દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.48

મનસોપાખ્યાનવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
મત્તઃ પૂજાવિધાનં ચ શ્રૂયતાં મુનિપુઙ્‌ગવ ।
ધ્યાનં ચ સામવેદોક્તં પ્રોક્તં દેવીવિધાનકમ્

શ્વેતચમ્પકવર્ણાભાં રત્‍નભૂષણભૂષિતામ્ ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં નાગયજ્ઞોપવીતિનીમ્

મહાજ્ઞાનયુતાં તાં ચ પ્રવરજ્ઞાનિનાં વરામ્ ।
સિદ્ધાધિષ્ઠાતૃદેવીં ચ સિદ્ધાં સિદ્ધિપ્રદાં ભજે

ઇતિ ધ્યાત્વા ચ તાં દેવીં મૂલેનૈવ પ્રપૂજયેત્ ।
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈર્ધૂપૈઃ પુષ્પગન્ધાનુલેપનૈઃ

મૂલમન્ત્રૈશ્ચ વેદોક્તૈર્ભક્તાનાં વાચ્છિતપ્રદઃ ।
મુને કલ્પતરુર્નામ સુસિદ્ધો દ્વાદશાક્ષરઃ

ૐ હ્રીં શ્રીં ક્લીં ઐં મનસાદેવ્યૈ સ્વાહેતિ કીર્તિતઃ ।
પઞ્ચલક્ષજપેનૈવ મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેન્નૃણામ્

મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેદ્યસ્ય સ સિદ્ધો જગતીતલે ।
સુધાસમં વિષં તસ્ય ધન્વન્તરિસમો ભવેત્

બ્રહ્મન્સ્નાત્વા તુ સઙ્‌ક્રાન્ત્યાં ગૂઢશાલાસુ યત્‍નતઃ ।
આવાહ્ય દેવીમીશાનાં પૂજયેદ્યોઽતિભક્તિતઃ

પઞ્ચમ્યાં મનસા ધ્યાયન્ દેવ્યૈ દદ્યાચ્ચ યો બલિમ્ ।
ધનવાન્પુત્રવાંશ્ચૈવ કીર્તિમાન્સ ભવેદ્‌ ધ્રુવમ્

પૂજાવિધાનં કથિતં તદાખ્યાનં નિશામય ।
કથયામિ મહાભાગ યચ્છ્રુતં ધર્મવક્ત્રતઃ

પુરા નાગભયાક્રાન્તા બભૂવુર્માનવા ભુવિ ।
ગતાસ્તે શરણં સર્વે કશ્યપં મુનિપુઙ્‌ગવમ્

મન્ત્રાંશ્ચ સસૃજે ભીતઃ કશ્યપો બ્રહ્મણાન્વિતઃ ।
વેદબીજાનુસારેણ ચોપદેશેન બ્રહ્મણઃ

મન્ત્રાધિષ્ઠાતૃદેવીં તાં મનસા સસૃજે તથા ।
તપસા મનસા તેન બભૂવ મનસા ચ સા

કુમારી સા ચ સમ્ભૂતા જગામ શઙ્‌કરાલયમ્ ।
ભક્ત્યા સમ્પૂજ્ય કૈલાસે તુષ્ટાવ ચન્દ્રશેખરમ્

દિવ્યવર્ષસહસ્રં તં સિષેવે ચ મુનેઃ સુતા ।
આશુતોષો મહેશશ્ચ તાં ચ તુષ્ટો બભૂવ હ

મહાજ્ઞાનં દદૌ તસ્યૈ પાઠયામાસ સામ ચ ।
કૃષ્ણમન્ત્રં કલ્પતરું દદાવષ્ટાક્ષરં મુને

લક્ષ્મીમાયાકામબીજં ઙેઽન્તં કૃષ્ણપદં તતઃ ।
ત્રૈલોક્યમઙ્‌ગલં નામ કવચં પૂજનક્રમમ્

પુરશ્ચર્યાક્રમં ચાપિ વેદોક્તં સર્વસમ્મતમ્ ।
પ્રાપ્ય મૃત્યુઞ્જયાન્મન્ત્રં સા સતી ચ મુનેઃ સુતા

જગામ તપસે સાધ્વી પુષ્કરં શઙ્‌કરાજ્ઞયા ।
ત્રિયુગં ચ તપસ્તપ્ત્વા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

સિદ્ધા બભૂવ સા દેવી દદર્શ પુરતઃ પ્રભુમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કૃશાઙ્‌ગીં બાલાં ચ કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ

પૂજાં ચ કારયામાસ ચકાર ચ સ્વયં હરિઃ ।
વરં ચ પ્રદદૌ તસ્યૈ પૂજિતા ત્વં ભવે ભવ

વરં દત્ત્વા તુ કલ્યાણ્યૈ તતશ્ચાન્તર્દધે હરિઃ ।
પ્રથમે પૂજિતા સા ચ કૃષ્ણેન પરમાત્મના

દ્વિતીયે શઙ્‌કરેણૈવ કશ્યપેન સુરેણ ચ ।
મુનિના મનુના ચૈવ નાગેન માનવાદિભિઃ

બભૂવ પૂજિતા સા ચ ત્રિષુ લોકેષુ સુવ્રતા ।
જરત્કારુમુનીન્દ્રાય કશ્યપસ્તાં દદૌ પુરા

અયાચિતો મુનિશ્રેષ્ઠો જગ્રાહ બ્રાહ્મણાજ્ઞયા ।
કૃત્વોદ્વાહં મહાયોગી વિશ્રાન્તસ્તપસા ચિરમ્

સુષ્વાપ દેવ્યા જઘને વટમૂલે ચ પુષ્કરે ।
નિદ્રાં જગામ સ મુનિઃ સ્મૃત્વા નિદ્રેશમીશ્વરમ્

જગામાસ્તં દિનકરઃ સાયઙ્‌કાલ ઉપસ્થિતે ।
સઞ્ચિન્ત્ય મનસા સાધ્વી મનસા સા પતિવ્રતા

ધર્મલોપભયેનૈવ ચકારાલોચનં સતી ।
અકૃત્વા પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં નિત્યાં ચૈવ દ્વિજન્મનામ્

બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં લભિષ્યતિ પતિર્મમ ।
નોપતિષ્ઠતિ યઃ પૂર્વાં નોપાસ્તે યસ્તુ પશ્ચિમામ્

સ સર્વત્રાશુચિર્નિત્યં બ્રહ્મહત્યાદિકં લભેત્ ।
વેદોક્તમિતિ સઞ્ચિન્ત્ય બોધયામાસ સુન્દરી

સ ચ બુદ્ધો મુનિશ્રેષ્ઠસ્તાં ચુકોપ ભૃશં મુને ।
મુનિરુવાચ
કથં મે સુખિનઃ સાધ્વિ નિદ્રાભઙ્‌ગઃ કૃતસ્ત્વયા

વ્યર્થં વ્રતાદિકં તસ્યા યા ભર્તુશ્ચાપકારિણી ।
તપશ્ચાનશનં ચૈવ વ્રતં દાનાદિકં ચ યત્

ભર્તુરપ્રિયકારિણ્યાઃ સર્વં ભવતિ નિષ્કલમ્ ।
યયા પ્રિયઃ પૂજિતશ્ચ શ્રીકૃષ્ણઃ પૂજિતસ્તયા

પતિવ્રતાવ્રતાર્થઞ્ચ પતિરૂપો હરિઃ સ્વયમ્ ।
સર્વદાનં સર્વયજ્ઞઃ સર્વતીર્થનિષેવણમ્

સર્વં વ્રતં તપઃ સર્વમુપવાસાદિકં ચ યત્ ।
સર્વધર્મશ્ચ સત્યં ચ સર્વદેવપ્રપૂજનમ્

તત્સર્વં સ્વામિસેવાયાઃ કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્ ।
પુણ્યે ચ ભારતે વર્ષે પતિસેવા કરોતિ યા

વૈકુણ્ઠે સ્વામિના સાર્ધં સા યાતિ બ્રહ્મણઃ પદમ્ ।
વિપ્રિયં કુરુતે ભર્તુર્વિપ્રિયં વદતિ પ્રિયમ્

અસત્કુલે પ્રસૂતા હિ તત્ફલં શ્રૂયતાં સતિ ।
કુમ્ભીપાકં વ્રજેત્સા ચ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

તતો ભવતિ ચાણ્ડાલી પતિપુત્રવિવર્જિતા ।
ઇત્યુક્ત્વા ચ મુનિશ્રેષ્ઠો બભૂવ સ્ફુરિતાધરઃ

ચકમ્પે તેન સા સાધ્વી ભયેનોવાચ તં પતિમ્ ।
સાધ્વ્યુવાચ
સન્ધ્યાલોપભયેનૈવ નિદ્રાભઙ્‌ગઃ કૃતસ્તવ

કુરુ શાન્તિં મહાભાગ દુષ્ટાયા મમ સુવ્રત ।
શૃઙ્‌ગારાહારનિદ્રાણાં યશ્ચ ભઙ્‌ગં કરોતિ વૈ

સ વ્રજેત્કાલસૂત્રં વૈ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ ।
ઇત્યુક્ત્વા મનસા દેવી સ્વામિનશ્ચરણામ્બુજે

પપાત ભક્ત્યા ભીતા ચ રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ ।
કુપિતં ચ મુનિં દૃષ્ટ્વા શ્રીસૂર્યં શપ્તુમુદ્યતમ્

તત્રાજગામ ભગવાન્સન્ધ્યયા સહ નારદ ।
તત્રાગત્ય મુનિં સમ્યગુવાચ ભાસ્કરઃ સ્વયમ્

વિનયેન ચ ભીતશ્ચ તયા સહ યથોચિતમ્ ।
ભાસ્કર ઉવાચ
સૂર્યાસ્તસમયં દૃષ્ટ્વા સાધ્વી ધર્મભયેન ચ

બોધયામાસ ત્વાં વિપ્ર શરણં ત્વામહં ગતઃ ।
ક્ષમસ્વ ભગવન્બ્રહ્મન્ માં શપ્તું નોચિતં મુને

બ્રાહ્મણાનાં ચ હૃદયં નવનીતસમં સદા ।
તેષાં ક્ષણાર્ધં ક્રોધશ્ચ તતો ભસ્મ ભવેજ્જગત્

પુનઃ સ્રષ્ટું દ્વિજઃ શક્તો ન તેજસ્વી દ્વિજાત્પરઃ ।
બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણો વંશઃ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા

શ્રીકૃષ્ણં ભાવયેન્નિત્યં બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
સૂર્યસ્ય વચનં શ્રુત્વા દ્વિજસ્તુષ્ટો બભૂવ હ

સૂર્યો જગામ સ્વસ્થાનં ગૃહીત્વા બ્રાહ્મણાશિષમ્ ।
તત્યાજ મનસાં વિપ્રઃ પ્રતિજ્ઞાપાલનાય ચ

રુદતીં શોકસંયુક્તાં હૃદયેન વિદૂયતા ।
સા સસ્માર ગુરું શમ્ભુમિષ્ટદેવં વિધિં હરિમ્

કશ્યપં જન્મદાતારં વિપત્તૌ ભયકર્શિતા ।
તત્રાજગામ ગોપીશો ભગવાચ્છમ્ભુરેવ ચ

વિધિશ્ચ કશ્યપશ્ચૈવ મનસા પરિચિન્તિતઃ ।
દૃષ્ટ્વા વિપ્રોઽભીષ્ટદેવં નિર્ગુણં પ્રકૃતેઃ પરમ્

તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા પ્રણનામ મુહુર્મુહુઃ ।
નમશ્ચકાર શમ્ભું ચ બ્રહ્માણં કશ્યપં તથા

કથમાગમનં દેવા ઇતિ પ્રશ્નં ચકાર સઃ ।
બ્રહ્મા તદ્વચનં શ્રુત્વા સહસા સમયોચિતમ્

પ્રત્યુવાચ નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશપદામ્બુજમ્ ।
યદિ ત્યક્તા ધર્મપત્‍ની ધર્મિષ્ઠા મનસા સતી

કુરુષ્વાસ્યાં સુતોત્પત્તિં સ્વધર્મપાલનાય વૈ ।
જાયાયાં ચ સુતોત્પત્તિં કૃત્વા પશ્ચાત્ત્યજેન્મુને

અકૃત્વા તુ સુતોત્પત્તિં વિરાગી યસ્ત્યજેત્પ્રિયામ્ ।
સ્રવતે તસ્ય પુણ્યં ચ ચાલન્યાં ચ યથા જલમ્

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા જરત્કારુર્મુનીશ્વરઃ ।
ચકાર નાભિસંસ્પર્શં યોગેન મન્ત્રપૂર્વકમ્

મનસાયા મુનિશ્રેષ્ઠ મુનિશ્રેષ્ઠ ઉવાચ તામ્ ।
જરત્કારુરુવાચ
ગર્ભેણાનેન મનસે તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ

જિતેન્દ્રિયાણાં પ્રવરો ધાર્મિકો બ્રાહ્મણાગ્રણીઃ ।
તેજસ્વી ચ તપસ્વી ચ યશસ્વી ચ ગુણાન્વિતઃ

વરો વેદવિદાં ચૈવ જ્ઞાનિનાં યોગિનાં તથા ।
સ ચ પુત્રો વિષ્ણુભક્તો ધાર્મિકઃ કુલમુદ્ધરેત્

નૃત્યન્તિ પિતરઃ સર્વે જન્મમાત્રેણ વૈ મુદા ।
પતિવ્રતા સુશીલા યા સા પ્રિયા પ્રિયવાદિની

ધર્મિષ્ઠા પુત્રમાતા ચ કુલસ્ત્રી કુલપાલિકા ।
હરિભક્તિપ્રદો બન્ધુર્ન ચાભીષ્ટસુખપ્રદઃ

યો બન્ધુશ્ચેત્સ ચ પિતા હરિવર્ત્મપ્રદર્શકઃ ।
સા ગર્ભધારિણી યા ચ ગર્ભાવાસવિમોચની

દયારૂપા ચ ભગિની યમભીતિવિમોચની ।
વિષ્ણુમન્ત્રપ્રદાતા ચ સ ગુરુર્વિષ્ણુભક્તિદઃ

ગુરુશ્ચ જ્ઞાનદો યો હિ યજ્જ્ઞાનં કૃષ્ણભાવનમ્ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં તતો વિશ્વં ચરાચરમ્

આવિર્ભૂતં તિરોભૂતં કિં વા જ્ઞાનં તદન્યતઃ ।
વેદજં યજ્ઞજં યદ્યત્તત્સારં હરિસેવનમ્

તત્ત્વાનાં સારભૂતં ચ હરેરન્યદ્વિડમ્બનમ્ ।
દત્તં જ્ઞાનં મયા તુભ્યં સ સ્વામી જ્ઞાનદો હિ યઃ

જ્ઞાનાત્પ્રમુચ્યતે બન્ધાત્સ રિપુર્યો હિ બન્ધદઃ ।
વિષ્ણુભક્તિયુતં જ્ઞાનં નો દદાતિ ચ યો ગુરુઃ

સ રિપુઃ શિષ્યઘાતી ચ યતો બન્ધાન્ન મોચયેત્ ।
જનનીં ગર્ભજક્લેશાદ્યમયાતનયા તથા

ન મોચયેદ્યઃ સ કથં ગુરુસ્તાતો હિ બાન્ધવઃ ।
પરમાનન્દરૂપં ચ કૃષ્ણમાર્ગમનશ્વરમ્

ન દર્શયેદ્યઃ સતતં કીદૃશો બાન્ધવો નૃણામ્ ।
ભજ સાધ્વિ પરં બ્રહ્માચ્યુતં કૃષ્ણં ચ નિર્ગુણમ્

નિર્મૂલં ચ ભવેત્પુંસાં કર્મ વૈ તસ્ય સેવયા ।
મયા છલેન ત્વં ત્યક્તા ક્ષમસ્વૈતન્મમ પ્રિયે

ક્ષમાયુતાનાં સાધ્વીનાં સત્ત્વાત્ક્રોધો ન વિદ્યતે ।
પુષ્કરે તપસે યામિ ગચ્છ દેવિ યથાસુખમ્

શ્રીકૃષ્ણચરણામ્ભોજે નિઃસ્પૃહાણાં મનોરથાઃ ।
જરત્કારુવચઃ શ્રુત્વા મનસા શોકકાતરા

સાશ્રુનેત્રા ચ વિનયાદુવાચ પ્રાણવલ્લભમ્ ।
મનસોવાચ
દોષો નાસ્ત્યેવ મે ત્યક્તું નિદ્રાભઙ્‌ગેન તે પ્રભો

યત્ર સ્મરામિ ત્વાં નિત્યં તત્ર મામાગમિષ્યસિ ।
બન્ધુભેદઃ ક્લેશતમઃ પુત્રભેદસ્તતઃ પરમ્

પ્રાણેશભેદઃ પ્રાણાનાં વિચ્છેદાત્સર્વતઃ પરઃ ।
પતિઃ પતિવ્રતાનાં તુ શતપુત્રાધિકં પ્રિયઃ

સર્વસ્માત્તુ પ્રિયઃ સ્ત્રીણાં પ્રિયસ્તેનોચ્યતે બુધૈઃ ।
પુત્રે યથૈકપુત્રાણાં વૈષ્ણવાનાં યથા હરૌ

નેત્રે યથૈકનેત્રાણાં તૃષિતાનાં યથા જલે ।
ક્ષુધિતાનાં યથાન્ને ચ કામુકાનાં ચ મૈથુને

યથા પરસ્વે ચૌરાણાં યથા જારે કુયોષિતામ્ ।
વિદુષાં ચ યથા શાસ્ત્રે વાણિજ્યે વણિજાં યથા

તથા શશ્વન્મનઃ કાન્તે સાધ્વીનાં યોષિતાં પ્રભો ।
ઇત્યુક્ત્વા મનસા દેવી પપાત સ્વામિનઃ પદે

ક્ષણં ચકાર ક્રોડે તાં કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ ।
નેત્રોદકેન મનસાં સ્નાપયામાસ તાં મુનિઃ

સાશ્રુ નેત્રા મુનેઃ ક્રોડં સિષેચ ભેદકાતરા ।
તદા જ્ઞાનેન તૌ દ્વૌ ચ વિશોકૌ સમ્બભૂવતુઃ

સ્મારં સ્મારં પદામ્ભોજં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
જગામ તપસે વિપ્રઃ સ્વકાન્તાં સમ્પ્રબોધ્ય ચ

જગામ મનસા શમ્ભોઃ કૈલાસં મન્દિરં ગુરોઃ ।
પાર્વતી બોધયામાસ મનસાં શોકકર્શિતામ્

શિવશ્ચાતીવ જ્ઞાનેન શિવેન ચ શિવાલયઃ ।
સુપ્રશસ્તે દિને સાધ્વી સુષુવે મઙ્‌ગલક્ષણે

નારાયણાંશં પુત્રં તં યોગિનાં જ્ઞાનિનાં ગુરુમ્ ।
ગર્ભસ્થિતો મહાજ્ઞાનં શ્રુત્વા શઙ્‌કરવક્ત્રતઃ

સમ્બભૂવ ચ યોગીન્દ્રો યોગિનાં જ્ઞાનિનાં ગુરુઃ ।
જાતકં કારયામાસ વાચયામાસ મઙ્‌ગલમ્

વેદાંશ્ચ પાઠયામાસ શિવાય ચ શિવઃ શિશોઃ ।
મણિરત્‍નકિરીટાંશ્ચ બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ શિવઃ

પાર્વતી ચ ગવાં લક્ષં રત્‍નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
શમ્ભુશ્ચ ચતુરો વેદાન્વેદાઙ્‌ગાનિતરાંસ્તથા

બાલકં પાઠયામાસ જ્ઞાનં મૃત્યુઞ્જયં પરમ્ ।
ભક્તિરસ્ત્યધિકા કાન્તેઽભીષ્ટદેવે ગુરૌ તથા

યસ્યાસ્તેન ચ તત્પુત્રો બભૂવાસ્તીક એવ ચ ।
જગામ તપસે વિષ્ણોઃ પુષ્કરં શઙ્‌કરાજ્ઞયા

સમ્પ્રાપ્ય ચ મહામન્ત્રં તતશ્ચ પરમાત્મનઃ ।
દિવ્યં વર્ષત્રિલક્ષં ચ તપસ્તપ્ત્વા તપોધનઃ

આજગામ મહાયોગી નમસ્કર્તું શિવં પ્રભુમ્ ।
શઙ્‌કરં ચ નમસ્કૃત્ય સ્થિત્વા તત્રૈવ બાલકઃ

સા ચાજગામ મનસા કશ્યપસ્યાશ્રમં પિતુઃ ।
તાં સપુત્રાં સુતાં દૃષ્ટ્વા મુદં પ્રાપ પ્રજાપતિઃ

શતલક્ષં ચ રત્‍નાનાં બાહ્મણેભ્યો દદૌ મુને ।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ સોઽસંખ્યાન્ શ્રેયસે શિશોઃ

અદિતિશ્ચ દિતિશ્ચાન્યા મુદં પ્રાપ પરન્તપ ।
સા સપુત્રા ચ સુચિરં તસ્થૌ તાતાલયે સદા

તદીયં પુનરાખ્યાનં વક્ષ્યામિ તન્નિશામય ।
અથાભિમન્યુતનયે બ્રહ્મશાપઃ પરીક્ષિતે

બભૂવ સહસા બ્રહ્મન્ દૈવદોષેણ કર્મણા ।
સપ્તાહે સમતીતે તુ તક્ષકસ્ત્વાં ચ ધક્ષ્યતિ

શશાપ શૃઙ્‌ગી તત્રૈવ કૌશિક્યાશ્ચ જલેન વૈ ।
રાજા શ્રુત્વા તત્પ્રવૃત્તિં નિર્વાતસ્થાનમાગતઃ

તત્ર તસ્થૌ ચ સપ્તાહં દેહરક્ષણતત્પરઃ ।
સપ્તાહે સમતીતે તુ ગચ્છન્તં તક્ષકં પથિ

ધન્વન્તરિર્નૃપં ભોક્તું દદર્શ ગામુકઃ પથિ ।
તયોર્બભૂવ સંવાદઃ સુપ્રીતિશ્ચ પરસ્પરમ્

ધન્વન્તરિર્મણિં પ્રાપ તક્ષકઃ સ્વેચ્છયા દદૌ ।
સ યયૌ તં ગૃહીત્વા તુ સન્તુષ્ટો હૃષ્ટમાનસઃ

તક્ષકો ભક્ષયામાસ નૃપં તં મઞ્ચકે સ્થિતમ્ ।
રાજા જગામ તરસા દેહં ત્યક્ત્વા પરત્ર ચ

સંસ્કારં કારયામાસ પિતુર્વૈ જનમેજયઃ ।
રાજા ચકાર યજ્ઞં ચ સર્પસત્રં તતો મુને

પ્રાણાંસ્તત્યાજ સર્પાણાં સમૂહો બ્રહ્મતેજસા ।
સ તક્ષકો વૈ ભીતસ્તુ મહેન્દ્રં શરણં યયૌ

સેન્દ્રં ચ તક્ષકં હન્તું વિપ્રવર્ગઃ સમુદ્યતઃ ।
અથ દેવાશ્ચ સેન્દ્રાશ્ચ સઞ્જગ્મુર્મનસાન્તિકમ્

તાં તુષ્ટાવ મહેન્દ્રશ્ચ ભયકાતરવિહ્વલઃ ।
તત આસ્તીક આગત્ય યજ્ઞં ચ માતુરાજ્ઞયા

મહેન્દ્રતક્ષકપ્રાણાન્યયાચે ભૂમિપં પરમ્ ।
દદૌ વરં નૃપશ્રેષ્ઠઃ કૃપયા બ્રાહ્મણાજ્ઞયા

યજ્ઞં સમાપ્ય વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં ચ દદૌ મુદા ।
વિપ્રાશ્ચ મુનયો દેવા ગત્વા ચ મનસાન્તિકમ્

મનસાં પૂજયામાસુસ્તુષ્ટુવુશ્ચ પૃથક્ પૃથક્ ।
શક્રઃ સમ્ભૃતસમ્ભારો ભક્તિયુક્તઃ સદા શુચિઃ

મનસાં પૂજયામાસ તુષ્ટાવ પરમાદરાત્ ।
નત્વા ષોડશોપચારં બલિં ચ તત્પ્રિયં તદા

પ્રદદૌ પરિતુષ્ટશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાજ્ઞયા ।
સમ્પૂજ્ય મનસાં દેવીં પ્રયયુઃ સ્વાલયં ચ તે

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ।
નારદ ઉવાચ
કેન સ્તોત્રેણ તુષ્ટાવ મહેન્દ્રો મનસાં સતીમ્

પૂજાવિધિક્રમં તસ્યાઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
સુસ્નાતઃ શુચિરાચાન્તો ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી

રત્‍નસિંહાસને દેવીં વાસયામાસ ભક્તિતઃ ।
સ્વર્ગઙ્‌ગાયા જલેનૈવ રત્‍નકુમ્ભસ્થિતેન ચ

સ્નાપયામાસ મનસાં મહેન્દ્રો વેદમન્ત્રતઃ ।
વાસસી વાસયામાસ વહ્મિશુદ્ધે મનોહરે

સર્વાઙ્‌ગે ચન્દનં કૃત્વા પાદાર્ઘ્યં ભક્તિસંયુતઃ ।
ગણેશં ચ દિનેશં ચ વહ્નિં વિષ્ણું શિવં શિવામ્

સમ્પૂજ્યાદૌ દેવષટ્કં પૂજયામાસ તાં સતીમ્ ।
ૐ હ્રીં શ્રીં મનસાદેવ્યૈ સ્વાહેત્યેવં ચ મન્ત્રતઃ

દશાક્ષરેણ મૂલેન દદૌ સર્વં યથોચિતમ્ ।
દત્ત્વા ષોડશોપચારાન્દુર્લભાન્દેવનાયકઃ

પૂજયામાસ ભક્ત્યા ચ વિષ્ણુના પ્રેરિતો મુદા ।
વાદ્યં નાનાપ્રકારં ચ વાદયામાસ તત્ર વૈ

બભૂવ પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ નભસો મનસોપરિ ।
દેવપ્રિયાજ્ઞયા તત્ર બહ્મવિષ્ણુશિવાજ્ઞયા

તુષ્ટાવ સાશ્રુનેત્રશ્ચ પુલકાઙ્‌કિતવિગ્રહઃ ।
પુરન્દર ઉવાચ
દેવિ ત્વાં સ્તોતુમિચ્છામિ સાધ્વીનાં પ્રવરાં વરામ્

પરાત્પરાં ચ પરમાં ન હિ સ્તોતું ક્ષમોઽધુના ।
સ્તોત્રાણાં લક્ષણં વેદે સ્વભાવાખ્યાનતત્પરમ્

ન ક્ષમઃ પ્રકૃતે વક્તું ગુણાનાં ગણનાં તવ ।
શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપા ત્વં કોપહિંસાદિવર્જિતા

ન ચ શક્તો મુનિસ્તેન ત્યક્તું યાઞ્ચા કૃતા યતઃ ।
ત્વં મયા પૂજિતા સાધ્વી જનની મે યથાદિતિઃ

દયારૂપા ચ ભગિની ક્ષમારૂપા યથા પ્રસૂઃ ।
ત્વયા મે રક્ષિતાઃ પ્રાણાઃ પુત્રદારાઃ સુરેશ્વરિ

અહં કરોમિ ત્વત્પૂજાં પ્રીતિશ્ચ વર્ધતાં સદા ।
નિત્યા યદ્યપિ પૂજ્યા ત્વં સર્વત્ર જગદમ્બિકે

તથાપિ તવ પૂજાં ચ વર્ધયામિ સુરેશ્વરિ ।
યે ત્વામાષાઢસઙ્‌ક્રાન્ત્યાં પૂજયિષ્યન્તિ ભક્તિતઃ

પઞ્ચમ્યાં મનસાખ્યાયાં માસાન્તે વા દિને દિને ।
પુત્રપૌત્રાદયસ્તેષાં વર્ધન્તે ચ ધનાનિ વૈ

યશસ્વિનઃ કીર્તિમન્તો વિદ્યાવન્તો ગુણાન્વિતાઃ ।
યે ત્વાં ન પૂજયિષ્યન્તિ નિન્દન્ત્યજ્ઞાનતો જનાઃ

લક્ષ્મીહીના ભવિષ્યન્તિ તેષાં નાગભયં સદા ।
ત્વં સ્વયં સર્વલક્ષ્મીશ્ચ વૈકુણ્ઠે કમલાલયા

નારાયણાંશો ભગવાઞ્જરત્કારુર્મુનીશ્વરઃ ।
તપસા તેજસા ત્વાં ચ મનસા સસૃજે પિતા

અસ્માકં રક્ષણાયૈવ તેન ત્વં મનસાભિધા ।
મનસાદેવિ શક્ત્યા ત્વં સ્વાત્મના સિદ્ધયોગિની

તેન ત્વં મનસાદેવી પૂજિતા વન્દિતા ભવ ।
યે ભક્ત્યા મનસાં દેવાઃ પૂજયન્ત્યનિશં ભૃશમ્

તેન ત્વાં મનસાં દેવીં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
સત્યસ્વરૂપા દેવિ ત્વં શશ્વત્સત્યનિષેવણાત્

યો હિ ત્વાં ભાવયેન્નિત્યં સ ત્વાં પ્રાપ્નોતિ તત્પરઃ ।
ઇન્દ્રશ્ચ મનસાં સ્તુત્વા ગૃહીત્વા ભગિનીવરમ્

પ્રજગામ સ્વભવનં ભૂષયા સપરિચ્છદમ્ ।
પુત્રેણ સાર્ધં સા દેવી ચિરં તસ્થૌ પિતુર્ગૃહે

ભ્રાતૃભિઃ પૂજિતા શશ્વન્માન્યા વન્દ્યા ચ સર્વતઃ ।
ગોલોકાત્સુરભિર્બ્રહ્મન્ તત્રાગત્ય સુપૂજિતામ્

તાં સ્નાપયિત્વા ક્ષીરેણ પૂજયામાસ સાદરમ્ ।
જ્ઞાનં ચ કથયામાસ ગોપ્યં સર્વં સુદુર્લભમ્

તયા દેવૈઃ પૂજિતા સા સ્વર્લોકં ચ પુનર્યયૌ ।
ઇન્દ્રસ્તોત્રં પુણ્યબીજં મનસાં પૂજયેત્પઠેત્

તસ્ય નાગભયં નાસ્તિ તસ્ય વંશોદ્‍ભવસ્ય ચ ।
વિષં ભવેત્સુધાતુલ્યં સિદ્ધસ્તોત્રો યદા ભવેત્

પઞ્ચલક્ષજપેનૈવ સિદ્ધસ્તોત્રો ભવેન્નરઃ ।
સર્પશાયી ભવેત્સોઽપિ નિશ્ચિતં સર્પવાહનઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
મનસોપાખ્યાનવર્ણનં નામાષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ