Dharmasamuccaya · અધ્યાય 33

॥ ઇતિ દેવવર્ગો દ્વાત્રિંશઃ ॥
(33) સુખવર્ગઃ
સુખસ્વરૂપનિરૂપણમ્
અનુત્તરેષુ સૌખ્યેષુ ધ્યાનોપાત્તેષુ યે રતાઃ ।
તેષાં સુખં યથાવત્ સ્યાત્ નિર્વાણપુરદર્શકમ્

નવેન સુખદુઃખેન પુરાણમભિહન્યતે ।
દેવસ્યૈતન્નવેનૈવ પુરાણમભિહન્યતે

ધૂ(મ) મિશ્રં યથા કાષ્ઠં વિ(ષ્ઠા) મિશ્રં યથોદનમ્ ।
તથા સુખમિદં સર્વમસ્વત્વં નાવગમ્યતે

નિર્વાણપુરગામિનાં સુખમ્
તત્ સુખં યદ્ વિતૃષ્ણાનામેકાન્તસુખચારિણામ્ ।
નિર્મોહિણામરાગાણાં નિર્વાણપુરગામિનામ્

તેષાં વિમલમાદ્યન્તં સૌખ્યાનામપિ તત્ સુખમ્ ।
યેષાં તૃષ્ણાનુગા ચાશા સર્વથા નૈવ ચેતસિ

સઙ્ગૃહીતસ્ય ચિત્તસ્ય નિરાત્મસ્ય ચ સર્વતઃ ।
કાર્યાકાર્યેષુ મૂઢસ્ય સુખં નિત્યમુપસ્થિતમ્

કઃ શ્રેષ્ઠઃ સુખી?
સા બહિર્નિહતા યેન નન્દિસંસારહેતુકી ।
સ ધીરઃ પારગઃ શ્રેષ્ઠઃ સુખી નિર્વાણમાશ્રિતઃ

નૈતત્ સુખેન તૃષ્ણાનાં યદ્ રાગદ્વેષસંયુતમ્ ।
યત્ર રાગાદિનિર્મુક્તં તત્ સુખં નિર્મલં મતમ્

કુત્ર તૃષ્ણા ન બાધતે?
દેવલોકે સમાસાદ્ય યઃ સુરો નાવમન્યતે ।
સ સુખાત્ સુખતાં યાતિ યત્ર તૃષ્ણા ન બાધતે

તદન્ત્યસુખિ શ્રેયો યત્ર મૃત્યુર્ન વિદ્યતે ।
મૃત્યુપાશૈર્ન બદ્ધસ્ય ન સુખં વિદ્યતે ક્વચિત્ ।
યત્ સુખં કામજનકં ન તત્ સૌખ્યં સતાં મતમ્

યત્ર કામવિનિર્મુક્તસ્તત્સુખાત્ સુખમુત્તમમ્ ।
યત્ સુખં જનયેત્ શ્રેયઃ (પયોમિશ્રં) યથોદનમ્

યત્ર તૃષ્ણાવિનિર્મુક્તિઃ પયોમિશ્રં યથોદનમ્ ।
યથા પદ્મવને ગૃદ્ધા યાન્તિ(તે) ક્રવ્યભક્ષિણઃ

એવં શાન્તેષ્વરણ્યેષુ ન ભાન્ત્યશુભચારિણઃ ।
ક્વચિચ્છાન્તં વનં રમ્યં ક્વચિદ્ દેવાઃ પ્રમાદિનઃ

કઃ પરમં સુખં પ્રાપ્નોતિ?
વિપરીતં ન સદૃશં ભાનોઃ શીતા યથા પ્રભા ।
ગતતૃષ્ણસ્ય યત્ સૌખ્યં મુક્તદુઃખસ્ય તાયિનઃ

તસ્યાન્તરેણ સૌખ્યસ્ય સુખમેતન્ન ગણ્યતે ।
ધ્યાયિનસ્ત્વપ્રમત્તસ્ય મુક્તપાપસ્ય સર્વદા

તત્ સુખં તત્ પરં સૌખ્યં નેદં તૃષ્ણાવિદાં મતમ્ ।
મુનિસેવ્યં વનમિદં સેવિતં ચ સુભાષિતૈઃ

નાર્હા (યૂયં) રાગગણં સેવિતું ભો સુરોત્તમાઃ ।
યદેતદ્ ભવતાં સૌખ્યમેતન્ન ખલુ શાશ્વતમ્

તત્ સુખં પરમં શાન્તં વીતતૃષ્ણૈ નિષેવ્યતે ।
નિઃસેવિતં વનમિદં યે ગતાઃ પરમં પદમ્

યત્ પ્રાપ્ય સર્વદુઃખસ્યચ્છેદો ભવતિ સર્વથા ।
બ્રહ્મચર્યાદનિર્મુષ્ટાઃ શીલાલાપેન વઞ્ચિતાઃ

ભિક્ષૂણાં વને વાસ એવ સુખાવહઃ
નાર્હન્તિ સેવિતું રમ્યં વનં શાન્તં સુભાષિતમ્ ।
શાન્તં ચ ભાવિતં (ચૈવ) રમતે શુભગોચરે

ન રાગચારિણાં ચિત્તં રમતે વનગોચરે ।
ન રાગવ્યાકુલં ચિત્તં વનેષુ લભતે ધૃતિમ્

કઃ પુરુષોત્તમઃ?
શ્રવ્યામૂઢા મતિર્યસ્ય નિત્યં ત્રિભુવનં કરે ।
સ રતિં લભતે શાન્તિં વને પુરુષસત્તમઃ

સુખાય વનં સેવ્યમ્
સ કલ્પરાગકુટિલો નિત્યં રાગાદિભિર્વૃતઃ ।
સ શાન્તિં નૈવ લભતે વને શાન્તે સુખાવહે

યેષાં તુ મનસા નિત્યં વને ધ્યાનનિયોગિનામ્ ।
વનં તેષાં સદારમ્યં ન તુ રાગગવેષિણામ્

વનેષુ ભાવિતં ચિત્તં નગરેષુ ન કુપ્યતે ।
તસ્માદ્ વનં સદા સેવ્યં નગરં નૈવ શસ્યતે

વિક્ષિપ્યતે હિ નગરે નૃણાં રાગાદિભિર્વૃતઃ ।
વિક્ષિપ્ત મોહકુટિલં વનં ભૂયઃ પ્રસીદતિ

તસ્માદ્ વનં પરં શાન્તં યોગિનામાલયં મહત્ ।
સંસેવ્યં વીતમનસા યસ્ય તદ્ વીતકલ્મષમ્

રતિં મા કૃથા
પ્રશાન્તેન્દ્રિયચિત્તસ્ય યા રતિર્યોગિનો હૃદિ ।
નાસૌ શક્તિઃ સહસ્રસ્ય (માનવાનાં) ભવિષ્યતિ

યા ધ્યાયિનો રતિર્દૃષ્ટા વ્યવદાનાય સર્વદા ।
ન યામેષ્વપિ સા દૃષ્ટા નિત્યં રાગાનુરાગિણી

રતિર્યા કામવશગા સા નિત્યં દુઃખસમ્ભવા ।
યા તુ ક્લેશવશાત્ પ્રીતિઃ (સા પ્રીતિઃ) શાશ્વતા નહિ

કઃ શ્રેયસ્પદં પ્રાપ્નોતિ?
શ્રેયો વનેષુ ચરિતં તત્તદુચ્ચરિતં નૃભિઃ ।
યસ્માત્ તત્ પ્રતિબદ્ધં હિ શ્રેયસાં પદમુચ્યતે

સુસમ્ભૃતેન ધર્મેણ રક્ષિતેનેવ ચેતસા ।
સુદૃષ્ટં લભતે સ્થાનં યત્ર દોષો ન વિદ્યતે

યઃ ક્ષિપ્તમનસા નિત્યં ન ચ ધર્મપરાયણઃ ।
તેષાં વૃથા સુખમિદં ગચ્છતિ ન નિવર્તતે

તત્ત્વજ્ઞા દુઃખં ન પશ્યન્તિ
યે તુ તત્ત્વવિદો ધીરાઃ પશ્યન્તિ જગતઃ સ્થિતિમ્ ।
અનિત્યદુઃખશૂન્યાનાં તેષાં દુઃખં ન વિદ્યતે

સુખધર્મસ્ય ચરણં જ્ઞાનસ્ય ચ નિષેવણમ્ ।
અહિંસા સત્યવચનં તદપ્યેકાન્તતઃ સ્થિતમ્

કઃ સ્વર્ગ યાતિ?
એકધર્મવ્યતીતા યે યે ઽધર્મપરિવઞ્ચકાઃ ।
ત્રિસ્થાનલક્ષણાવિષ્ટાસ્તે જનાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

સુખસ્ય સ્વરૂપમ્
ઉદયવ્યયધર્માણામનિત્યં કર્મજં હિ તત્ ।
તત્ સુખં સાસ્ત્રવં નિત્યં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

તત્ સુખં તદ્વિતૃષ્ણસ્ય નીરાગસ્ય હિ દેહિનઃ ।
મુક્તિર્ભવતિ દોષસ્ય પારસ્થસ્ય હિ તાપિનઃ

તત્ કિઞ્ચિત્ સાસ્રવં સૌખ્યં તત્ સર્વ ક્ષણિકં મતમ્ ।
રાગબન્ધાદ્ વિનિર્મુક્તં તત્ સર્વ નિશ્ચલં સુખમ્

યે ન ક્ષિપન્તિ દુઃખેન સુખે યેષાં ન સઙ્ગતિઃ ।
તે દુઃખસુખનિર્મુક્તા નિર્વાણસુખગામિનઃ

અનુપાયેન યે મૂઢાઃ પ્રાર્થયન્તિ સુખં સદા ।
બાલુકાભિર્યથા તૈલં યલ્લભ્યં નિત્યમેવ તત્

ન ચેતસા નરઃ પ્રાજ્ઞો મનોરથશતૈરપિ ।
શક્રો ઽપિ તત્ સુખં કર્તુ યથા કર્મ કૃતં મહત્

સુખાય ધર્મમાચરેત્
સસુખં યસ્ય તુ મનઃ સદ્ધર્માનુચરો ભવેત્ ।
દુઃખૈર્મુક્ત્યભિલાષો ઽયં સ ધર્મે કુરુતે મતિમ્

નાહેતુકં સુખં દૃષ્ટં દુઃખં વા ત્રિવિધાત્મકમ્ ।
સુખે દુઃખે પૃથગ્ભાવે તસ્માન્નુ સુકૃત ચરેત્

નેદં સૌખ્યં સદા શસ્તમધ્રુવં વિપ્રલોપિ ચ ।
તૃષ્ણાવિષેણ સમ્મિશ્રં વિષમિશ્રં યથોદનમ્

તત્ સૌખ્યં (હિ)સતાં શસ્તં યત્ર મૃત્યુર્ન વિદ્યતે ।
ન ચ પ્રિયેણ વિશ્લેષો નાપ્રિયેણ સમાગમઃ

કીદૃશં સુખં દુઃખજનકમ્?
યદેતત્ સ્ત્રીમયં સૌખ્યમેતદ્ દુઃખાય કલ્પ્યતે ।
તદ્બીજવર્તકા દૃષ્ટા નરકેષૂપપત્તયે

યત્ સુખં દુઃખજનકં કથં તત્ સુખમિષ્યતે?
દુઃખાદ્ દુઃખતરં જ્ઞેયં પરિણામવશેન તત્

યદેતદ્ ભુજ્યતે સૌખ્યમેતત્ કાલેન નશ્યતિ ।
સૂર્યસ્તાસ્તઙ્ગતસ્યૈવં રશ્મયઃ સહ ચારિણઃ

વિકૃતિં યસ્ય (ચ) મનઃ સુખદુઃખૈર્ન ગચ્છતિ ।
સ ધીમાન્ સુરલોકે ચ ગત્વાન્યલ્લભતે સુખમ્

ભુક્તં સુખં પુરાણં તુ હીનકર્મ કરોતિ ચ ।
પુરાણં સુકૃતં શીર્ણ મૃત્યુકાલે ન બુધ્યતે

સર્વ સુખમનિત્યં ભવતિ
યદિદં દૃશ્યતે સૌખ્યં મનોવાક્કામજંભૃશમ્ ।
અનિત્યં તદ્ વિનાશત્વમચિરેણ ભવિષ્યતિ

ફેનબુદ્બુદસઙ્કાશં મરીચ્યુદકસન્નિભમ્ ।
ચઞ્ચલોર્મિ સુખં સર્વ વિનિપાતો ભવાર્ણવે

નિષ્પ્રતીકારવિષમઃ સર્વભૂતભયાવહઃ ।
ચક્રવાતપ્રવેગો (વૈ) મૃત્યુરાજૈષ ધાવતિ

નાશયિત્વા સુખં સર્વ નાશયિત્વા ચ જીવિતમ્ ।
કર્મસઙ્કલ્પવાહ્યેષુ લોકમન્યત્ર નેષ્યતિ

યદતીવ સુખં નૃણાં તદ્ધિ સૌખ્યાય કલ્પ્યતે ।
યન્નૈષ્યતિ સુખં કિઞ્ચિત્ તદ્ધિ નૈવ વિગણ્યતે

વર્તમાનં તુ યત્ સૌખ્યં તૃષ્ણાવિષવિવર્જિતમ્ ।
સર્વ હ્યનાત્મજં દુઃખમનિત્યં સંસ્કૃતં બલમ્

લૌકિકં સુખં ન સુખમ્
યદ્ સુખં ત્રિષુ લોકેષુ ન શસ્તં તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
તેન મત્વા કથં દેવા ભવન્તિ વિગતજ્વરાઃ?

અવિષ્ટોવતકાલો ઽયં ભૈરવો યાતિ સત્ત્વરમ્ ।
યો ભોક્ષ્યતે સુરાન્ સર્વાન્ શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ

અતિયાતિ સુખં સર્વ ક્રિયતાં શ્રૈયસં મનઃ ।
મા પશ્ચાત્ સંભવો યોગે મૃત્યુકાલો ભવિષ્યતિ

સુખમસ્થિરં ભવતિ
જન્માન્તરસહસ્રેષુ યદ્ મુક્તં કર્મજં સુખમ્ ।
તરઙ્ગસન્નિભઃ ક્વાયં(જાનીયાદ્) બાલિશો ઽસ્થિરમ્

કઃ સુખેન પ્રસીદતિ?
ન સુખૈસ્તૃપ્યતે બાલસ્તથા કાષ્ઠૈર્યથાનલઃ ।
તસ્માન્ન (સુખ) સક્તસ્ય સુખં ભવતિ નૈષ્ઠિકમ્

વિષસ્ય દોષમુક્તસ્ય કામદોષાનુદર્શિનઃ ।
ધ્યાયિનશ્ચાપ્રમતસ્ય તત્ સુખં યદનાવિલમ્

સુખી ભવતિ તત્ પ્રાપ્ય ન સુખં ભવજન્મનઃ ।
બન્ધમિશ્રં વિષં યદ્વદ્ ધર્મસૌખ્યોદયસ્તથા

કામવિરહિતઃ સુખમશ્નુવતે
તસ્માત્ તત્સુખસક્તાનાં નિત્યં કામગવેષિણામ્ ।
ભવન્ત્યનેકસૌખ્યા(નિ)તસ્માત્ કામો ન જાયતે

જ્ઞાનેનૈવેન્દ્રિયાણિ સ્વગોચરે નિવર્તન્તે
નેન્દ્રિયાણાં જયઃ શક્યઃ કર્ત્તુ વિષયગોચરે ।
જ્ઞાનેન હિ નિવર્તન્તે ઇન્દ્રિયાણિ સ્વગોચરે

બાલા એવ ગતિપઞ્ચકે ભ્રમન્તિ
દુઃખે સુખાભિસંસક્તા નિત્યં બાલા (હય)મેધસઃ ।
વિપર્યયા પરિભ્રાન્તા ભ્રમન્તિ ગતિપઞ્ચકે

કુત્ર સુખં દુઃખસદૃશં ભવતિ?
યદત્યન્તસુખં દૃષ્ટં તત્ સુખં સત્યમુચ્યતે ।
યત્ર દુઃખં વિપાકં સ્યાત્ તત્ સુખં દુઃખમેવ તત્

પાપસ્યાકરણમેવ સુખમ્
અન્યાગતસ્ય દુઃખસ્ય પ્રતિઘાતયતે બુધઃ ।
પાપસ્ય હેતુજં દુઃખં પાપસ્યાકરણં સુખમ્