દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.9

ગુણાનાં ગુણપરિજ્ઞાનવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
ગુણાનાં લક્ષણં તાત ભવતા કથિતં કિલ ।
ન તૃપ્તોઽસ્મિ પિબન્મિષ્ટં ત્વન્મુખાત્પ્રચ્યુતં રસમ્

ગુણાનાં તુ પરિજ્ઞાનં યથાવદનુવર્ણય ।
યેનાહં પરમાં શાન્તિમધિગચ્છામિ ચેતસિ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટસ્તુ પુત્રેણ નારદેન મહાત્મના ।
ઉવાચ ચ જગત્કર્તા રજોગુણસમુદ્‌ભવઃ

બ્રહ્મોવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ ગુણાનાં પરિવર્ણનમ્ ।
સમ્યઙ્‌ નાહં વિજાનામિ યથામતિ વદામિ તે

સત્ત્વં તુ કેવલં નૈવ કુત્રાપિ પરિલક્ષ્યતે ।
મિશ્રીભાવાત્તુ તેષાં વૈ મિશ્રત્વં પ્રતિભાતિ વૈ

યથા કાચિદ્વરા નારી સર્વભૂષણભૂષિતા ।
હાવભાવયુતા કામં ભર્તુઃ પ્રીતિકરી ભવેત્

માતાપિત્રોસ્તથા સૈવ બન્ધુવર્ગસ્ય પ્રીતિદા ।
દુઃખં મોહં સપત્‍નીષુ જનયત્યપિ સૈવ હિ

એવં સત્ત્વેન તેનૈવ સ્ત્રીત્વમાપાદિતેન ચ ।
રજસસ્તમસશ્ચૈવ જનિતા વૃત્તિરન્યથા

રજસા સ્ત્રીકૃતેનૈવ તમસા ચ તથા પુનઃ ।
અન્યોન્યસ્ય સમાયોગાદન્યથા પ્રતિભાતિ વૈ

અવસ્થાનાત્સ્વભાવેષુ ન વૈ જાત્યન્તરાણિ ચ ।
લક્ષ્યતે વિપરીતાનિ યોગાન્નારદ કુત્રચિત્

યથા રૂપવતી નારી યૌવનેન વિભૂષિતા ।
લજ્જામાધુર્યયુક્તા ચ તથા વિનયસંયુતા

કામશાસ્ત્રવિધિજ્ઞા ચ ધર્મશાસ્ત્રેઽપિ સમ્મતા ।
ભર્તુઃપ્રીતિકરી ભૂત્વા સપત્‍નીનાં ચ દુઃખદા

મોહદુઃખસ્વભાવસ્થા સત્ત્વસ્થેત્યુચ્યતે જનૈઃ ।
તથા સત્ત્વં વિકુર્વાણમન્યભાવં વિભાતિ વૈ

ચોરૈરુપદ્રુતાનાં હિ સાધૂનાં સુખદા ભવેત્ ।
દુઃખા મૂઢા ચ દસ્યૂનાં સૈવ સેના તથાગુણા

વિપરીતપ્રતીતિં વૈ વર્જયન્તિ સ્વભાવતઃ ।
યથા ચ દુર્દિનં જાતં મહામેઘઘનાવૃતમ્

વિદ્યુત્સ્તનિતસંયુક્તં તિમિરેણાવગુણ્ઠિતમ્ ।
સિંચદ્‌ભૂમિં પ્રવર્ષદ્વૈ તમોરૂપમુદાહૃતમ્

યદેતત્કર્ષકાણાં વૈ તદેવાતીવ દુર્દિનમ્ ।
બીજોપસ્કરયુક્તાનાં સુખદં પ્રભવત્યુત

અપ્રચ્છન્નગૃહાણાં ચ દુર્ભગાનાં વિશેષતઃ ।
તૃણકાષ્ઠગૃહીતાનાં દુઃખદં ગૃહમેધિનામ્

પ્રોષિતભર્તૃકાણાં વૈ મોહદં પ્રવદન્ત્યપિ ।
સ્વભાવસ્થા ગુણાઃ સર્વે વિપરીતા વિભાન્તિ વૈ

લક્ષણાનિ પુનસ્તેષાં શૃણુ પુત્ર બ્રવીમ્યહમ્ ।
લઘુપ્રકાશકં સત્ત્વં નિર્મલં વિશદં સદા

યદાઙ્ગાનિ લઘૂન્યેવ નેત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ ચ ।
નિર્મલં ચ તથા ચેતો ગૃહ્ણાતિ વિષયાન્ન તાન્

તદા સત્ત્વં શરીરે વૈ મન્તવ્યઞ્ચ સમુત્કટમ્ ।
જૃમ્ભાં સ્તમ્ભં ચ તન્દ્રાં ચ ચલઞ્ચૈવ રજઃ પુનઃ

યદા તદુત્કટં જાતં દેહે યસ્ય ચ કસ્યચિત્ ।
કલિં મૃગયતે કર્તું ગન્તું ગ્રામાન્તરં તથા

ચલચિત્તસ્ય સોઽત્યર્થં વિવાદે ચોદ્યતસ્તથા ।
ગુરુમાવરણં કામં તમો ભવતિ તદ્યદા

તદાઙ્ગાનિ ગુરૂણ્યાશુ પ્રભવન્ત્યાવૃતાનિ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ મનઃ શૂન્યં નિદ્રાં નૈવાભિવાઞ્છતિ

ગુણાનાં લક્ષણાન્યેવં વિજ્ઞેયાનીહ નારદ ।
નારદ ઉવાચ
વિભિન્નલક્ષણાઃ પ્રોક્તાઃ પિતામહ ગુણાસ્ત્રયઃ

કથમેકત્ર સંસ્થાને કાર્યં કુર્વન્તિ શાશ્વતમ્ ।
પરસ્પરં મિલિત્વા હિ વિભિન્નાઃ શત્રવઃ કિલ

એકત્રસ્થાઃ કથં કાર્યં કુર્વન્તીતિ વદસ્વ મે ।
બ્રહ્મોવાચ
શૃણુ પુત્ર પ્રવક્ષ્યામિ ગુણાસ્તે દીપવૃત્તયઃ

પ્રદીપશ્ચ યથા કાર્યં પ્રકરોત્યર્થદર્શનમ્ ।
વર્તિસ્તૈલં યથાર્ચિશ્ચ વિરુદ્ધાશ્ચ પરસ્પરમ્

વિરુદ્ધં હિ તથા તૈલમગ્નિના સહ સઙ્ગતમ્ ।
તૈલં વર્તિવિરોધ્યેવ પાવકોઽપિ પરસ્પરમ્

એકત્રસ્થાઃ પદાર્થાનાં પ્રકુર્વન્તિ પ્રદર્શનમ્ ।
નારદ ઉવાચ
એવં પ્રકૃતિજાઃ પ્રોક્તા ગુણાઃ સત્યવતીસુત

વિશ્વસ્ય કારણં તે વૈ મયા પૂર્વં યથા શ્રુતમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તં નારદેનાથ મમ સર્વં સવિસ્તરમ્

ગુણાનાં લક્ષણં સર્વં કાર્યં ચૈવ વિભાગશઃ ।
આરાધ્યા પરમા શક્તિર્યયા સર્વમિદં તતમ્

સગુણા નિર્ગુણા ચૈવ કાર્યભેદે સદૈવ હિ ।
અકર્તા પુરુષઃ પૂર્ણો નિરીહઃ પરમોઽવ્યયઃ

કરોત્યેષા મહામાયા વિશ્વં સદસદાત્મકમ્ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રઃસૂર્યશ્ચન્દ્રઃ શચીપતિઃ

અશ્વિનૌ વસવસ્ત્વષ્ટા કુબેરો યાદસાં પતિઃ ।
વહ્નિર્વાયુસ્તથા પૂષા સેનાનીશ્ચ વિનાયકઃ

સર્વે શક્તિયુતાઃ શક્તાઃ કર્તું કાર્યાણિ સ્વાનિ ચ ।
અન્યથા તેઽપ્યશક્તા વૈ પ્રસ્પન્દિતુમનીશ્વરાઃ

સા ચૈવ કારણં રાજન્ જગતઃ પરમેશ્વરી ।
સમારાધય તાં ભૂપ કુરુ યજ્ઞં જનાધિપ

પૂજનં પરયા ભક્ત્યા તસ્યા એવ વિધાનતઃ ।
મહાલક્ષ્મીર્મહાકાલી તથા મહાસરસ્વતી

ઈશ્વરી સર્વભૂતાનાં સર્વકારણકારણમ્ ।
સર્વકામાર્થદા શાન્તા સુખસેવ્યા દયાન્વિતા

નામોચ્ચારણમાત્રેણ વાઞ્છિતાર્થફલપ્રદા ।
દેવૈરારાધિતા પૂર્વં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરૈઃ

મોક્ષકામૈશ્ચ વિવિધૈસ્તાપસૈર્વિજિતાત્મભિઃ ।
અસ્પષ્ટમપિ યન્નામ પ્રસઙ્ગેનાપિ ભાષિતમ્

દદાતિ વાઞ્છિતાનર્થાન્દુર્લભાનપિ સર્વથા ।
ઐ ઐ ઇતિ ભયાર્તેન દૃષ્ટ્વા વ્યાઘ્રાદિકં વને

બિન્દુહીનમપીત્યુક્તં વાઞ્છિતં પ્રદદાતિ વૈ ।
તત્ર સત્યવ્રતસ્યૈવ દૃષ્ટાન્તો નૃપસત્તમ

પ્રત્યક્ષ એવ ચાસ્માકં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં સમાજેષુ તસ્યોદાહરણં બુધૈઃ

કથ્યમાનં મયા રાજઞ્છ્રુતં સર્વં સવિસ્તરમ્ ।
અનક્ષરો મહામૂર્ખો નામ્ના સત્યવ્રતો દ્વિજઃ

શ્રુત્વાઽક્ષરં કોલમુખાત્સમુચ્ચાર્ય સ્વયં તતઃ ।
બિન્દુહીનં પ્રસંગેન જાતોઽસૌ વિબુધોત્તમઃ

ઐકારોચ્ચારણાદ્દેવી તુષ્ટા ભગવતી તદા ।
ચકાર કવિરાજં તં દયાર્દ્રા પરમેશ્વરી

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે ગુણપરિજ્ઞાનવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ