Devi Bhagavata Purana · Chapter 7.13

triśaṅkuśāpoddhārāya viśvāmitrasāntvanavarṇanam
rājovāca -
hariścandraḥ kṛto rājā sacivairnṛpaśāsanāt /
triśaṅkustu kathaṃ muktastasmāccāṇḍāladehataḥ

mṛto vā vanamadhye tu gaṅgātīre pariplutaḥ /
guruṇā vā kṛpāṃ kṛtvā śāpāttasmād‌vimocitaḥ

etad‌ vṛttāntamakhilaṃ kathayasva mamāgrataḥ /
caritaṃ tasya nṛpateḥ śrotukāmo'‍smi sarvathā

vyāsa uvāca -
abhiṣiktaṃ sutaṃ kṛtvā rājā santuṣṭamānasaḥ /
kālātikramaṇaṃ tatra cakāra cintayañchivām

evaṃ gacchati kāle tu tapastaptvā samāhitaḥ /
draṣṭuṃ dārānsutādīṃśca tadāgātkauśiko muniḥ

āgatya svajanaṃ dṛṣṭvā susthitaṃ mudamāptavān /
bhāryāṃ papraccha medhāvī sthitāmagre saparyayā

durbhikṣe tu kathaṃ kālastayā nītaḥ sulocane /
annaṃ vinā tvime bālāḥ pālitā kena tadvada

ahaṃ tapasi sannaddho nāgataḥ śṛṇu sundari /
kiṃ kṛtaṃ tu tvayā kānte vinā dravyeṇa śobhane

mayā cintā kṛtā tatra śrutvā durbhikṣamad‌bhutam /
nāgato'haṃ vicāryaivaṃ kiṃ kariṣyāmi nirdhanaḥ

ahamapyati vāmoru pīḍitaḥ kṣudhayā vane /
praviṣṭaścaurabhāvena kutracicchvapacālaye

śvapacaṃ nidritaṃ dṛṣṭvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam /
mahānasaṃ parijñāya bhakṣyārthaṃ samupasthitaḥ

yadā bhāṇḍaṃ samud‌ghāṭya pakvaṃ śvatanujāmiṣam /
gṛhṇāmi bhakṣaṇārthāya tadā dṛṣṭastu tena vai

pṛṣṭaḥ kastvaṃ kathaṃ prāpto gṛhe me niśi sādaram /
brūhi kāryaṃ kimarthaṃ tvamud‌ghāṭayasi bhāṇḍakam

ityuktaḥ śvapacenāhaṃ kṣudhayā pīḍito bhṛśam /
tamavocaṃ sukeśānte kāmaṃ gad‌gadayā girā

brāhmaṇo'haṃ mahābhāga tāpasaḥ kṣudhayārditaḥ /
caurabhāvamanuprāpto bhakṣyaṃ paśyāmi bhāṇḍake

caurabhāvena samprāpto'smyatithiste mahāmate /
kṣudhito'smi dadasvājñāṃ māṃsamadmi susaṃskṛtam

viśvāmitra uvāca -
śvapacastu vacaḥ śrutvā māmuvāca suniścitam /
bhakṣaṃ mā kuru varṇāgrya jānīhi śvapacālayam

durlabhaṃ khalu mānuṣyaṃ tatrāpi ca dvijanmatā /
dvijatve brāhmaṇatvaṃ ca durlabhaṃ vetsi kiṃ na hi

duṣṭāhāro na kartavyaḥ sarvathā lokamicchatā /
agrāhyā manunā proktāḥ karmaṇā sapta cāntyajāḥ

tyājyo'haṃ karmaṇā vipra śvapaco nātra saṃśayaḥ /
nivārayāmi bhakṣyāttvāṃ na lobhenāñjasā dvija

varṇasaṅkaradoṣo'yaṃ mā yātu tvāṃ dvijottama /
viśvāmitra uvāca
satyaṃ vadasi dharmajña matiste viśadāntyaja

tathāpyāpadi dharmasya sūkṣmamārgaṃ bravīmyaham /
dehasya rakṣaṇaṃ kāryaṃ sarvathā yadi mānada

pāpasyānte punaḥ kāryaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye /
durgatistu bhavetpāpādanāpadi na cāpadi

maraṇātkṣudhitasyātha narako nātra saṃśayaḥ /
tasmātkṣudhāpaharaṇaṃ kartavyaṃ śubhamicchatā

tenāhaṃ cauryadharmeṇa dehaṃ rakṣe'pyathāntyaja /
avarṣaṇe ca cauryeṇa yatpāpaṃ kathitaṃ budhaiḥ

yo na varṣati parjanyastattu tasmai bhaviṣyati /
ityukte vacane kānte parjanyaḥ sahasāpatat

gaganāddhastihastābhirdhārābhirabhikāṅ‌kṣitaḥ /
mudito'haṃ ghanaṃ vīkṣya varṣantaṃ vidyutā saha

tadāhaṃ tad‌gṛhaṃ tyaktvā niḥsṛtaḥ parayā mudā /
kathaya tvaṃ varārohe kālo nītastvayā katham

kāntāre paramaḥ krūraḥ kṣayakṛtprāṇināmiha /
vyāsa uvāca -
iti tasya vacaḥ śrutvā patimāha priyaṃvadā

yathā śṛṇu mayā nītaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ /
gate tvayi muniśreṣṭha durbhikṣaṃ samupāgatam

annārthaṃ putrakāḥ sarve babhūvuścātiduḥkhitāḥ /
kṣudhitānbālakānvīkṣya nīvārārthaṃ vane vane

bhrāntāhaṃ cintayā''viṣṭā kiñcitprāptaṃ phalaṃ tadā /
evaṃ ca katicinmāsā nīvāreṇātivāhitāḥ

tadabhāve mayā kānta cintitaṃ manasā punaḥ /
na bhikṣā kila durbhikṣe nīvārā nāpi kānane

na vṛkṣeṣu phalānyāsurna mūlāni dharātale /
kṣudhayā pīḍitā bālā rudanti bhṛśamāturāḥ

kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ bravīmi kṣudhārtitān /
evaṃ vicintya manasā niścayastu mayā kṛtaḥ

putramekaṃ dadāmyadya kasmaiciddhanine kila /
gṛhītvā tasya maulyaṃ tu tena dravyeṇa bālakān

pālaye'haṃ kṣudhārtāṃstu nānyopāyo'sti pālane /
iti sañcintya manasā putro'yaṃ prahito mayā

vikrayārthaṃ mahābhāga krandamāno bhṛśāturaḥ /
krandamānaṃ gṛhītvainaṃ nirgatāhaṃ gatatrapā

tadā satyavrato mārge māmudvīkṣya bhṛśāturām /
papraccha sa ca rājarṣiḥ kasmād‌roditi bālakaḥ

tadāhaṃ tamuvācedaṃ vacanaṃ munisattama /
vikrayārthaṃ nīyate'sau bālako'dya mayā nṛpa

śrutvā me vacanaṃ rājā dayārdrahṛdayastataḥ /
māmuvāca gṛhaṃ yāhi gṛhītvainaṃ kumārakam

bhojanārthe kumārāṇāmāmiṣaṃ vihitaṃ tava /
prāpayiṣyāmyahaṃ nityaṃ yāvanmunisamāgamaḥ

ahanyahani bhūpālo vṛkṣe'sminmṛgasūkarān /
vinyasya yāti hatvāsau pratyahaṃ dayayānvitaḥ

tenaiva bālakāḥ kānta pālitā vṛjinārṇavāt /
vasiṣṭhenātha śaptā'sau bhūpatirmama kāraṇāt

kasmiṃściddivase māṃsaṃ na prāptaṃ tena kānane /
hatā dogdhrī vasiṣṭhasya tenāsau kupito muniḥ

triśaṅkuriti bhūpasya kṛtaṃ nāma mahātmanā /
kupitena vadhāddhetoścāṇḍālaśca kṛto nṛpaḥ

tenāhaṃ duḥkhitā jātā tasya duḥkhena kauśika /
śvapacatvamasau prāpto matkṛte nṛpanandanaḥ

yena kenāpyupāyena bhavatā nṛpateḥ kila /
tasmādrakṣā prakartavyā tapasā prabalena ha

vyāsa uvāca -
iti bhāryāvacaḥ śrutvā kauśiko munisattamaḥ /
tāmāha kāminīṃ dīnāṃ sāntvapūrvamarindama

viśvāmitra uvāca -
mocayiṣyāmi taṃ śāpānnṛpaṃ kamalalocane /
upakāraḥ kṛto yena kāntārād‌rakṣitāsi vai

vidyātapobalenāhaṃ kariṣye duḥkhasaṃkṣayam /
ityāśvāsya priyāṃ tatra kauśikaḥ paramārthavit

cintayāmāsa nṛpateḥ kathaṃ syādduḥkhanāśanam /
saṃvimṛśya munistatra jagāma yatra pārthivaḥ

triśaṅkuḥ pakvaṇe dīnaḥ saṃsthitaḥ śvapacākṛtiḥ /
āgacchantaṃ muniṃ dṛṣṭvā vismito'sau narādhipaḥ

daṇḍavannipapātorvyāṃ pādayostarasā muneḥ /
gṛhītvā taṃ kare bhūpaṃ patitaṃ kauśikastadā

utthāpyovāca vacanaṃ sāntvapūrvaṃ dvijottamaḥ /
matkṛte tvaṃ mahīpāla śapto'si muninā yataḥ

vāñchitaṃ te kariṣyāmi brūhi kiṃ karavāṇyaham /
rājovāca -
mayā samprārthitaḥ pūrvaṃ vasiṣṭho makhahetave

māṃ yājaya muniśreṣṭha karomi makhamuttamam /
yatheṣṭaṃ kuru viprendra yathā svargaṃ vrajāmyaham

anenaiva śarīreṇa śakralokaṃ sukhālayam /
kopaṃ kṛtvā vasiṣṭho'sau māmāheti sudurmate

mānuṣeṇa hi dehena svargavāsaḥ kutastava /
punarmayokto bhagavānsvargalubdhena cānagha

anyaṃ purohitaṃ kṛtvā yakṣye'haṃ yajñamuttamam /
tadā tenaiva śapto'haṃ cāṇḍālo bhava pāmara

ityetatkathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ śāpasambhavam /
mama duḥkhavināśāya samartho'si munīśvara

ityuktvā viraramāsau rājā duḥkharujārditaḥ /
kauśiko'pi nirākartuṃ śāpaṃ tasya vyacintayat

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe
triśaṅkuśāpoddhārāya viśvāmitrasāntvanavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ