Devi Bhagavata Purana · Chapter 3.8
guṇānāṃ rūpasaṃsthānādivarṇanam
brahmovāca
sargo'yaṃ kathitastāta yatpṛṣṭo'haṃ tvayā'dhunā /
guṇānāṃ rūpasaṃsthāṃ vai śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ
sattvaṃ prītyātmakaṃ jñeyaṃ sukhātprītisamudbhavaḥ /
ārjavaṃ ca tathā satyaṃ śaucaṃ śraddhā kṣamā dhṛtiḥ
anukampā tathā lajjā śāntiḥ santoṣa eva ca /
etaiḥ sattvapratītiśca jāyate niścalā sadā
śvetavarṇaṃ tathā sattvaṃ dharme prītikaraḥ sadā /
sacchraddhotpādakaṃ nityamasacchraddhānivārakam
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ca tathāparā /
śraddhā tu trividhā proktā munibhistattvadarśibhiḥ
raktavarṇaṃ rajaḥ proktamaprītikaramadbhutam /
aprītirduḥkhayogatvādbhavatyeva suniścitā
pradveṣo'tha tathā droho matsaraḥ stambha eva ca /
utkaṇṭhā ca tathā nidrā śraddhā tatra ca rājasī
māno madastathā garvo rajasā kila jāyate /
pratyetavyaṃ rajastvetairlakṣaṇaiśca vicakṣaṇaiḥ
kṛṣṇavarṇaṃ tamaḥ proktaṃ mohanaṃ ca viṣādakṛt /
ālasyaṃ ca tathā'jñānaṃ nidrā dainyaṃ bhayaṃ tathā
vivādaścaiva kārpaṇyaṃ kauṭilyaṃ roṣa eva ca /
vaiṣamyaṃ vātināstikyaṃ paradoṣānudarśanam
pratyetavyaṃ tamastvetairlakṣaṇaiḥ sarvathā budhaiḥ /
tāmasyā śraddhayā yuktaṃ paratāpopapādakam
sattvaṃ prakāśayitavyaṃ niyantavyaṃ rajaḥ sadā /
saṃhartavyaṃ tamaḥ kāmaṃ janena śubhamicchatā
anyonyābhibhavāccaite virudhyanti parasparam /
tatho'nyonyāśrayāḥ sarve na tiṣṭhanti nirāśrayāḥ
sattvaṃ na kevalaṃ kvāpi na rajo na tamastathā /
militāśca sadā sarve tenānyonyāśrayāḥ smṛtāḥ
anyonyamithunāccaiva vistāraṃ kathayāmyaham /
śṛṇu nārada yajjñātvā mucyate bhavabandhanāt
sandeho'tra na kartavyo jñātvetyuktaṃ mayā vacaḥ /
jñātaṃ tadanubhūtaṃ yatparijñātaṃ phale sati
śravaṇāddarśanāccaiva sapadyeva mahāmate /
saṃskārānubhavāccaiva parijñātaṃ na jāyate
śrutaṃ tīrthaṃ pavitrañca śraddhotpannā ca rājasī /
nirgatastatra tīrthe vai dṛṣṭaṃ caiva yathāśrutam
snātastatra kṛtaṃ kṛtyaṃ dattaṃ dānaṃ ca rājasam /
sthitastatra kiyatkālaṃ rajoguṇasamāvṛtaḥ
rāgadveṣānna nirmuktaḥ kāmakrodhasamāvṛtaḥ /
punareva gṛhaṃ prāpto yathāpūrvaṃ tathā sthitaḥ
śrutaṃ ca nānubhūtaṃ vai tena tīrthaṃ munīśvara /
na prāptaṃ ca phalaṃ yasmādaśrutaṃ viddhi nārada
niṣpāpatvaṃ balaṃ viddhi tīrthasya munisattama /
kṛṣeḥ phalaṃ yathā loke niṣpannānnasya bhakṣaṇam
pāpadehavikārā ye kāmakrodhādayaḥ pare /
lobho mohastathā tṛṣṇā dveṣo rāgastathā madaḥ
asūyerṣyākṣamāśāntiḥ pāpānyetāni nārada /
na nirgatāni dehāttu tāvatpāpayuto naraḥ
kṛte tīrthe yadaitāni dehānna nirgatāni cet /
niṣphalaḥ śrama evaikaḥ karṣakasya yathā tathā
śrameṇāpīḍitaṃ kṣetraṃ kṛṣṭā bhūmiḥ sudurghaṭā /
uptaṃ bījaṃ mahārghaṃ ca hitā vṛttirudāhṛtā
ahorātraṃ parikliṣṭo rakṣaṇārthaṃ phalotsukaḥ /
kāle suptastu hemante vane vyāghrādibhirbhṛśam
bhakṣitaṃ śalabhaiḥ sarvaṃ nirāśaśca kṛtaḥ punaḥ /
tadvattīrthaśramaḥ putra kaṣṭado na phalapradaḥ
sattvaṃ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛddhaṃ śāstradarśanāt /
vairāgyaṃ tatphalaṃ jātaṃ tāmasārtheṣu nārada
prasahyābhibhavatyeva tadrajastamasī ubhe /
rajaḥ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛttaṃ lobhayogataḥ
tattathābhibhavatyeva tamaḥsattve tathā ubhe /
tamastathotkaṭaṃ bhūtvā pravṛddhaṃ mohayogataḥ
tatsattvarajasī cobhe saṅgamyābhibhavatyapi /
vistaraṃ kathayāmyadya yathābhibhavatīti vai
yadā sattvaṃ pravṛddhaṃ vai matirdharme sthitā tadā /
na cintayati bāhyārthaṃ rajastamaḥsamudbhavam
arthaṃ sattvasamudbhūtaṃ gṛhṇāti ca na cānyathā /
anāyāsakṛtaṃ cārthaṃ dharmaṃ yajñaṃ ca vāñchati
sāttvikeṣveva bhogeṣu kāmaṃ vai kurute tadā /
rājaseṣu na mokṣārthaṃ tāmaseṣu punaḥ kutaḥ
evaṃ jitvā rajaḥ pūrvaṃ tataśca tamaso jayaḥ /
sattvaṃ ca kevalaṃ putra tadā bhavati nirmalam
yadā rajaḥ pravṛddhaṃ vai tyaktvā dharmān sanātanān /
anyathākurute dharmācchraddhāṃ prāpya tu rājasīm
rājasādarthasaṃvṛddhistathā bhogastu rājasaḥ /
sattvaṃ vinirgataṃ tena tamasaścāpi nigrahaḥ
yadā tamo vivṛddhaṃ syādutkaṭaṃ sambabhūva ha /
tadā vede na viśvāso dharmaśāstre tathaiva ca
śraddhāṃ ca tāmasīṃ prāpya karoti ca dhanātyayam /
drohaṃ sarvatra kurute na śāntimadhigacchati
jitvā sattvaṃ rajaścaiva krodhano durmatiḥ śaṭhaḥ /
vartate kāmacāreṇa bhāveṣu vitateṣu ca
ekaṃ sattvaṃ na bhavati rajaścaikaṃ tamastathā /
sahaivāśritya vartante guṇā mithunadharmiṇaḥ
rajo vinā na sattvaṃ syādrajaḥ sattvaṃ vinā kvacit /
tamo vinā na caivaite vartante puruṣarṣabha
tamastābhyāṃ vihīnaṃ tu kevalaṃ na kadācana /
sarve mithunadharmāṇo guṇāḥ kāryāntareṣu vai
anyonyasaṃśritāḥ sarve tiṣṭhanti na viyojitāḥ /
anyonyajanakāścaiva yataḥ prasavadharmiṇaḥ
sattvaṃ kadācicca rajastamasī janayatyuta /
kadācittu rajaḥ sattvatamasī janayatyapi
kadācittu tamaḥ sattvarajasī janayatyubhe /
janayantyevamanyonyaṃ mṛtpiṇḍaśca ghaṭaṃ yathā
buddhisthāste guṇāḥ kāmānbodhayanti parasparam /
devadattaviṣṇumitrayajñadattādayo yathā
yathā strīpuruṣaścaiva mithunau ca parasparam /
tathā guṇāḥ samāyānti yugmabhāvaṃ parasparam
rajaso mithune sattvaṃ sattvasya mithune rajaḥ /
ubhe te sattvarajasī tamaso mithune viduḥ
nārada uvāca
ityetatkathitaṃ pitrā guṇarūpamanuttamam /
śrutvāpyetatsa evāhaṃ tato'pṛcchaṃ pitāmaham
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
tṛtīyaskandhe guṇānāṃ rūpasaṃsthānādivarṇanaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ
Original text: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0