Dharmasamuccaya · Chapter 33
// iti devavargo dvātriṃśaḥ //
(33) sukhavargaḥ
sukhasvarūpanirūpaṇam
anuttareṣu saukhyeṣu dhyānopātteṣu ye ratāḥ /
teṣāṃ sukhaṃ yathāvat syāt nirvāṇapuradarśakam
navena sukhaduḥkhena purāṇamabhihanyate /
devasyaitannavenaiva purāṇamabhihanyate
dhū(ma) miśraṃ yathā kāṣṭhaṃ vi(ṣṭhā) miśraṃ yathodanam /
tathā sukhamidaṃ sarvamasvatvaṃ nāvagamyate
nirvāṇapuragāmināṃ sukham
tat sukhaṃ yad vitṛṣṇānāmekāntasukhacāriṇām /
nirmohiṇāmarāgāṇāṃ nirvāṇapuragāminām
teṣāṃ vimalamādyantaṃ saukhyānāmapi tat sukham /
yeṣāṃ tṛṣṇānugā cāśā sarvathā naiva cetasi
saṅgṛhītasya cittasya nirātmasya ca sarvataḥ /
kāryākāryeṣu mūḍhasya sukhaṃ nityamupasthitam
kaḥ śreṣṭhaḥ sukhī?
sā bahirnihatā yena nandisaṃsārahetukī /
sa dhīraḥ pāragaḥ śreṣṭhaḥ sukhī nirvāṇamāśritaḥ
naitat sukhena tṛṣṇānāṃ yad rāgadveṣasaṃyutam /
yatra rāgādinirmuktaṃ tat sukhaṃ nirmalaṃ matam
kutra tṛṣṇā na bādhate?
devaloke samāsādya yaḥ suro nāvamanyate /
sa sukhāt sukhatāṃ yāti yatra tṛṣṇā na bādhate
tadantyasukhi śreyo yatra mṛtyurna vidyate /
mṛtyupāśairna baddhasya na sukhaṃ vidyate kvacit /
yat sukhaṃ kāmajanakaṃ na tat saukhyaṃ satāṃ matam
yatra kāmavinirmuktastatsukhāt sukhamuttamam /
yat sukhaṃ janayet śreyaḥ (payomiśraṃ) yathodanam
yatra tṛṣṇāvinirmuktiḥ payomiśraṃ yathodanam /
yathā padmavane gṛddhā yānti(te) kravyabhakṣiṇaḥ
evaṃ śānteṣvaraṇyeṣu na bhāntyaśubhacāriṇaḥ /
kvacicchāntaṃ vanaṃ ramyaṃ kvacid devāḥ pramādinaḥ
kaḥ paramaṃ sukhaṃ prāpnoti?
viparītaṃ na sadṛśaṃ bhānoḥ śītā yathā prabhā /
gatatṛṣṇasya yat saukhyaṃ muktaduḥkhasya tāyinaḥ
tasyāntareṇa saukhyasya sukhametanna gaṇyate /
dhyāyinastvapramattasya muktapāpasya sarvadā
tat sukhaṃ tat paraṃ saukhyaṃ nedaṃ tṛṣṇāvidāṃ matam /
munisevyaṃ vanamidaṃ sevitaṃ ca subhāṣitaiḥ
nārhā (yūyaṃ) rāgagaṇaṃ sevituṃ bho surottamāḥ /
yadetad bhavatāṃ saukhyametanna khalu śāśvatam
tat sukhaṃ paramaṃ śāntaṃ vītatṛṣṇai niṣevyate /
niḥsevitaṃ vanamidaṃ ye gatāḥ paramaṃ padam
yat prāpya sarvaduḥkhasyacchedo bhavati sarvathā /
brahmacaryādanirmuṣṭāḥ śīlālāpena vañcitāḥ
bhikṣūṇāṃ vane vāsa eva sukhāvahaḥ
nārhanti sevituṃ ramyaṃ vanaṃ śāntaṃ subhāṣitam /
śāntaṃ ca bhāvitaṃ (caiva) ramate śubhagocare
na rāgacāriṇāṃ cittaṃ ramate vanagocare /
na rāgavyākulaṃ cittaṃ vaneṣu labhate dhṛtim
kaḥ puruṣottamaḥ?
śravyāmūḍhā matiryasya nityaṃ tribhuvanaṃ kare /
sa ratiṃ labhate śāntiṃ vane puruṣasattamaḥ
sukhāya vanaṃ sevyam
sa kalparāgakuṭilo nityaṃ rāgādibhirvṛtaḥ /
sa śāntiṃ naiva labhate vane śānte sukhāvahe
yeṣāṃ tu manasā nityaṃ vane dhyānaniyoginām /
vanaṃ teṣāṃ sadāramyaṃ na tu rāgagaveṣiṇām
vaneṣu bhāvitaṃ cittaṃ nagareṣu na kupyate /
tasmād vanaṃ sadā sevyaṃ nagaraṃ naiva śasyate
vikṣipyate hi nagare nṛṇāṃ rāgādibhirvṛtaḥ /
vikṣipta mohakuṭilaṃ vanaṃ bhūyaḥ prasīdati
tasmād vanaṃ paraṃ śāntaṃ yogināmālayaṃ mahat /
saṃsevyaṃ vītamanasā yasya tad vītakalmaṣam
ratiṃ mā kṛthā
praśāntendriyacittasya yā ratiryogino hṛdi /
nāsau śaktiḥ sahasrasya (mānavānāṃ) bhaviṣyati
yā dhyāyino ratirdṛṣṭā vyavadānāya sarvadā /
na yāmeṣvapi sā dṛṣṭā nityaṃ rāgānurāgiṇī
ratiryā kāmavaśagā sā nityaṃ duḥkhasambhavā /
yā tu kleśavaśāt prītiḥ (sā prītiḥ) śāśvatā nahi
kaḥ śreyaspadaṃ prāpnoti?
śreyo vaneṣu caritaṃ tattaduccaritaṃ nṛbhiḥ /
yasmāt tat pratibaddhaṃ hi śreyasāṃ padamucyate
susambhṛtena dharmeṇa rakṣiteneva cetasā /
sudṛṣṭaṃ labhate sthānaṃ yatra doṣo na vidyate
yaḥ kṣiptamanasā nityaṃ na ca dharmaparāyaṇaḥ /
teṣāṃ vṛthā sukhamidaṃ gacchati na nivartate
tattvajñā duḥkhaṃ na paśyanti
ye tu tattvavido dhīrāḥ paśyanti jagataḥ sthitim /
anityaduḥkhaśūnyānāṃ teṣāṃ duḥkhaṃ na vidyate
sukhadharmasya caraṇaṃ jñānasya ca niṣevaṇam /
ahiṃsā satyavacanaṃ tadapyekāntataḥ sthitam
kaḥ svarga yāti?
ekadharmavyatītā ye ye 'dharmaparivañcakāḥ /
tristhānalakṣaṇāviṣṭāste janāḥ svargagāminaḥ
sukhasya svarūpam
udayavyayadharmāṇāmanityaṃ karmajaṃ hi tat /
tat sukhaṃ sāstravaṃ nityaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
tat sukhaṃ tadvitṛṣṇasya nīrāgasya hi dehinaḥ /
muktirbhavati doṣasya pārasthasya hi tāpinaḥ
tat kiñcit sāsravaṃ saukhyaṃ tat sarva kṣaṇikaṃ matam /
rāgabandhād vinirmuktaṃ tat sarva niścalaṃ sukham
ye na kṣipanti duḥkhena sukhe yeṣāṃ na saṅgatiḥ /
te duḥkhasukhanirmuktā nirvāṇasukhagāminaḥ
anupāyena ye mūḍhāḥ prārthayanti sukhaṃ sadā /
bālukābhiryathā tailaṃ yallabhyaṃ nityameva tat
na cetasā naraḥ prājño manorathaśatairapi /
śakro 'pi tat sukhaṃ kartu yathā karma kṛtaṃ mahat
sukhāya dharmamācaret
sasukhaṃ yasya tu manaḥ saddharmānucaro bhavet /
duḥkhairmuktyabhilāṣo 'yaṃ sa dharme kurute matim
nāhetukaṃ sukhaṃ dṛṣṭaṃ duḥkhaṃ vā trividhātmakam /
sukhe duḥkhe pṛthagbhāve tasmānnu sukṛta caret
nedaṃ saukhyaṃ sadā śastamadhruvaṃ vipralopi ca /
tṛṣṇāviṣeṇa sammiśraṃ viṣamiśraṃ yathodanam
tat saukhyaṃ (hi)satāṃ śastaṃ yatra mṛtyurna vidyate /
na ca priyeṇa viśleṣo nāpriyeṇa samāgamaḥ
kīdṛśaṃ sukhaṃ duḥkhajanakam?
yadetat strīmayaṃ saukhyametad duḥkhāya kalpyate /
tadbījavartakā dṛṣṭā narakeṣūpapattaye
yat sukhaṃ duḥkhajanakaṃ kathaṃ tat sukhamiṣyate?
duḥkhād duḥkhataraṃ jñeyaṃ pariṇāmavaśena tat
yadetad bhujyate saukhyametat kālena naśyati /
sūryastāstaṅgatasyaivaṃ raśmayaḥ saha cāriṇaḥ
vikṛtiṃ yasya (ca) manaḥ sukhaduḥkhairna gacchati /
sa dhīmān suraloke ca gatvānyallabhate sukham
bhuktaṃ sukhaṃ purāṇaṃ tu hīnakarma karoti ca /
purāṇaṃ sukṛtaṃ śīrṇa mṛtyukāle na budhyate
sarva sukhamanityaṃ bhavati
yadidaṃ dṛśyate saukhyaṃ manovākkāmajaṃbhṛśam /
anityaṃ tad vināśatvamacireṇa bhaviṣyati
phenabudbudasaṅkāśaṃ marīcyudakasannibham /
cañcalormi sukhaṃ sarva vinipāto bhavārṇave
niṣpratīkāraviṣamaḥ sarvabhūtabhayāvahaḥ /
cakravātapravego (vai) mṛtyurājaiṣa dhāvati
nāśayitvā sukhaṃ sarva nāśayitvā ca jīvitam /
karmasaṅkalpavāhyeṣu lokamanyatra neṣyati
yadatīva sukhaṃ nṛṇāṃ taddhi saukhyāya kalpyate /
yannaiṣyati sukhaṃ kiñcit taddhi naiva vigaṇyate
vartamānaṃ tu yat saukhyaṃ tṛṣṇāviṣavivarjitam /
sarva hyanātmajaṃ duḥkhamanityaṃ saṃskṛtaṃ balam
laukikaṃ sukhaṃ na sukham
yad sukhaṃ triṣu lokeṣu na śastaṃ tattvadarśibhiḥ /
tena matvā kathaṃ devā bhavanti vigatajvarāḥ?
aviṣṭovatakālo 'yaṃ bhairavo yāti sattvaram /
yo bhokṣyate surān sarvān śuṣkendhanamivānalaḥ
atiyāti sukhaṃ sarva kriyatāṃ śraiyasaṃ manaḥ /
mā paścāt saṃbhavo yoge mṛtyukālo bhaviṣyati
sukhamasthiraṃ bhavati
janmāntarasahasreṣu yad muktaṃ karmajaṃ sukham /
taraṅgasannibhaḥ kvāyaṃ(jānīyād) bāliśo 'sthiram
kaḥ sukhena prasīdati?
na sukhaistṛpyate bālastathā kāṣṭhairyathānalaḥ /
tasmānna (sukha) saktasya sukhaṃ bhavati naiṣṭhikam
viṣasya doṣamuktasya kāmadoṣānudarśinaḥ /
dhyāyinaścāpramatasya tat sukhaṃ yadanāvilam
sukhī bhavati tat prāpya na sukhaṃ bhavajanmanaḥ /
bandhamiśraṃ viṣaṃ yadvad dharmasaukhyodayastathā
kāmavirahitaḥ sukhamaśnuvate
tasmāt tatsukhasaktānāṃ nityaṃ kāmagaveṣiṇām /
bhavantyanekasaukhyā(ni)tasmāt kāmo na jāyate
jñānenaivendriyāṇi svagocare nivartante
nendriyāṇāṃ jayaḥ śakyaḥ karttu viṣayagocare /
jñānena hi nivartante indriyāṇi svagocare
bālā eva gatipañcake bhramanti
duḥkhe sukhābhisaṃsaktā nityaṃ bālā (haya)medhasaḥ /
viparyayā paribhrāntā bhramanti gatipañcake
kutra sukhaṃ duḥkhasadṛśaṃ bhavati?
yadatyantasukhaṃ dṛṣṭaṃ tat sukhaṃ satyamucyate /
yatra duḥkhaṃ vipākaṃ syāt tat sukhaṃ duḥkhameva tat
pāpasyākaraṇameva sukham
anyāgatasya duḥkhasya pratighātayate budhaḥ /
pāpasya hetujaṃ duḥkhaṃ pāpasyākaraṇaṃ sukham
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0