Devi Bhagavata Purana · Chapter 3.9

guṇānāṃ guṇaparijñānavarṇanam
nārada uvāca
guṇānāṃ lakṣaṇaṃ tāta bhavatā kathitaṃ kila /
na tṛpto'smi pibanmiṣṭaṃ tvanmukhātpracyutaṃ rasam

guṇānāṃ tu parijñānaṃ yathāvadanuvarṇaya /
yenāhaṃ paramāṃ śāntimadhigacchāmi cetasi

vyāsa uvāca
iti pṛṣṭastu putreṇa nāradena mahātmanā /
uvāca ca jagatkartā rajoguṇasamud‌bhavaḥ

brahmovāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi guṇānāṃ parivarṇanam /
samyaṅ‌ nāhaṃ vijānāmi yathāmati vadāmi te

sattvaṃ tu kevalaṃ naiva kutrāpi parilakṣyate /
miśrībhāvāttu teṣāṃ vai miśratvaṃ pratibhāti vai

yathā kācidvarā nārī sarvabhūṣaṇabhūṣitā /
hāvabhāvayutā kāmaṃ bhartuḥ prītikarī bhavet

mātāpitrostathā saiva bandhuvargasya prītidā /
duḥkhaṃ mohaṃ sapat‍nīṣu janayatyapi saiva hi

evaṃ sattvena tenaiva strītvamāpāditena ca /
rajasastamasaścaiva janitā vṛttiranyathā

rajasā strīkṛtenaiva tamasā ca tathā punaḥ /
anyonyasya samāyogādanyathā pratibhāti vai

avasthānātsvabhāveṣu na vai jātyantarāṇi ca /
lakṣyate viparītāni yogānnārada kutracit

yathā rūpavatī nārī yauvanena vibhūṣitā /
lajjāmādhuryayuktā ca tathā vinayasaṃyutā

kāmaśāstravidhijñā ca dharmaśāstre'pi sammatā /
bhartuḥprītikarī bhūtvā sapat‍nīnāṃ ca duḥkhadā

mohaduḥkhasvabhāvasthā sattvasthetyucyate janaiḥ /
tathā sattvaṃ vikurvāṇamanyabhāvaṃ vibhāti vai

corairupadrutānāṃ hi sādhūnāṃ sukhadā bhavet /
duḥkhā mūḍhā ca dasyūnāṃ saiva senā tathāguṇā

viparītapratītiṃ vai varjayanti svabhāvataḥ /
yathā ca durdinaṃ jātaṃ mahāmeghaghanāvṛtam

vidyutstanitasaṃyuktaṃ timireṇāvaguṇṭhitam /
siṃcad‌bhūmiṃ pravarṣadvai tamorūpamudāhṛtam

yadetatkarṣakāṇāṃ vai tadevātīva durdinam /
bījopaskarayuktānāṃ sukhadaṃ prabhavatyuta

apracchannagṛhāṇāṃ ca durbhagānāṃ viśeṣataḥ /
tṛṇakāṣṭhagṛhītānāṃ duḥkhadaṃ gṛhamedhinām

proṣitabhartṛkāṇāṃ vai mohadaṃ pravadantyapi /
svabhāvasthā guṇāḥ sarve viparītā vibhānti vai

lakṣaṇāni punasteṣāṃ śṛṇu putra bravīmyaham /
laghuprakāśakaṃ sattvaṃ nirmalaṃ viśadaṃ sadā

yadāṅgāni laghūnyeva netrādīnīndriyāṇi ca /
nirmalaṃ ca tathā ceto gṛhṇāti viṣayānna tān

tadā sattvaṃ śarīre vai mantavyañca samutkaṭam /
jṛmbhāṃ stambhaṃ ca tandrāṃ ca calañcaiva rajaḥ punaḥ

yadā tadutkaṭaṃ jātaṃ dehe yasya ca kasyacit /
kaliṃ mṛgayate kartuṃ gantuṃ grāmāntaraṃ tathā

calacittasya so'tyarthaṃ vivāde codyatastathā /
gurumāvaraṇaṃ kāmaṃ tamo bhavati tadyadā

tadāṅgāni gurūṇyāśu prabhavantyāvṛtāni ca /
indriyāṇi manaḥ śūnyaṃ nidrāṃ naivābhivāñchati

guṇānāṃ lakṣaṇānyevaṃ vijñeyānīha nārada /
nārada uvāca
vibhinnalakṣaṇāḥ proktāḥ pitāmaha guṇāstrayaḥ

kathamekatra saṃsthāne kāryaṃ kurvanti śāśvatam /
parasparaṃ militvā hi vibhinnāḥ śatravaḥ kila

ekatrasthāḥ kathaṃ kāryaṃ kurvantīti vadasva me /
brahmovāca
śṛṇu putra pravakṣyāmi guṇāste dīpavṛttayaḥ

pradīpaśca yathā kāryaṃ prakarotyarthadarśanam /
vartistailaṃ yathārciśca viruddhāśca parasparam

viruddhaṃ hi tathā tailamagninā saha saṅgatam /
tailaṃ vartivirodhyeva pāvako'pi parasparam

ekatrasthāḥ padārthānāṃ prakurvanti pradarśanam /
nārada uvāca
evaṃ prakṛtijāḥ proktā guṇāḥ satyavatīsuta

viśvasya kāraṇaṃ te vai mayā pūrvaṃ yathā śrutam /
vyāsa uvāca
ityuktaṃ nāradenātha mama sarvaṃ savistaram

guṇānāṃ lakṣaṇaṃ sarvaṃ kāryaṃ caiva vibhāgaśaḥ /
ārādhyā paramā śaktiryayā sarvamidaṃ tatam

saguṇā nirguṇā caiva kāryabhede sadaiva hi /
akartā puruṣaḥ pūrṇo nirīhaḥ paramo'vyayaḥ

karotyeṣā mahāmāyā viśvaṃ sadasadātmakam /
brahmā viṣṇustathā rudraḥsūryaścandraḥ śacīpatiḥ

aśvinau vasavastvaṣṭā kubero yādasāṃ patiḥ /
vahnirvāyustathā pūṣā senānīśca vināyakaḥ

sarve śaktiyutāḥ śaktāḥ kartuṃ kāryāṇi svāni ca /
anyathā te'pyaśaktā vai praspanditumanīśvarāḥ

sā caiva kāraṇaṃ rājan jagataḥ parameśvarī /
samārādhaya tāṃ bhūpa kuru yajñaṃ janādhipa

pūjanaṃ parayā bhaktyā tasyā eva vidhānataḥ /
mahālakṣmīrmahākālī tathā mahāsarasvatī

īśvarī sarvabhūtānāṃ sarvakāraṇakāraṇam /
sarvakāmārthadā śāntā sukhasevyā dayānvitā

nāmoccāraṇamātreṇa vāñchitārthaphalapradā /
devairārādhitā pūrvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ

mokṣakāmaiśca vividhaistāpasairvijitātmabhiḥ /
aspaṣṭamapi yannāma prasaṅgenāpi bhāṣitam

dadāti vāñchitānarthāndurlabhānapi sarvathā /
ai ai iti bhayārtena dṛṣṭvā vyāghrādikaṃ vane

binduhīnamapītyuktaṃ vāñchitaṃ pradadāti vai /
tatra satyavratasyaiva dṛṣṭānto nṛpasattama

pratyakṣa eva cāsmākaṃ munīnāṃ bhāvitātmanām /
brāhmaṇānāṃ samājeṣu tasyodāharaṇaṃ budhaiḥ

kathyamānaṃ mayā rājañchrutaṃ sarvaṃ savistaram /
anakṣaro mahāmūrkho nāmnā satyavrato dvijaḥ

śrutvā'kṣaraṃ kolamukhātsamuccārya svayaṃ tataḥ /
binduhīnaṃ prasaṃgena jāto'sau vibudhottamaḥ

aikāroccāraṇāddevī tuṣṭā bhagavatī tadā /
cakāra kavirājaṃ taṃ dayārdrā parameśvarī

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
tṛtīyaskandhe guṇaparijñānavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ