Devi Bhagavata Purana · Chapter 9.48
manasopākhyānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
mattaḥ pūjāvidhānaṃ ca śrūyatāṃ munipuṅgava /
dhyānaṃ ca sāmavedoktaṃ proktaṃ devīvidhānakam
śvetacampakavarṇābhāṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām /
vahniśuddhāṃśukādhānāṃ nāgayajñopavītinīm
mahājñānayutāṃ tāṃ ca pravarajñānināṃ varām /
siddhādhiṣṭhātṛdevīṃ ca siddhāṃ siddhipradāṃ bhaje
iti dhyātvā ca tāṃ devīṃ mūlenaiva prapūjayet /
naivedyairvividhairdhūpaiḥ puṣpagandhānulepanaiḥ
mūlamantraiśca vedoktairbhaktānāṃ vācchitapradaḥ /
mune kalpatarurnāma susiddho dvādaśākṣaraḥ
ॐ hrīṃ śrīṃ klīṃ aiṃ manasādevyai svāheti kīrtitaḥ /
pañcalakṣajapenaiva mantrasiddhirbhavennṛṇām
mantrasiddhirbhavedyasya sa siddho jagatītale /
sudhāsamaṃ viṣaṃ tasya dhanvantarisamo bhavet
brahmansnātvā tu saṅkrāntyāṃ gūḍhaśālāsu yatnataḥ /
āvāhya devīmīśānāṃ pūjayedyo'tibhaktitaḥ
pañcamyāṃ manasā dhyāyan devyai dadyācca yo balim /
dhanavānputravāṃścaiva kīrtimānsa bhaved dhruvam
pūjāvidhānaṃ kathitaṃ tadākhyānaṃ niśāmaya /
kathayāmi mahābhāga yacchrutaṃ dharmavaktrataḥ
purā nāgabhayākrāntā babhūvurmānavā bhuvi /
gatāste śaraṇaṃ sarve kaśyapaṃ munipuṅgavam
mantrāṃśca sasṛje bhītaḥ kaśyapo brahmaṇānvitaḥ /
vedabījānusāreṇa copadeśena brahmaṇaḥ
mantrādhiṣṭhātṛdevīṃ tāṃ manasā sasṛje tathā /
tapasā manasā tena babhūva manasā ca sā
kumārī sā ca sambhūtā jagāma śaṅkarālayam /
bhaktyā sampūjya kailāse tuṣṭāva candraśekharam
divyavarṣasahasraṃ taṃ siṣeve ca muneḥ sutā /
āśutoṣo maheśaśca tāṃ ca tuṣṭo babhūva ha
mahājñānaṃ dadau tasyai pāṭhayāmāsa sāma ca /
kṛṣṇamantraṃ kalpataruṃ dadāvaṣṭākṣaraṃ mune
lakṣmīmāyākāmabījaṃ ṅe'ntaṃ kṛṣṇapadaṃ tataḥ /
trailokyamaṅgalaṃ nāma kavacaṃ pūjanakramam
puraścaryākramaṃ cāpi vedoktaṃ sarvasammatam /
prāpya mṛtyuñjayānmantraṃ sā satī ca muneḥ sutā
jagāma tapase sādhvī puṣkaraṃ śaṅkarājñayā /
triyugaṃ ca tapastaptvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ
siddhā babhūva sā devī dadarśa purataḥ prabhum /
dṛṣṭvā kṛśāṅgīṃ bālāṃ ca kṛpayā ca kṛpānidhiḥ
pūjāṃ ca kārayāmāsa cakāra ca svayaṃ hariḥ /
varaṃ ca pradadau tasyai pūjitā tvaṃ bhave bhava
varaṃ dattvā tu kalyāṇyai tataścāntardadhe hariḥ /
prathame pūjitā sā ca kṛṣṇena paramātmanā
dvitīye śaṅkareṇaiva kaśyapena sureṇa ca /
muninā manunā caiva nāgena mānavādibhiḥ
babhūva pūjitā sā ca triṣu lokeṣu suvratā /
jaratkārumunīndrāya kaśyapastāṃ dadau purā
ayācito muniśreṣṭho jagrāha brāhmaṇājñayā /
kṛtvodvāhaṃ mahāyogī viśrāntastapasā ciram
suṣvāpa devyā jaghane vaṭamūle ca puṣkare /
nidrāṃ jagāma sa muniḥ smṛtvā nidreśamīśvaram
jagāmāstaṃ dinakaraḥ sāyaṅkāla upasthite /
sañcintya manasā sādhvī manasā sā pativratā
dharmalopabhayenaiva cakārālocanaṃ satī /
akṛtvā paścimāṃ sandhyāṃ nityāṃ caiva dvijanmanām
brahmahatyādikaṃ pāpaṃ labhiṣyati patirmama /
nopatiṣṭhati yaḥ pūrvāṃ nopāste yastu paścimām
sa sarvatrāśucirnityaṃ brahmahatyādikaṃ labhet /
vedoktamiti sañcintya bodhayāmāsa sundarī
sa ca buddho muniśreṣṭhastāṃ cukopa bhṛśaṃ mune /
muniruvāca
kathaṃ me sukhinaḥ sādhvi nidrābhaṅgaḥ kṛtastvayā
vyarthaṃ vratādikaṃ tasyā yā bhartuścāpakāriṇī /
tapaścānaśanaṃ caiva vrataṃ dānādikaṃ ca yat
bharturapriyakāriṇyāḥ sarvaṃ bhavati niṣkalam /
yayā priyaḥ pūjitaśca śrīkṛṣṇaḥ pūjitastayā
pativratāvratārthañca patirūpo hariḥ svayam /
sarvadānaṃ sarvayajñaḥ sarvatīrthaniṣevaṇam
sarvaṃ vrataṃ tapaḥ sarvamupavāsādikaṃ ca yat /
sarvadharmaśca satyaṃ ca sarvadevaprapūjanam
tatsarvaṃ svāmisevāyāḥ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm /
puṇye ca bhārate varṣe patisevā karoti yā
vaikuṇṭhe svāminā sārdhaṃ sā yāti brahmaṇaḥ padam /
vipriyaṃ kurute bharturvipriyaṃ vadati priyam
asatkule prasūtā hi tatphalaṃ śrūyatāṃ sati /
kumbhīpākaṃ vrajetsā ca yāvaccandradivākarau
tato bhavati cāṇḍālī patiputravivarjitā /
ityuktvā ca muniśreṣṭho babhūva sphuritādharaḥ
cakampe tena sā sādhvī bhayenovāca taṃ patim /
sādhvyuvāca
sandhyālopabhayenaiva nidrābhaṅgaḥ kṛtastava
kuru śāntiṃ mahābhāga duṣṭāyā mama suvrata /
śṛṅgārāhāranidrāṇāṃ yaśca bhaṅgaṃ karoti vai
sa vrajetkālasūtraṃ vai yāvaccandradivākarau /
ityuktvā manasā devī svāminaścaraṇāmbuje
papāta bhaktyā bhītā ca ruroda ca punaḥ punaḥ /
kupitaṃ ca muniṃ dṛṣṭvā śrīsūryaṃ śaptumudyatam
tatrājagāma bhagavānsandhyayā saha nārada /
tatrāgatya muniṃ samyaguvāca bhāskaraḥ svayam
vinayena ca bhītaśca tayā saha yathocitam /
bhāskara uvāca
sūryāstasamayaṃ dṛṣṭvā sādhvī dharmabhayena ca
bodhayāmāsa tvāṃ vipra śaraṇaṃ tvāmahaṃ gataḥ /
kṣamasva bhagavanbrahman māṃ śaptuṃ nocitaṃ mune
brāhmaṇānāṃ ca hṛdayaṃ navanītasamaṃ sadā /
teṣāṃ kṣaṇārdhaṃ krodhaśca tato bhasma bhavejjagat
punaḥ sraṣṭuṃ dvijaḥ śakto na tejasvī dvijātparaḥ /
brāhmaṇo brahmaṇo vaṃśaḥ prajvalanbrahmatejasā
śrīkṛṣṇaṃ bhāvayennityaṃ brahmajyotiḥ sanātanam /
sūryasya vacanaṃ śrutvā dvijastuṣṭo babhūva ha
sūryo jagāma svasthānaṃ gṛhītvā brāhmaṇāśiṣam /
tatyāja manasāṃ vipraḥ pratijñāpālanāya ca
rudatīṃ śokasaṃyuktāṃ hṛdayena vidūyatā /
sā sasmāra guruṃ śambhumiṣṭadevaṃ vidhiṃ harim
kaśyapaṃ janmadātāraṃ vipattau bhayakarśitā /
tatrājagāma gopīśo bhagavācchambhureva ca
vidhiśca kaśyapaścaiva manasā paricintitaḥ /
dṛṣṭvā vipro'bhīṣṭadevaṃ nirguṇaṃ prakṛteḥ param
tuṣṭāva parayā bhaktyā praṇanāma muhurmuhuḥ /
namaścakāra śambhuṃ ca brahmāṇaṃ kaśyapaṃ tathā
kathamāgamanaṃ devā iti praśnaṃ cakāra saḥ /
brahmā tadvacanaṃ śrutvā sahasā samayocitam
pratyuvāca namaskṛtya hṛṣīkeśapadāmbujam /
yadi tyaktā dharmapatnī dharmiṣṭhā manasā satī
kuruṣvāsyāṃ sutotpattiṃ svadharmapālanāya vai /
jāyāyāṃ ca sutotpattiṃ kṛtvā paścāttyajenmune
akṛtvā tu sutotpattiṃ virāgī yastyajetpriyām /
sravate tasya puṇyaṃ ca cālanyāṃ ca yathā jalam
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā jaratkārurmunīśvaraḥ /
cakāra nābhisaṃsparśaṃ yogena mantrapūrvakam
manasāyā muniśreṣṭha muniśreṣṭha uvāca tām /
jaratkāruruvāca
garbheṇānena manase tava putro bhaviṣyati
jitendriyāṇāṃ pravaro dhārmiko brāhmaṇāgraṇīḥ /
tejasvī ca tapasvī ca yaśasvī ca guṇānvitaḥ
varo vedavidāṃ caiva jñānināṃ yogināṃ tathā /
sa ca putro viṣṇubhakto dhārmikaḥ kulamuddharet
nṛtyanti pitaraḥ sarve janmamātreṇa vai mudā /
pativratā suśīlā yā sā priyā priyavādinī
dharmiṣṭhā putramātā ca kulastrī kulapālikā /
haribhaktiprado bandhurna cābhīṣṭasukhapradaḥ
yo bandhuścetsa ca pitā harivartmapradarśakaḥ /
sā garbhadhāriṇī yā ca garbhāvāsavimocanī
dayārūpā ca bhaginī yamabhītivimocanī /
viṣṇumantrapradātā ca sa gururviṣṇubhaktidaḥ
guruśca jñānado yo hi yajjñānaṃ kṛṣṇabhāvanam /
ābrahmastambaparyantaṃ tato viśvaṃ carācaram
āvirbhūtaṃ tirobhūtaṃ kiṃ vā jñānaṃ tadanyataḥ /
vedajaṃ yajñajaṃ yadyattatsāraṃ harisevanam
tattvānāṃ sārabhūtaṃ ca hareranyadviḍambanam /
dattaṃ jñānaṃ mayā tubhyaṃ sa svāmī jñānado hi yaḥ
jñānātpramucyate bandhātsa ripuryo hi bandhadaḥ /
viṣṇubhaktiyutaṃ jñānaṃ no dadāti ca yo guruḥ
sa ripuḥ śiṣyaghātī ca yato bandhānna mocayet /
jananīṃ garbhajakleśādyamayātanayā tathā
na mocayedyaḥ sa kathaṃ gurustāto hi bāndhavaḥ /
paramānandarūpaṃ ca kṛṣṇamārgamanaśvaram
na darśayedyaḥ satataṃ kīdṛśo bāndhavo nṛṇām /
bhaja sādhvi paraṃ brahmācyutaṃ kṛṣṇaṃ ca nirguṇam
nirmūlaṃ ca bhavetpuṃsāṃ karma vai tasya sevayā /
mayā chalena tvaṃ tyaktā kṣamasvaitanmama priye
kṣamāyutānāṃ sādhvīnāṃ sattvātkrodho na vidyate /
puṣkare tapase yāmi gaccha devi yathāsukham
śrīkṛṣṇacaraṇāmbhoje niḥspṛhāṇāṃ manorathāḥ /
jaratkāruvacaḥ śrutvā manasā śokakātarā
sāśrunetrā ca vinayāduvāca prāṇavallabham /
manasovāca
doṣo nāstyeva me tyaktuṃ nidrābhaṅgena te prabho
yatra smarāmi tvāṃ nityaṃ tatra māmāgamiṣyasi /
bandhubhedaḥ kleśatamaḥ putrabhedastataḥ param
prāṇeśabhedaḥ prāṇānāṃ vicchedātsarvataḥ paraḥ /
patiḥ pativratānāṃ tu śataputrādhikaṃ priyaḥ
sarvasmāttu priyaḥ strīṇāṃ priyastenocyate budhaiḥ /
putre yathaikaputrāṇāṃ vaiṣṇavānāṃ yathā harau
netre yathaikanetrāṇāṃ tṛṣitānāṃ yathā jale /
kṣudhitānāṃ yathānne ca kāmukānāṃ ca maithune
yathā parasve caurāṇāṃ yathā jāre kuyoṣitām /
viduṣāṃ ca yathā śāstre vāṇijye vaṇijāṃ yathā
tathā śaśvanmanaḥ kānte sādhvīnāṃ yoṣitāṃ prabho /
ityuktvā manasā devī papāta svāminaḥ pade
kṣaṇaṃ cakāra kroḍe tāṃ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ /
netrodakena manasāṃ snāpayāmāsa tāṃ muniḥ
sāśru netrā muneḥ kroḍaṃ siṣeca bhedakātarā /
tadā jñānena tau dvau ca viśokau sambabhūvatuḥ
smāraṃ smāraṃ padāmbhojaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ /
jagāma tapase vipraḥ svakāntāṃ samprabodhya ca
jagāma manasā śambhoḥ kailāsaṃ mandiraṃ guroḥ /
pārvatī bodhayāmāsa manasāṃ śokakarśitām
śivaścātīva jñānena śivena ca śivālayaḥ /
supraśaste dine sādhvī suṣuve maṅgalakṣaṇe
nārāyaṇāṃśaṃ putraṃ taṃ yogināṃ jñānināṃ gurum /
garbhasthito mahājñānaṃ śrutvā śaṅkaravaktrataḥ
sambabhūva ca yogīndro yogināṃ jñānināṃ guruḥ /
jātakaṃ kārayāmāsa vācayāmāsa maṅgalam
vedāṃśca pāṭhayāmāsa śivāya ca śivaḥ śiśoḥ /
maṇiratnakirīṭāṃśca brāhmaṇebhyo dadau śivaḥ
pārvatī ca gavāṃ lakṣaṃ ratnāni vividhāni ca /
śambhuśca caturo vedānvedāṅgānitarāṃstathā
bālakaṃ pāṭhayāmāsa jñānaṃ mṛtyuñjayaṃ param /
bhaktirastyadhikā kānte'bhīṣṭadeve gurau tathā
yasyāstena ca tatputro babhūvāstīka eva ca /
jagāma tapase viṣṇoḥ puṣkaraṃ śaṅkarājñayā
samprāpya ca mahāmantraṃ tataśca paramātmanaḥ /
divyaṃ varṣatrilakṣaṃ ca tapastaptvā tapodhanaḥ
ājagāma mahāyogī namaskartuṃ śivaṃ prabhum /
śaṅkaraṃ ca namaskṛtya sthitvā tatraiva bālakaḥ
sā cājagāma manasā kaśyapasyāśramaṃ pituḥ /
tāṃ saputrāṃ sutāṃ dṛṣṭvā mudaṃ prāpa prajāpatiḥ
śatalakṣaṃ ca ratnānāṃ bāhmaṇebhyo dadau mune /
brāhmaṇānbhojayāmāsa so'saṃkhyān śreyase śiśoḥ
aditiśca ditiścānyā mudaṃ prāpa parantapa /
sā saputrā ca suciraṃ tasthau tātālaye sadā
tadīyaṃ punarākhyānaṃ vakṣyāmi tanniśāmaya /
athābhimanyutanaye brahmaśāpaḥ parīkṣite
babhūva sahasā brahman daivadoṣeṇa karmaṇā /
saptāhe samatīte tu takṣakastvāṃ ca dhakṣyati
śaśāpa śṛṅgī tatraiva kauśikyāśca jalena vai /
rājā śrutvā tatpravṛttiṃ nirvātasthānamāgataḥ
tatra tasthau ca saptāhaṃ deharakṣaṇatatparaḥ /
saptāhe samatīte tu gacchantaṃ takṣakaṃ pathi
dhanvantarirnṛpaṃ bhoktuṃ dadarśa gāmukaḥ pathi /
tayorbabhūva saṃvādaḥ suprītiśca parasparam
dhanvantarirmaṇiṃ prāpa takṣakaḥ svecchayā dadau /
sa yayau taṃ gṛhītvā tu santuṣṭo hṛṣṭamānasaḥ
takṣako bhakṣayāmāsa nṛpaṃ taṃ mañcake sthitam /
rājā jagāma tarasā dehaṃ tyaktvā paratra ca
saṃskāraṃ kārayāmāsa piturvai janamejayaḥ /
rājā cakāra yajñaṃ ca sarpasatraṃ tato mune
prāṇāṃstatyāja sarpāṇāṃ samūho brahmatejasā /
sa takṣako vai bhītastu mahendraṃ śaraṇaṃ yayau
sendraṃ ca takṣakaṃ hantuṃ vipravargaḥ samudyataḥ /
atha devāśca sendrāśca sañjagmurmanasāntikam
tāṃ tuṣṭāva mahendraśca bhayakātaravihvalaḥ /
tata āstīka āgatya yajñaṃ ca māturājñayā
mahendratakṣakaprāṇānyayāce bhūmipaṃ param /
dadau varaṃ nṛpaśreṣṭhaḥ kṛpayā brāhmaṇājñayā
yajñaṃ samāpya viprebhyo dakṣiṇāṃ ca dadau mudā /
viprāśca munayo devā gatvā ca manasāntikam
manasāṃ pūjayāmāsustuṣṭuvuśca pṛthak pṛthak /
śakraḥ sambhṛtasambhāro bhaktiyuktaḥ sadā śuciḥ
manasāṃ pūjayāmāsa tuṣṭāva paramādarāt /
natvā ṣoḍaśopacāraṃ baliṃ ca tatpriyaṃ tadā
pradadau parituṣṭaśca brahmaviṣṇuśivājñayā /
sampūjya manasāṃ devīṃ prayayuḥ svālayaṃ ca te
ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi /
nārada uvāca
kena stotreṇa tuṣṭāva mahendro manasāṃ satīm
pūjāvidhikramaṃ tasyāḥ śrotumicchāmi tattvataḥ /
śrīnārāyaṇa uvāca
susnātaḥ śucirācānto dhṛtvā dhaute ca vāsasī
ratnasiṃhāsane devīṃ vāsayāmāsa bhaktitaḥ /
svargaṅgāyā jalenaiva ratnakumbhasthitena ca
snāpayāmāsa manasāṃ mahendro vedamantrataḥ /
vāsasī vāsayāmāsa vahmiśuddhe manohare
sarvāṅge candanaṃ kṛtvā pādārghyaṃ bhaktisaṃyutaḥ /
gaṇeśaṃ ca dineśaṃ ca vahniṃ viṣṇuṃ śivaṃ śivām
sampūjyādau devaṣaṭkaṃ pūjayāmāsa tāṃ satīm /
ॐ hrīṃ śrīṃ manasādevyai svāhetyevaṃ ca mantrataḥ
daśākṣareṇa mūlena dadau sarvaṃ yathocitam /
dattvā ṣoḍaśopacārāndurlabhāndevanāyakaḥ
pūjayāmāsa bhaktyā ca viṣṇunā prerito mudā /
vādyaṃ nānāprakāraṃ ca vādayāmāsa tatra vai
babhūva puṣpavṛṣṭiśca nabhaso manasopari /
devapriyājñayā tatra bahmaviṣṇuśivājñayā
tuṣṭāva sāśrunetraśca pulakāṅkitavigrahaḥ /
purandara uvāca
devi tvāṃ stotumicchāmi sādhvīnāṃ pravarāṃ varām
parātparāṃ ca paramāṃ na hi stotuṃ kṣamo'dhunā /
stotrāṇāṃ lakṣaṇaṃ vede svabhāvākhyānatatparam
na kṣamaḥ prakṛte vaktuṃ guṇānāṃ gaṇanāṃ tava /
śuddhasattvasvarūpā tvaṃ kopahiṃsādivarjitā
na ca śakto munistena tyaktuṃ yāñcā kṛtā yataḥ /
tvaṃ mayā pūjitā sādhvī jananī me yathāditiḥ
dayārūpā ca bhaginī kṣamārūpā yathā prasūḥ /
tvayā me rakṣitāḥ prāṇāḥ putradārāḥ sureśvari
ahaṃ karomi tvatpūjāṃ prītiśca vardhatāṃ sadā /
nityā yadyapi pūjyā tvaṃ sarvatra jagadambike
tathāpi tava pūjāṃ ca vardhayāmi sureśvari /
ye tvāmāṣāḍhasaṅkrāntyāṃ pūjayiṣyanti bhaktitaḥ
pañcamyāṃ manasākhyāyāṃ māsānte vā dine dine /
putrapautrādayasteṣāṃ vardhante ca dhanāni vai
yaśasvinaḥ kīrtimanto vidyāvanto guṇānvitāḥ /
ye tvāṃ na pūjayiṣyanti nindantyajñānato janāḥ
lakṣmīhīnā bhaviṣyanti teṣāṃ nāgabhayaṃ sadā /
tvaṃ svayaṃ sarvalakṣmīśca vaikuṇṭhe kamalālayā
nārāyaṇāṃśo bhagavāñjaratkārurmunīśvaraḥ /
tapasā tejasā tvāṃ ca manasā sasṛje pitā
asmākaṃ rakṣaṇāyaiva tena tvaṃ manasābhidhā /
manasādevi śaktyā tvaṃ svātmanā siddhayoginī
tena tvaṃ manasādevī pūjitā vanditā bhava /
ye bhaktyā manasāṃ devāḥ pūjayantyaniśaṃ bhṛśam
tena tvāṃ manasāṃ devīṃ pravadanti manīṣiṇaḥ /
satyasvarūpā devi tvaṃ śaśvatsatyaniṣevaṇāt
yo hi tvāṃ bhāvayennityaṃ sa tvāṃ prāpnoti tatparaḥ /
indraśca manasāṃ stutvā gṛhītvā bhaginīvaram
prajagāma svabhavanaṃ bhūṣayā saparicchadam /
putreṇa sārdhaṃ sā devī ciraṃ tasthau piturgṛhe
bhrātṛbhiḥ pūjitā śaśvanmānyā vandyā ca sarvataḥ /
golokātsurabhirbrahman tatrāgatya supūjitām
tāṃ snāpayitvā kṣīreṇa pūjayāmāsa sādaram /
jñānaṃ ca kathayāmāsa gopyaṃ sarvaṃ sudurlabham
tayā devaiḥ pūjitā sā svarlokaṃ ca punaryayau /
indrastotraṃ puṇyabījaṃ manasāṃ pūjayetpaṭhet
tasya nāgabhayaṃ nāsti tasya vaṃśodbhavasya ca /
viṣaṃ bhavetsudhātulyaṃ siddhastotro yadā bhavet
pañcalakṣajapenaiva siddhastotro bhavennaraḥ /
sarpaśāyī bhavetso'pi niścitaṃ sarpavāhanaḥ
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe
manasopākhyānavarṇanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0