દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.13

ત્રિશઙ્કુશાપોદ્ધારાય વિશ્વામિત્રસાન્ત્વનવર્ણનમ્
રાજોવાચ -
હરિશ્ચન્દ્રઃ કૃતો રાજા સચિવૈર્નૃપશાસનાત્ ।
ત્રિશઙ્કુસ્તુ કથં મુક્તસ્તસ્માચ્ચાણ્ડાલદેહતઃ

મૃતો વા વનમધ્યે તુ ગઙ્ગાતીરે પરિપ્લુતઃ ।
ગુરુણા વા કૃપાં કૃત્વા શાપાત્તસ્માદ્‌વિમોચિતઃ

એતદ્‌ વૃત્તાન્તમખિલં કથયસ્વ મમાગ્રતઃ ।
ચરિતં તસ્ય નૃપતેઃ શ્રોતુકામોઽ‍સ્મિ સર્વથા

વ્યાસ ઉવાચ -
અભિષિક્તં સુતં કૃત્વા રાજા સન્તુષ્ટમાનસઃ ।
કાલાતિક્રમણં તત્ર ચકાર ચિન્તયઞ્છિવામ્

એવં ગચ્છતિ કાલે તુ તપસ્તપ્ત્વા સમાહિતઃ ।
દ્રષ્ટું દારાન્સુતાદીંશ્ચ તદાગાત્કૌશિકો મુનિઃ

આગત્ય સ્વજનં દૃષ્ટ્વા સુસ્થિતં મુદમાપ્તવાન્ ।
ભાર્યાં પપ્રચ્છ મેધાવી સ્થિતામગ્રે સપર્યયા

દુર્ભિક્ષે તુ કથં કાલસ્તયા નીતઃ સુલોચને ।
અન્નં વિના ત્વિમે બાલાઃ પાલિતા કેન તદ્વદ

અહં તપસિ સન્નદ્ધો નાગતઃ શૃણુ સુન્દરિ ।
કિં કૃતં તુ ત્વયા કાન્તે વિના દ્રવ્યેણ શોભને

મયા ચિન્તા કૃતા તત્ર શ્રુત્વા દુર્ભિક્ષમદ્‌ભુતમ્ ।
નાગતોઽહં વિચાર્યૈવં કિં કરિષ્યામિ નિર્ધનઃ

અહમપ્યતિ વામોરુ પીડિતઃ ક્ષુધયા વને ।
પ્રવિષ્ટશ્ચૌરભાવેન કુત્રચિચ્છ્વપચાલયે

શ્વપચં નિદ્રિતં દૃષ્ટ્વા ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ ।
મહાનસં પરિજ્ઞાય ભક્ષ્યાર્થં સમુપસ્થિતઃ

યદા ભાણ્ડં સમુદ્‌ઘાટ્ય પક્વં શ્વતનુજામિષમ્ ।
ગૃહ્ણામિ ભક્ષણાર્થાય તદા દૃષ્ટસ્તુ તેન વૈ

પૃષ્ટઃ કસ્ત્વં કથં પ્રાપ્તો ગૃહે મે નિશિ સાદરમ્ ।
બ્રૂહિ કાર્યં કિમર્થં ત્વમુદ્‌ઘાટયસિ ભાણ્ડકમ્

ઇત્યુક્તઃ શ્વપચેનાહં ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ ।
તમવોચં સુકેશાન્તે કામં ગદ્‌ગદયા ગિરા

બ્રાહ્મણોઽહં મહાભાગ તાપસઃ ક્ષુધયાર્દિતઃ ।
ચૌરભાવમનુપ્રાપ્તો ભક્ષ્યં પશ્યામિ ભાણ્ડકે

ચૌરભાવેન સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મ્યતિથિસ્તે મહામતે ।
ક્ષુધિતોઽસ્મિ દદસ્વાજ્ઞાં માંસમદ્મિ સુસંસ્કૃતમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
શ્વપચસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા મામુવાચ સુનિશ્ચિતમ્ ।
ભક્ષં મા કુરુ વર્ણાગ્ર્ય જાનીહિ શ્વપચાલયમ્

દુર્લભં ખલુ માનુષ્યં તત્રાપિ ચ દ્વિજન્મતા ।
દ્વિજત્વે બ્રાહ્મણત્વં ચ દુર્લભં વેત્સિ કિં ન હિ

દુષ્ટાહારો ન કર્તવ્યઃ સર્વથા લોકમિચ્છતા ।
અગ્રાહ્યા મનુના પ્રોક્તાઃ કર્મણા સપ્ત ચાન્ત્યજાઃ

ત્યાજ્યોઽહં કર્મણા વિપ્ર શ્વપચો નાત્ર સંશયઃ ।
નિવારયામિ ભક્ષ્યાત્ત્વાં ન લોભેનાઞ્જસા દ્વિજ

વર્ણસઙ્કરદોષોઽયં મા યાતુ ત્વાં દ્વિજોત્તમ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
સત્યં વદસિ ધર્મજ્ઞ મતિસ્તે વિશદાન્ત્યજ

તથાપ્યાપદિ ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મમાર્ગં બ્રવીમ્યહમ્ ।
દેહસ્ય રક્ષણં કાર્યં સર્વથા યદિ માનદ

પાપસ્યાન્તે પુનઃ કાર્યં પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધયે ।
દુર્ગતિસ્તુ ભવેત્પાપાદનાપદિ ન ચાપદિ

મરણાત્ક્ષુધિતસ્યાથ નરકો નાત્ર સંશયઃ ।
તસ્માત્ક્ષુધાપહરણં કર્તવ્યં શુભમિચ્છતા

તેનાહં ચૌર્યધર્મેણ દેહં રક્ષેઽપ્યથાન્ત્યજ ।
અવર્ષણે ચ ચૌર્યેણ યત્પાપં કથિતં બુધૈઃ

યો ન વર્ષતિ પર્જન્યસ્તત્તુ તસ્મૈ ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્તે વચને કાન્તે પર્જન્યઃ સહસાપતત્

ગગનાદ્ધસ્તિહસ્તાભિર્ધારાભિરભિકાઙ્‌ક્ષિતઃ ।
મુદિતોઽહં ઘનં વીક્ષ્ય વર્ષન્તં વિદ્યુતા સહ

તદાહં તદ્‌ગૃહં ત્યક્ત્વા નિઃસૃતઃ પરયા મુદા ।
કથય ત્વં વરારોહે કાલો નીતસ્ત્વયા કથમ્

કાન્તારે પરમઃ ક્રૂરઃ ક્ષયકૃત્પ્રાણિનામિહ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પતિમાહ પ્રિયંવદા

યથા શૃણુ મયા નીતઃ કાલઃ પરમદારુણઃ ।
ગતે ત્વયિ મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્ભિક્ષં સમુપાગતમ્

અન્નાર્થં પુત્રકાઃ સર્વે બભૂવુશ્ચાતિદુઃખિતાઃ ।
ક્ષુધિતાન્બાલકાન્વીક્ષ્ય નીવારાર્થં વને વને

ભ્રાન્તાહં ચિન્તયાઽઽવિષ્ટા કિઞ્ચિત્પ્રાપ્તં ફલં તદા ।
એવં ચ કતિચિન્માસા નીવારેણાતિવાહિતાઃ

તદભાવે મયા કાન્ત ચિન્તિતં મનસા પુનઃ ।
ન ભિક્ષા કિલ દુર્ભિક્ષે નીવારા નાપિ કાનને

ન વૃક્ષેષુ ફલાન્યાસુર્ન મૂલાનિ ધરાતલે ।
ક્ષુધયા પીડિતા બાલા રુદન્તિ ભૃશમાતુરાઃ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કિં બ્રવીમિ ક્ષુધાર્તિતાન્ ।
એવં વિચિન્ત્ય મનસા નિશ્ચયસ્તુ મયા કૃતઃ

પુત્રમેકં દદામ્યદ્ય કસ્મૈચિદ્ધનિને કિલ ।
ગૃહીત્વા તસ્ય મૌલ્યં તુ તેન દ્રવ્યેણ બાલકાન્

પાલયેઽહં ક્ષુધાર્તાંસ્તુ નાન્યોપાયોઽસ્તિ પાલને ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા પુત્રોઽયં પ્રહિતો મયા

વિક્રયાર્થં મહાભાગ ક્રન્દમાનો ભૃશાતુરઃ ।
ક્રન્દમાનં ગૃહીત્વૈનં નિર્ગતાહં ગતત્રપા

તદા સત્યવ્રતો માર્ગે મામુદ્વીક્ષ્ય ભૃશાતુરામ્ ।
પપ્રચ્છ સ ચ રાજર્ષિઃ કસ્માદ્‌રોદિતિ બાલકઃ

તદાહં તમુવાચેદં વચનં મુનિસત્તમ ।
વિક્રયાર્થં નીયતેઽસૌ બાલકોઽદ્ય મયા નૃપ

શ્રુત્વા મે વચનં રાજા દયાર્દ્રહૃદયસ્તતઃ ।
મામુવાચ ગૃહં યાહિ ગૃહીત્વૈનં કુમારકમ્

ભોજનાર્થે કુમારાણામામિષં વિહિતં તવ ।
પ્રાપયિષ્યામ્યહં નિત્યં યાવન્મુનિસમાગમઃ

અહન્યહનિ ભૂપાલો વૃક્ષેઽસ્મિન્મૃગસૂકરાન્ ।
વિન્યસ્ય યાતિ હત્વાસૌ પ્રત્યહં દયયાન્વિતઃ

તેનૈવ બાલકાઃ કાન્ત પાલિતા વૃજિનાર્ણવાત્ ।
વસિષ્ઠેનાથ શપ્તાઽસૌ ભૂપતિર્મમ કારણાત્

કસ્મિંશ્ચિદ્દિવસે માંસં ન પ્રાપ્તં તેન કાનને ।
હતા દોગ્ધ્રી વસિષ્ઠસ્ય તેનાસૌ કુપિતો મુનિઃ

ત્રિશઙ્કુરિતિ ભૂપસ્ય કૃતં નામ મહાત્મના ।
કુપિતેન વધાદ્ધેતોશ્ચાણ્ડાલશ્ચ કૃતો નૃપઃ

તેનાહં દુઃખિતા જાતા તસ્ય દુઃખેન કૌશિક ।
શ્વપચત્વમસૌ પ્રાપ્તો મત્કૃતે નૃપનન્દનઃ

યેન કેનાપ્યુપાયેન ભવતા નૃપતેઃ કિલ ।
તસ્માદ્રક્ષા પ્રકર્તવ્યા તપસા પ્રબલેન હ

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ ભાર્યાવચઃ શ્રુત્વા કૌશિકો મુનિસત્તમઃ ।
તામાહ કામિનીં દીનાં સાન્ત્વપૂર્વમરિન્દમ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
મોચયિષ્યામિ તં શાપાન્નૃપં કમલલોચને ।
ઉપકારઃ કૃતો યેન કાન્તારાદ્‌રક્ષિતાસિ વૈ

વિદ્યાતપોબલેનાહં કરિષ્યે દુઃખસંક્ષયમ્ ।
ઇત્યાશ્વાસ્ય પ્રિયાં તત્ર કૌશિકઃ પરમાર્થવિત્

ચિન્તયામાસ નૃપતેઃ કથં સ્યાદ્દુઃખનાશનમ્ ।
સંવિમૃશ્ય મુનિસ્તત્ર જગામ યત્ર પાર્થિવઃ

ત્રિશઙ્કુઃ પક્વણે દીનઃ સંસ્થિતઃ શ્વપચાકૃતિઃ ।
આગચ્છન્તં મુનિં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતોઽસૌ નરાધિપઃ

દણ્ડવન્નિપપાતોર્વ્યાં પાદયોસ્તરસા મુનેઃ ।
ગૃહીત્વા તં કરે ભૂપં પતિતં કૌશિકસ્તદા

ઉત્થાપ્યોવાચ વચનં સાન્ત્વપૂર્વં દ્વિજોત્તમઃ ।
મત્કૃતે ત્વં મહીપાલ શપ્તોઽસિ મુનિના યતઃ

વાઞ્છિતં તે કરિષ્યામિ બ્રૂહિ કિં કરવાણ્યહમ્ ।
રાજોવાચ -
મયા સમ્પ્રાર્થિતઃ પૂર્વં વસિષ્ઠો મખહેતવે

માં યાજય મુનિશ્રેષ્ઠ કરોમિ મખમુત્તમમ્ ।
યથેષ્ટં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર યથા સ્વર્ગં વ્રજામ્યહમ્

અનેનૈવ શરીરેણ શક્રલોકં સુખાલયમ્ ।
કોપં કૃત્વા વસિષ્ઠોઽસૌ મામાહેતિ સુદુર્મતે

માનુષેણ હિ દેહેન સ્વર્ગવાસઃ કુતસ્તવ ।
પુનર્મયોક્તો ભગવાન્સ્વર્ગલુબ્ધેન ચાનઘ

અન્યં પુરોહિતં કૃત્વા યક્ષ્યેઽહં યજ્ઞમુત્તમમ્ ।
તદા તેનૈવ શપ્તોઽહં ચાણ્ડાલો ભવ પામર

ઇત્યેતત્કથિતં સર્વં કારણં શાપસમ્ભવમ્ ।
મમ દુઃખવિનાશાય સમર્થોઽસિ મુનીશ્વર

ઇત્યુક્ત્વા વિરરમાસૌ રાજા દુઃખરુજાર્દિતઃ ।
કૌશિકોઽપિ નિરાકર્તું શાપં તસ્ય વ્યચિન્તયત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
ત્રિશઙ્કુશાપોદ્ધારાય વિશ્વામિત્રસાન્ત્વનવર્ણનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ