ્યાદિદૂષિતાનાં ત્યાગ ઉક્તઃ ।
અતોત્ર ચણ્ડાલાદ્યુપહતાનામેવ કલ્પયિતું ન્યાય્યમિતિ ।
પ્રદાહઃ પ્રકર્ષેણ દાહઃ પૂર્વસ્વભાવોત્પાદનમિત્યર્થઃ ।
દારવાણાં આસનશયનાદીનાં અણેધ્યાદ્યુપહતાનાં તક્ષણં તનૂકરણં યાવન્માત્રમુપહતમ્ ।
અસ્પૃશ્યસ્પૃષ્ટાનાં પ્રોક્ષણમ્ ।
કુતઃ ? ઽપ્રોક્ષણં સંહતાનામ્ઽ; ઇતિ મનુવચનાત્ ।
પ્રક્ષાલનશક્યાનાં પ્રક્ષાલનમ્ ।
તાન્તવાનાં તન્તુમયાનાં કાર્પાસાદિવિકારાણાં અસ્પૃશ્યદૂષિતાનામ્ ।
મલદૂષિતે સ્મૃત્યન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્-ઽધાવનં તન્માત્રચ્છેદનમુત્સર્ગઃઽ; ઇતિ ।
ઽચેલાદીનાં મલાદિદૂષિતાનામ્ઽ; ઇતિ પૈઠીનસિવચનમ્ ।
તથા ઽશ્રીફલૈરંશુપટ્ટાનામ્ઽ; ઇત્યેવમાદીનિ મનુનોક્તાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ,અસ્પૃશ્યદૂષિતાનાં બહૂનાં વસ્ત્રાણાં પ્રોક્ષણમ્ ઽબહૂનાં ધાન્યવાસસામઽ; ઇતિ મનુના પ્રોક્ષણેનૈવ શુદ્ધિવિધાનાત્ ।
અતોલ્પાનામસ્પૃશ્યદૂષિતાનાં નિર્ણેજનમ્ ॥
તૈજસવદુપલમણિશઙ્ખશુક્તીનામ્

તૈજસવચ્છુદ્ધિરુપલાદીનામ્ ।
અતિદેશઃ સ્મૃત્યન્તરોક્તશુદ્ધ્યપેક્ષાર્થઃ ।
ઉપલાનાં મણીનાં તાવચ્છ્રૂયતે-
નિર્લેપં કાઞ્ચનં ભાણ્ડં અદ્ભિરેવ વિશુદ્ધ્યતિ ।
અબ્જમશ્મમયં ચૈવ રાજતં ચાનુપસ્કૃતમ્ ॥
શઙ્ખશુક્તિમણીનાં ચ ગોમૂત્રેણોદકેન વા ॥
ઇતિ મનુવચનમ્ ।
ઽપયસા શઙ્ખશુક્તીનામ્ઽ; ઇતિ પૈઠીનસિવચનમ્ ॥
દારુવદસ્થિભૂમ્યોઃ

અસ્થિ હસ્તિદન્તાદિસંવ્યવહાર્યદ્રવ્યાણિ ।
ભૂમિઃ, ગૃહાદિઃ દારુવદિતિ પ્રકૃતિદ્રવ્યેણાતિદેશં બ્રુવન્ એતત્ જ્ઞાપયતિ-યત્ વિકારસ્ય શોચમુચ્યતે પ્રકૃતિદ્રવ્યસ્યાપિ તદેવ ભવતીતિ ।
ઇતરથા દારવવદિતિ વક્તવ્યમાસીદિતિ ।
અસ્થિભૂમ્યોઃ સ્મૃત્યન્તરોપદિષ્ટાપેક્ષાર્થો ઽતિદેશઃ ।
તથા ચ સ્મૃત્યન્તરોપદિષ્ટાપેક્ષાર્થો ઽતિદેશઃ ।
તથા ચ સ્મૃત્યન્તરમ્-ઽઅસ્પૃશ્યસ્પૃષ્ટાનાં ભૂમ્યસ્થ્નાં પ્રોક્ષણાચ્છુદ્ધિઃઽ; ઇતિ કણ્વવચનમ્ ॥
આવપનં ચ ભૂમેઃ

ભૂમિગ્રહણમસ્થિનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
ચકોરાત્ સ્મૃત્યન્તરોક્તાન્યપિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
તથાચોક્તં વસિષ્ઠેન-
ખનનાદ્દહનાદ્ધર્ષાત્ ગોભિરાક્રમણાદપિ ।
ચતુર્ભિઃશુદ્ધ્યતે ભૂમિઃ પઞ્ચમાચ્ચોપલેપનાત્ ॥
ઇતિ ।
તથા ચ મનુઃ-
સમ્માર્જનેન સેકેન દાહેનોલ્લેખનેન ચ ।
ગવાં ચ પરિવાસેન ભૂમિઃશુદ્ધ્યતિ પઞ્ચભિઃ ॥
ઇતિ ।
યથાલેપં વિકલ્પેન સમુચ્ચયેન વા શૌચં કર્તવ્યમ્ ॥
ચેલવદ્રજ્જુવિદલચર્મણામ્

રજ્જુઃ દર્ભાદિનિષ્પન્નઃ ।
વિદલઃ વંશમયૂરપક્ષાદિનિષ્પન્નઃ ચર્મ વ્યાઘ્રચર્માદિ તેષામસ્પૃશ્યસ્પૃષ્ટાનાં ચેલવત્ વસ્ત્રવચ્છૌચમ્ ।
ચર્મશબ્દેન પ્રકૃતિગ્રહણેન વિકારસ્યાપિ ગ્રહણમ્ ।
રજ્જ્વાદીનાં પ્રોક્ષણસ્યાપિ પ્રવેશાર્થમતિદેશઃ ।
અતોસ્પૃશ્યસ્પૃષ્ટાનાં પ્રોક્ષણમપિ કર્તવ્યમ્ ।
તથા ચ પૈઠનસિઃ-ઽરજ્જુવિદલચર્મણામસ્પૃશ્યસ્પૃષ્ટાનાં પ્રોક્ષણાચ્છુદ્ધિઃઽ; ઇતિ ॥
ઉત્સર્ગો વાત્યન્તોપહતાનામ્

રજ્જ્વાદીનાં ત્યાગો વા ।
વ્યવસ્થૈતવિકલ્પો ઽયમ્ ।
અતો ઽત્યન્તોપહતાનાં ત્યાગઃ ।
ઇતરેષાં શૌચમિતિ ॥
ઇદાનીં ઽદ્રવ્યહસ્ત ઉચ્છિષ્ટો નિધાયાચામેત્ઽ; ઇત્યુક્તં, તદાચમનવિધિત્સયાઽહ-
પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વા શૌચમારભેત

પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વેતીચ્છાતો વિકલ્પઃ ।
નનુ ચ શૌચ ગ્રહણમનર્થકમ્, ઉત્તરત્રાચામોદિતિ વક્ષ્યતિ, તેનૈવાર્થસિદ્ધત્વાદિતિ ।
ઉચ્યતે-અન્યદપિ શૌચાઙ્ગમેતદ્દિગભિમુખ એવ કુર્યાદિતિ ।
એવં ચ પાદપ્રક્ષાલનાદિકમપિ તદ્દિગભિમુખ એવ કુર્યાદિતિ ।
આરભેતેતિ સમાહિતાર્થમ્, અતો યાવદાચમનપરિસમાપ્તિઃ તાવન્તં કાલમનન્યચિત્તો ભવેત્ ॥
શુચૌ દેશ આસીનો દક્ષિણં બાહું જાન્વન્તરા કૃત્વા યજ્ઞોપવીત્યા મણિબન્ધાત્પાણી પ્રક્ષાલ્ય વાગ્યતો હૃદયસ્પૃશસ્ત્રિશ્ચતુર્વાપ આચામેત્

શુચૌ દેશે સ્થાને અનુપહતે ।
એવં ચ પાદપ્રક્ષાલનમપ્યર્થસિદ્ધં મા ભૂત્
અશુદ્ધિપાદસમ્બન્ધાદ્દેશસ્યાપ્યશુચિભાવ ઇતિ ।
તથા ચ વખિષ્ઠઃ- ઽપ્રક્ષાલ્ય પાદૌ પાણો ચા મણિબન્ધનાત્ઽ; ઇતિ ।
આસીન એવ, નાન્યાવસ્થઃ ।
તથાચ વસિષ્ઠઃ-ઽવ્રજન્ તિષ્ઠન્ શયાનઃ પ્રણતો વા નાચામેત્ઽ; ઇતિ ।
દાક્ષિણં બાહું જાન્વોર્મધ્યે કૃત્વા ।
યજ્ઞોપવીતોતિ ।
યદિ કદાચિત્ અયજ્ઞોપવીતિ ભૂત્વાપ્યાસ્તે તથાપ્યાચમને અવશ્યં યજ્ઞોપવીતિના ભવિતવ્યમિતિ ।
તથા ચાપસ્પમ્બઃ-ઽઉપાસને ગુરૂણાં વૃદ્ધાનામતિથીનાં હોમે જપ્યકર્મણિ ભોજન આચમને સ્વાધ્યાયે ચ યજ્ઞોપવીતિ સ્યાત્ઽ; ઇતિ ।
આચમનાઙ્ગત્વેનાન્યયજ્ઞોપવીતોત્પાદનાર્થં વા ।
તથા ચ વસિષ્ઠઃ-
સ્નાતકાનાં તુ નિત્યં સ્યાદન્તર્વાસસ્તથોત્તરમ્ ।
યજ્ઞોપવીતે દ્દે યષ્ટિઃ સોદકશ્ચ કમણ્ડલુઃ ॥
ઇતિ ॥
મણિર્યસ્મિન્દેશે બધ્યતે સ મણિબન્ધઃ ।
તસ્માદામણિબન્ધનાત્પાણી પ્રક્ષાલ્ય વાગ્યતસ્તૂર્ષ્ણીં હૃદયસ્પૃશો હૃદયંગમાઃ ।
અપાંપરિમાણાર્થમિદમ્ ।
માષનિમજ્જનમાત્રાસ્તાવત્યો ભવન્તિ ।
તથાચાહોશના ઽમાષનિમજ્જનમાત્રા હૃદયંગમા ભવન્તિઽ; ઇતિ ।
ત્રિશ્ચતુર્વેત્યત્ર વિકલ્પો વ્યવસ્થિતઃ- યદા ઽઆપઃ પુનન્તુઽ; ઇત્યાદિમન્ત્રમુક્ત્વાઽચમ્યતે તદા ચતુઃ
અન્યત્ર ત્રિરિતિ ।
અબ્ગ્રહણં ગોમૂત્રાદિનિવૃત્ત્યર્થં તેષાં શુદ્ધિહેતુત્વસામાન્યાદ્ગ્રહણં મા ભૂદિતિ ।
ઉષ્ણબુદ્ધુદફેનકષાયાદિવર્જનાર્થં વા ।
પિબેદિતિ વક્તવ્યે આચામેદિતિ ગુરુસૂત્રકરણં વિધ્યન્તરોપસઙ્ગ્રહાર્થમ્ ।
તત્ર તૂશનાઽહ- ઽદક્ષિણં હસ્તતલં ગોકર્ણાકારં વિન્યસ્ય બ્રાહ્મેણ તીર્થેનાશબ્દં પિબેદૃગ્યજુઃસામવેદાન્ ધ્યાયન્ઽ; ઇતિ ॥
દ્વિઃ પરિમૃજ્યાત્

પ્રકૃતાબોષ્ઠૌ, અત્રાનુક્તત્વાત્, સ્મૃત્યન્તરદર્શનાચ્ચ, બ્રાહ્મેણૈવ તીર્થેન ।
પરિત્યુપસર્ગો વિધ્યન્તરોપસંગ્રહાર્થઃ ।
તત્ર તૂક્તં કણ્વેન-ઽઅથર્વવેદેતિહાસપુરાણાનિ ધ્યાયન્ બ્રાહ્મેણ તીર્થેનોષ્ઠયોઃ સલોમપ્રદેશં મૃજ્યાત્ઽ; ઇતિ ॥
પાદૌ ચાભ્યુક્ષેત્

ચકારાત્ મુખં ચ ।
અભ્યુપસર્ગો વિધ્યન્તરોપસંગ્રહાર્થઃ ।
તત્રાહ ભાર્ગવઃ-ઽઓષ્ઠૌ પરિમૃજ્યાત્તતો મુખં
પરિમૃજેદગ્નાન્ધ્યાયં સ્તતઃ પાદાવભ્યુક્ષેત્ વિષ્ણું ધ્યાન્ઽઇતિ ॥
ખાનિ ચોપસ્પૃશેચ્છીર્ષણ્યાનિ

ખાનિ શીર્ષણ્યાનિ નયનનાસિકાકર્ણાનિ ।
ચકારાદ્ધૃદયં ચ ।
તથાચ મનુઃ-
ત્રિરાચામેદપઃ પૂર્વં દ્વિરુન્મૃજ્યાત્તતો મુખમ્ ।
ખાનિ ચોપસ્પૃશેદદ્ભિરાત્માનં હૃદયં શિરઃ ॥
ઇતિ ॥
ઉપોપસર્ગો વિધ્યન્તરોપસંગ્રહાર્થઃ તન્નોશના ઽઅઙ્ગુષ્ઠોપકનિષ્ટિકાભ્યાં નયને ચન્દ્રાદિત્યૌ ધ્યાત્વા તત ઉપસ્પૃશ્ય તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નાસિકાવકાશૌ પ્રાણાન્ ધ્યાત્વા તત ઉપસ્પૃશ્ય કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં કર્ણૌ દિશો ધ્યાત્વા તત ઉપસ્પૃશ્યાઙ્ગુષ્ઠેન કેવલેન હૃદયમુપસ્પૃશેદાત્માનં ધ્યાયન્ઽ; ઇતિ ॥
મૂર્ધનિ ચ દદ્યાત્

મૂર્ધનિ ચેત્ વક્તવ્યે દદ્યાદિતિ ગ્રહણં સર્વાઙ્ગુલ્યર્થમ્ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરં ઽસર્વાઙ્ગુલિભિઃ શ્રિયં ધ્યાત્વા મૂર્ધનિ પ્રક્ષિપેત્ઽ; ઇતિ ।
ચકારાત્સવ્યે ચ પાણૌ ।
તથા ચ વસિષ્ઠઃ-ઽમૂર્ધનિ ચ દદ્યાત્સવ્યે પાણૌઽ; ઇતિ ।
ક્ષત્રિયવૈશ્યયોરપ્યેતદેવાચમનં વિશેષાનભિધાનાત્ સ્ત્રીશૂદ્રૌ ચ સકૃત્સકૃત્ઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરાભિધાનાત્ સ્ત્રીશૂદ્રયોશ્ચ સકૃત્પાનાત્ સકૃદોષ્ઠસ્પર્શનાચ્ચ શુદ્ધિર્દ્રષ્ટવ્યા અત્રાનુક્તાપિ ॥
ન કેવલમુચ્છિષ્ટસ્પર્શ એવાચમનં, અન્યદપ્યાચમનનિમિત્તમિદાનીમાહ-
સુપ્ત્વા ભુક્ત્વા ક્ષુત્વા ચ પુનઃ

પુનર્ગ્રહણં આદાવન્તે ચાચમનં કુર્યાદિત્યેવમર્થમ્ ।
ચકારાત્ સ્નાત્વા રુદિત્વા ચ ।
તથા ચ વસિષ્ઠઃ- ઽસુપ્ત્વા ભુક્ત્વા ક્ષુત્વા સ્નાત્વા પીત્વા રુદિત્વા ચાચાન્તઃ પુનરાચામેત્ઽ; ઇતિ ॥
તત્ર ક્ષુતસ્યાનિયતકાલત્વાત્ આદાવશક્યમાચમનમિતિ ચેત્ તત્રાપિ નિત્યપ્રાયત્યાર્થ આરમ્ભઃ ।
યથાઽહાપસ્તમ્બઃ-ઽમુહૂર્તમપિ શક્તિવિષયે નાપ્રયતસ્તિષ્ઠેત્ઽ; ઇતિ ।
સ્વાપાદૌ પ્રયતસ્યાપ્યાચમનમારમ્ભસાર્મથ્યાત્ ।
અતસ્તત્રાદાવન્તે ચાચમનં કુર્યાત્ તત્ર ભોજને કેચિદાદાવપિ દ્વિરાચમનમિચ્છન્તિ ।
તથાચાપસ્તમ્બઃ ઽભોક્ષ્યમાણસ્તુ પ્રયતો દ્વિરાચામેત્ઽ; ઇતિ ।
અન્યે સ્વાપાદાવન્ત એવ દ્વિરાચમનમિચ્છન્તિ યથાઽહોશના-
ઽસુપ્ત્વા ભુક્ત્વા ક્ષુત્વા સ્નાત્વા પીત્વા રુદિત્વા ચાચાન્તઃ પુનરાચામેદ્દ્વિઽ; ઇતિ ।
એવં ચ ભોજને આદાવન્તે ચ્ચ દ્વિરાચમનં સ્વાપાદાવેકમન્તે ચ દ્વિઃ ।
ક્ષુતસ્યાનિયતત્વાદન્ત એવ દ્વિરિતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥
ઇદાનીનુચ્છિષ્ટસંશ્લેષે અશુચિત્વે પ્રાપ્તે આહ-
દન્તશ્લિષ્ટેષુ દન્તવદન્યત્ર જિહ્વાભિમર્શનાત્ ॥
દશનાન્તરલગ્નેષુ ભક્ષ્યભોજ્યાવયવેષુ દન્તવત્ અનુચ્છિષ્ટો ભવતીત્યર્થઃ ।
ન ચેજ્જિહ્વયા સંસ્પૃશ્યન્તે ॥
અત્રાપિ-
પ્રાક્ચ્યુતેરિત્યેકે

સત્યપિ જિહ્વાભિમર્શને યાવત્ સ્વસ્થાનાન્ન ચ્યવન્તિ તાવચ્છુચિરિત્યેકે મન્યન્તે ॥
ચ્યુતેષ્વાસ્રાવવદ્વિદ્યાન્નિગિરન્નેવ તચ્છુચિઃ

ચ્યુતેષુ આસ્યે યજ્જલં તદાસ્રાવે યદ્વદ્વિજાતીયાત્ તન્નિગિરન્ શુચચિરેવ ભવતિ ।
આચમનશઙ્કા
નાસ્તીત્યર્થઃ ।
એવં ચાસ્રાવમપિ નિગિરન્ શુચિરેવ ભવતિ ।
કુતઃ ચ્યુતેષુ નિગિરન્ શુચિરિતિ વક્તવ્યે આસ્રાવવદ્વિદ્યાદિત્યારમ્ભાત્ ।
ગૌતમસ્તુ દન્તશ્લિષ્ટાનાં સતિ જિહ્વાભિમર્શને અશુચિર્ભવતીતિ ।
અન્યમતં તુ પ્રાક્ચ્યુતેરિતિ ।
સો ઽયં વ્યવસ્થિતવિકલ્પઃ, કર્માનુષ્ઠાનાધિકૃતસ્યાચમનનમન્યસ્ય નેતિ ॥
યથોચ્છિષ્ટાવયવો બહિર્ભૂતઃ અશુચિત્વમાપાદયતિ તદ્વદાસ્રાવસ્યાપિ પ્રાપ્ત આહ-
ન મુખ્યા વિપ્રુષ ઉચ્છિષ્ટં કુર્વન્તિ ન ચેદઙ્ગે નિપતન્તિ

મુખે ભવા મુખ્યાઃ વિપ્રુષ આસ્રાબાવયવાઃ તે મન્ત્રયમાણસ્ય વિનિર્ગતા નાપ્રાયત્યં જનયન્તિ યદ્યઙ્ગે સ્તનોદરાદૌ ન નિપતન્તિ ।
નિશબ્દો નિશ્ચયાર્થઃ અતો નિશ્ચયેન યદ્યઙ્ગે પતન્તિ તદાનીમેવોચ્છિષ્ટં જનયન્તિ નાશઙ્કામાત્રેણેતિ ।
એવં ચોચ્છિષ્ટાવયવો યત્રકુત્રચિન્નિપતન્નુચ્છિષ્ટં જનયતિ, આસ્રાવો ઽઙ્ગ એવેતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥
સર્વશૌચાર્થમિદમધુનોચ્યતે-
લેપગન્ધાપકર્ષણે શૌચમમેધ્યલિપ્તસ્ય

લેપગન્ધયોરપનયને કૃતે અમેધ્યલિપ્તસ્ય અમેધ્યસમ્બદ્ધસ્ય શુચિત્વં ભવતિ ।
અમેધ્યશબ્દેન દ્વાદશમલા ઉચ્યન્તે ॥
યથાઽહ મનુઃ-
વસા શુક્લમસૃઙ્મજ્જા મૂત્રવિડ્ઘ્રાણકર્ણવિટ્ ।
શ્લેષ્માશ્રુ દૂષિકા સ્વેદો દ્વાદશૈતે નૃણાં મલાઃ ॥
અનભિવ્યક્તગન્ધાનાં શ્લેષ્માદીનાં લેપમાત્રદર્શનાત્ લેપગ્રહણમ્ ।
મૂત્રાદીનાં લેપાનુપલબ્ધેર્ગન્ધમાત્રોપલબ્ધેશ્ચ ગન્ધગ્રહણમ્ ।
શૌચાધિકારે પુનઃ શૌચગ્રહણં તૈજસાદીનામપિ લેપગન્ધાપનયનયાદેવ શૌચમિત્યેવમર્થમ્ ॥
તત્ કેન કર્તવ્યમિત્યત આહ-
તદદ્ભિઃ પૂર્વં મૃતા ચ

તચ્છૌચમદ્ભિઃ પૂર્વં તતો મૃદા ।
ચકારાત્તત ઉભયેન ।
તદ્ગ્રહણં અન્નલેપસ્યાપિ ચૂર્ણાદિના અપકર્ષણાર્થમ્ ।
તદદ્ભિર્મૃદા ચેતિ વક્તવ્યે પૂર્વગ્રહણં યત્ર નાતીવ લેપો લક્ષ્યતે તત્રાદ્ભિરેવ શસૌચમિત્યેવમર્થં, યથાઽહ મનુઃ-
નિર્લેપં કાઞ્ચનં ભાણ્ડમદ્ભિરેવ વિશુધ્યતિ ।
અબ્જમશ્મમયં ચૈવ રાજતં ચાનુપસ્કૃતમ્ ॥
ઇતિ ॥
અથવા યત્ર યત્ર શૌચમુક્તં તત્ર તત્રાદ્ભિરેવ શૌચં પ્રથમં કાર્યમિત્યેવમર્થમ્ ।
યથા મૃદા અદ્ભિરિતિ સમુચ્ચીયતે તથા ભસ્માદિભિરપિ સમુચ્ચયાર્થો વિસમાસઃ ।
તૈસજાદીનાં દ્રવ્યાણામુક્તત્વાત્ ઇદં શૌચં શરીરાવયવસ્યામેધ્યલિપ્તસ્ય દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
મૂત્રપુરીષસ્રેહુવિસ્રંસનાભ્યવહારસંયોગેષુ ચ

ચકારઃ આચમનાનુકર્ષણાર્થઃ ।
વિસ્રંસનં નિરસનં, તત્ મૂત્રપૂરીષસ્રેહૂણાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ।
અભ્યવહારસંયોગો ઽભ્યવહાર્યદ્રવ્યોપયોગઃ ।
તસ્યાનમેધ્યત્વાત્ લેપગન્ધાપકર્ષણાર્થમભિધાનં, આચમનસ્ય ઽસુપ્ત્વા ભુક્ત્વાઽ; ઇત્યનેન સિદ્ધત્વાત્ લેપગન્ધાપકર્ષણં ચ મૃત્સલિલપ્રક્ષાલનેન કુર્યાત્ ।
એવં ચ ઽતદદ્ભિઃ પૂર્વમ્ઽ; ઇત્યત્ર યદુક્તં ચૂર્ણાદિના અન્નલેપાપકર્ષણં તેનાશક્યમિદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અથવા-અભ્યવહારસંયોગસ્યાપિ આચમનાર્થ એવોપન્યાસઃ ।
ઽસુપ્ત્વા ભુક્ત્વાઽ; ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધમનૂદ્યતે ક્રમાર્થમ્, કથં-તદ્ગ્રહણેનાન્નલેપાપકર્ષણમુક્તં તદપકર્ષણં પૂર્વં કૃત્વા તતઆચામેદિત્યેવમર્થં અન્યથા સન્દેહઃ સ્યાદિતિ ।
તથા ચાપસ્તમ્બઃ ઽમૂત્રં કૃત્વા પૂરીષં વા મૂત્રપુરીષલેપાનન્નલેપાનુચ્છિષ્ટલેપાન્
રેતસશ્ચ યે લેપાસ્તાન્ પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ ચાચમ્ય પ્રયતો ભવતિઽ; ઇતિ ।
મૂત્રપુરીષૌ પ્રસિદ્ધૌ ।
સ્રેહૂ રેતઃ ।
મૂત્રાદીનામાચમનાર્થમુપન્યાસઃ લેપગન્ધાપકર્ષસ્ય ઽલેપગન્ધાપકર્ષણે શૌચમ્ઽ; ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધત્વાત્ ॥
યત્ર ચામ્નાયો વિદધ્યાત્

તત્ર તદેવ ભવતીતિ શેષઃ ।
આમ્નાયો વેદઃ, સ યત્ર યજ્ઞવિષયે સ્ફ્યાદીનાં પ્રક્ષાલનમાત્રાદેવ શુદ્ધિં વિદધ્યાત્ તત્ર તદેવ, ન દારુસામાન્યેન તક્ષણાદિ ।
અતુલ્યબલત્વાદેવેદં સિદ્ધમિતિ ચેત્ શ્રુત્યુક્તસ્ય લૌકિકે અનનુપ્રવેશનાર્થ ઉપન્યાસઃ, યથાર્ દવ્યા યાગવિષયે શ્રુત્યા પ્રક્ષાલનેન શુદ્ધિરુક્તા, તસ્યા લૌકિકે વ્યાપૃતાયા અપિ
દર્વીસામાન્યેન શ્રુત્યુક્તા મા ભૂત્ સ્મૃત્યુક્તામેવ કુર્યાદિત્યેવમર્થમુપન્યાસઃ ।
અથવા-આમ્નાયશબ્દેન મનુરુચ્યતે ।
સ યત્ર શૌચં વિદધ્યાત્ તત્ર તદેવ, યથા ઽયતીનાં તુ ચતુર્ગુણમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
તદુક્તત્વાદેવાસન્દેહ ઇતિ ચેત્ ઉચ્યતે- યસ્મિન્વિષયે ન કિંચિદુચ્યતે તત્ર સ્મૃત્યન્તરોક્તં ભવતિ ।
યત્ર લેપગન્ધાપકર્ષણાદિ કિંચિદુચ્યતે તત્ર સ્મૃત્યન્તરેણ વિકલ્પશઙ્કા ભવતીતિ તન્નિરાસાર્થમુક્તં ઽયત્ર ચામ્નાયો વિદધ્યાત્ઽ; ઇતિ ।
એવં ચ લેપગન્ધાપકર્ષણે કૃતે ઽપિ ઽદ્વિગુણં બ્રહ્મચારિણઃઽ; ઇત્યેવમાદ્યાશ્રયણીયમ્ ॥
ઇદાનીં કૃતશૌચસ્ય બ્રહ્મચારિણો ઽધ્યયનાર્થં ગુરૂપસદનવિધિમાહ-
પાણિના સવ્યમુપસઙ્ગૃહ્યાનઙ્ગુષ્ઠમધીહિ ભો ઇત્યામન્ત્રયેત ગુરુમ્

પાણિના દક્ષિણેન સવ્યં પાણિમનઙ્ગુષ્ઠવર્જિતં ગૃહીત્વા અધીહિ ભો ઇતિ પ્રાર્થયેત ગુરુમધ્યાપકમ્ ।
પાણિગ્રહણં પાદનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
પાણિપ્રકરણાતસવ્યમપિ પાણિમેવેતિ ગમ્યતે ।
ઉપસઙ્ગ્રહણં અઙ્ગુલિપ્રદેશે ઇતિ
ગમ્યતે અનઙ્ગુષ્ઠમિત્યુક્તત્વાત્ ॥
કિઞ્ચ-
તત્ર ચક્ષુર્મનાઃ

તત્ર ગુરૌ ચક્ષુર્મનસી વ્યવસ્થાપયેદિત્યર્થઃ ॥
કિઞ્ચ-
પ્રાણોપસ્પર્શનં દર્ભૈઃ

કાર્યમિતિ શેષઃ ।
સાક્ષાત્પ્રાણાનામુપસ્પર્શનાસમ્ભવાત્ પ્રાણ ઇતિ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણિ શીર્ષણ્યાન્યુચ્યન્તે ।
તાન્યુપસ્પર્શયેદ્દર્ભૈરાચમનોક્તેન ક્રમેણ ॥
કિઞ્ચ-
પ્રાણાયામાસ્ત્રયઃ પઞ્ચદશમાત્રાઃ

કાર્યા ઇતિ શેષઃ ।
પ્રાણાયામઃ પ્રાણનિરોધઃ નિરુચ્છ્વાસેનાવસ્થાનં, તે ત્રયઃ કાર્યાઃ ।
પ્રત્યેકં પઞ્ચદશમાત્રાઃ ।
માત્રા નામ મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠશબ્દેન લોકે પ્રસિદ્ધા ॥
કિઞ્ચ-
પ્રાક્કૂલેષ્વાસનં ચ

પ્રાગગ્રેષુ, પ્રકરણાદ્દર્ભેષુ, આસનમુપવેશનં, કાર્યમિતિ શેષઃ ।
ચકારાત્ દર્ભપવિત્રપ્રાણિશ્ચ ॥
કિઞ્ચ-
ઓંપૂર્વા વ્યાહૃતયઃ પઞ્ચ સત્યાન્તાઃ

ઉદાહર્તવ્યા ઇતિ શેષઃ ।
પ્રત્યેકં પ્રણવપૂર્વા ભૂરાદ્યાસ્તિસ્રઃ પુરુષમધ્યાઃ સત્યાન્તાઃ ।
એવં જાબાલિશ્રુતૌ પ્રસિદ્ધઃ ॥
કિઞ્ચ-
ગુરોઃ પાદોપસઙ્ગ્રહણં પ્રાતઃ

કાર્યમિતિ શેષઃ ।
ઉપસઙ્ગ્રહણમિતિ વક્તવ્યે પાદગ્રહણં સ્મૃત્યન્તરોપદિષ્ટવિધ્યુપસઙ્ગ્રહણાર્થમ્ ।
યથાઽહ મનુઃ-
વ્યત્યસ્તપાણિના કાર્યમુપસઙ્ગ્રહણં ગુરોઃ ।
સવ્યેન સવ્યઃ સ્પૃષ્ટવ્યો દક્ષિણેન તુ દક્ષિણઃ ॥
ઇતિ ॥
પ્રાતરુત્થાયોત્થાય પ્રતિદિનમ્ ।
ગુરુગ્રહણં આત્મનો મા ભૂદિતિ ।
તટઃ પૂર્વં પ્રાણોપસ્પર્શનમાત્મનઃ ॥
કિઞ્ચ-
બ્રહ્માનુવચને ચાદ્યન્તયોઃ

વેદપાઠસ્યાદ્યન્તયોઃ આરમ્ભાવસાનયોઃ ।
ચકારઃ પાદોપસઙ્ગ્રહણાનુકર્ષણાર્થઃ ॥
કિઞ્ચ-
અનુજ્ઞાત ઉપવિશેત્પ્રાઙ્મુખો દક્ષિણતઃ શિષ્ય ઉદઙ્મુખો વા

આચાર્યેણાદિષ્ટઃ તસ્ય દક્ષિણસ્યાં દિશિ પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વોપવિશેત્ સંભવતો વિકલ્પઃ આસીનસ્યાચાર્યસ્ય યથા તદભિમુખો ભવતિ તથા પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વા ઉપવિશેદિત્યર્થઃ ।
કથં ? ઽતત્ર ચતુર્મનાઃ ઽ; ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
શિષ્યગ્રહણમન્યસ્યાપ્યુપસન્નસ્યાયમેવ વિધિરિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
ઽઅનુજ્ઞાતો દક્ષિણતઃઽ; ઇતિ ચ નિયમાર્થઃ નાનનુજ્ઞાત ઉપવિશેન્નાદક્ષિણત ઇતિ ॥
કિઞ્ચ-
સાવિત્રી ચાનુવચનમાદિતો બ્રહ્મણ આદાને

સાવિત્રી તત્સવિતુરિત્યાદિ ।
ચકારાદોઙ્કારપૂર્વા વ્યાહૃતયશ્ચ ।
તથાચ મનુઃ-
ઓઙ્કારપૂર્વિકાસ્તિસ્રો મહાવ્યાહૃતયો ઽવ્યયાઃ ।
ત્રિપદા ચૈવ ગાયત્રી વિજ્ઞેયા બ્રહ્મણો મુખમ્ ॥
ઇતિ ॥
અનુવચનમધ્યેતવ્યમ્ ।
બ્રહ્મણો વેદસ્યાદાને આરમ્ભે અધ્યયનારમ્ભકાલ ઇત્યર્થઃ ।
આદિતઃ પૂર્વમ્ ॥
કિંચ-
ઓઙ્કારો ઽન્યત્રાપિ

અનુવચનાનન્તરં ઓઙ્કારશ્ચોદાહર્તવ્યઃ અન્યત્રાપિ ।
અત્ર ક્રમઃ પ્રાતરુત્થાય પાદૌપસઙ્ગ્રહણં, તદાહૂય ઉપવિશેત્ દર્ભેષુ, તતઃ પ્રાણોપસ્પર્શનં દર્ભૈઃ, તતઃ પ્રાણાયામાન્કૃત્વા મહાવ્યાહૃતીઃ પઞ્ચ ઉક્ત્વા, અઞ્જલિના ઽઅધીહિ ભોઃઽ; ઇતિ ગુરુમામન્ત્ર્ય, ઓઙ્કારપૂર્વિકા વ્યાહૃતીઃ સાવિત્રીં ચોક્ત્વા પ્રણવપૂર્વમધીયીત ।
પ્રથમાધ્યયન એવાયં વિધિઃ કુતઃ ? સાવિત્રી ચાનુવચનં તતો ઽધીયીતેતિ વક્તવ્યે આદિતો બ્રહ્મણ આદાન ઇત્યારમ્ભાત્ ।
પ્રતિદિવસમોઙ્કારમેવોક્ત્વા ।
કુતઃ ? ઓઙ્કારો ઽન્યત્રેત્યુક્તત્વાત્ ।
અન્યત્ર પ્રથમાધ્યયનાદન્યત્ર ।
અપિશબ્દઃ પ્રથમાધ્યયને ઽપિ પ્રણવપ્રવેશનાર્થઃ ।
કેચિદન્યત્રાપીત્યનેનાઙ્ગાદૌ પ્રણવમિચ્છન્તિ ॥
અન્તરાગમને પુનરુપસદનમ્

યદ્યધીયતામન્તરા મધ્યે કશ્ચિદ્ગચ્છેત્તતઃ પુનરપિ પાદોપસઙ્ગ્રહણાદિપ્રણવોચ્ચારણાન્તો યો વિધિસ્તં કુર્યાત્તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમ્ ।
અપ્રકરણે ઽપિ પ્રાયશ્ચિત્તમાનન્તર્યેણાનુષ્ઠાનાર્થમ્ ।
માનુષાણાં ગમન એતત્, ઇતરેષામૂર્ધ્વમભિધાનાત્ ।
અત્રાનધ્યાયશ્રવણાભાવાત્ પ્રાયશ્ચત્તાનન્તરમધીયીત ।
પ્રથમાધ્યયનાપે7યા પુનર્ગ્રહણમ્, અન્યત્રોપસદનાભાવાત્ ।
અતો ઽન્યત્ર પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમેવોપસદનં કર્તવ્યં તદનન્તરમધ્યયનં કર્તવ્યમ્ ।
તથાઽહાપસ્તમ્બઃ- ઽઅધીહિ ભો ઇત્યુક્ત્વાધીયીતાધ્યાપયેદ્વાઽ; ઇતિ ॥
કિઞ્ચ-
શ્વનકુલસર્પમણ્ડૂકમાર્જારાણાં ત્ર્યહમુપવાસો વિપ્રવાસશ્ચ

એતે પ્રસિદ્ધાઃ ।
શ્વાદીનાં પ્રત્યેકમન્તરા મનગે ત્ર્યહં ભક્તત્યાગઃ પ્રાયશ્ચિત્તં, વિપ્રવાસો ગુરુણા વિરહિતસ્યાવસ્થાનમેકાહમ્ ।
એવં ચ ગુરુવિપ્રયોગોપદેશાદેવ એકાહમનધ્યાયસિદ્ધિઃ ।
કુત એકાહોપલબ્ધિરિતિ ચેત્, વિસમાસાત્ ।
અન્યથા ત્ર્યહમુપવાસવિપ્રવાસૌ ચેત્યવક્ષ્યત્ ।
અત એકાહમેવાનધ્યાયઃ ।
તથા ચ મનુઃ-
પશુમણ્ડૂકમાર્જારશ્વસર્પનકુલેષુ ચ ।
અન્તરા ગમને વિદ્યાદનધ્યાયમહર્નિશમ્ ॥
ઇતિ ॥
એવં ચાત્રાપિ શ્વગ્રહણં ચતુષ્પદાં પશૂનામુપલક્ષણમ્ ।
ચતુષ્પાદ્ગ્રહણેન ગૃહ્યમાણત્વાત્ માર્જારસ્ય પુનરુપન્યાસઃ પ્રાયશ્ચિત્તગૌરવાર્થઃ ।
યથાઽહોશના- ઽમાર્જારાન્તરાગમને ધૃતં પ્રાશ્યત્ર્યહમુપવસેત્ઽ; ઇતિ ।
ઉપસદનાનુકર્ષણાર્થશ્ચકારઃ ।
અતો ઽધ્યયનકાલે તત્કૃત્વાધીયીત ।
કેચિદુપવાસમધ્યયનત્યાગમાહુઃ ।
તદ્યુક્તમયુક્તં વેતિ વિચાર્યમ્ ॥
કિઞ્ચ-
પ્રાણાયામા ઘૃતપ્રાશનં ચેતરેષામ્

ઇતરેષાં કાકાદીનાં પ્રાણાયામાસ્ત્રયઃ, બહુવચનશ્રવણાત્ ।
ઘૃતપ્રાશનં કાયાપ્લવનમાત્રમ્ ।
ઉપસદનાનુકર્ષેણાર્થઃ ચકારઃ ।
તતસ્ત્રીન્પ્રાણાયામાન્ ધારયિત્વા ઘૃતં પ્રાશ્યોપસદનં ચ કૃત્વાધીયીત, અનધ્યાયાશ્રવણાત્ ॥
શ્મશાનાભ્યધ્યયને ચૈવં શ્મશાનાભ્યધ્યયને ચૈવમ્