Devi Bhagavata Purana · Chapter 3.7

tattvanirūpaṇavarṇanam
brahmovāca
evaṃprabhāvā sā devī mayā dṛṣṭātha viṣṇunā /
śivenāpi mahābhāga tāstā devyaḥ pṛthakpṛthak

vyāsa uvāca
ityākarṇya piturvākyaṃ nārado munisattamaḥ /
papraccha paramaprītaḥ prajāpatimidaṃ vacaḥ

nārada uvāca
pumānādyo'vināśī yo nirguṇo'cyutiravyayaḥ /
dṛṣṭaścaivānubhūtaśca tadvadasva pitāmaha

triguṇā vīkṣitā śaktirnirguṇā kīdṛśī pitaḥ /
tasyāḥ svarūpaṃ me brūhi puruṣasya ca padmaja

yadarthañca mayā taptaṃ śvetadvīpe mahātapaḥ /
dṛṣṭāḥ siddhā mahātmānastāpasā gatamanyavaḥ

paramātmā na samprāpto mayā'sau dṛṣṭigocaraḥ /
punaḥ punastapastīvraṃ kṛtaṃ tatra prajāpate

bhavatā saguṇā śaktirdṛṣṭā tāta manoramā /
nirguṇā nirguṇaścaiva kīdṛśau tau vadasva me

vyāsa uvāca
iti pṛṣṭhaḥ pitā tena nāradena prajāpatiḥ /
uvāca vacanaṃ tathyaṃ smitapūrvaṃ pitāmahaḥ

brahmovāca
nirguṇasya mune rūpaṃ na bhaved‌dṛṣṭigocaram /
dṛśyañca naśvaraṃ yasmādarūpaṃ dṛśyate katham

nirguṇā durgamā śaktirnirguṇaśca tathā pumān /
jñānagamyau munīnāṃ tu bhāvanīyau tathā punaḥ

anādinidhanau viddhi sadā prakṛtipūruṣau /
viśvāsenābhigamyau tau nāviśvāsena karhicit

caitanyaṃ sarvabhūteṣu yattadviddhi parātmakam /
tejaḥ sarvatragaṃ nityaṃ nānābhāveṣu nārada

tañca tāñca mahābhāga vyāpakau viddhi sarvagau /
tābhyāṃ vihīnaṃ saṃsāre na kiñcidvastu vidyate

tau vicintyau sadā dehe miśrībhūtau sadāvyayau /
ekarūpau cidātmānau niguṇau nirmalāvubhau

yā śaktiḥ paramātmā'sau sā yo'sau sā paramā matā /
antaraṃ naitayoḥ ko'pi sūkṣmaṃ veda ca nārada

adhītya sarvaśāstrāṇi vedānsāṅgāṃśca nārada /
na jānāti tayoḥ sūkṣmamantaraṃ viratiṃ vinā

ahaṅkārakṛtaṃ sarvaṃ viśvaṃ sthāvarajaṅgamam /
kathaṃ tad‌rahitaṃ putra bhavetkalpaśatairapi

nirguṇaṃ saguṇaḥ putra kathaṃ paśyati cakṣuṣā /
saguṇaṃ ca mahābuddhe cetasā saṃvicāraya

pittenācchāditā jihvā cakṣuśca munisattama /
kaṭu pittaṃ vijānāti rasaṃ rūpaṃ na tattathā

guṇaiḥ samāvṛtaṃ cetaḥ kathaṃ jānāti nirguṇam /
ahaṅkārod‌bhavaṃ tacca tadvihīnaṃ kathaṃ bhavet

yāvanna guṇavicchedastāvattaddarśanaṃ kutaḥ /
taṃ paśyati tadā citte yadā'haṅkāravarjitaḥ

nārada uvāca
svarūpaṃ devadeveśa trayāṇāmeva vistarāt /
guṇānāṃ yatsvarūpo'sti hyahaṅkārastrirūpakaḥ

sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tathāparaḥ /
vibhedena svarūpāṇi vadasva puruṣottama

yajjñātvā vipramucye'haṃ jñānaṃ tadvada me prabho /
guṇānāṃ lakṣaṇānyeva vitatāni vibhāgaśaḥ

brahmovāca
trayāṇāṃ śaktayastistrastad‌‌bravīmi tavānagha /
jñānaśaktiḥ kriyāśaktirarthaśaktistathāparā

sāttvikasya jñānaśaktī rājasasya kriyātmikā /
dravyaśaktistāmasasya tisraśca kathitāstava

teṣāṃ kāryāṇi vakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ /
tāmasyā dravyaśakteśca śabdasparśasamud‌bhavaḥ

rūpaṃ rasaśca gandhaśca tanmātrāṇi pracakṣate /
śabdaikaguṇamākāśaṃ vāyuḥ sparśaguṇastathā

surūpaikaguṇo'gniśca jalaṃ rasaguṇātmakam /
pṛthvī gandhaguṇā jñeyā sūkṣmāṇyetāni nārada

daśaitāni militvā tu dravyaśaktiyutāni vai /
tāmasāhaṅkārajaḥ syātsargastadanuvṛttikaḥ

rājasyāśca kriyāśakterutpannāni śṛṇuṣva me /
śrotraṃ tvagrasanā cakṣurghrāṇaṃ caiva ca pañcamam

jñānendriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca /
vākpāṇipādapāyuśca guhyāntāni ca pañca vai

prāṇo'pānaśca vyānaśca samānodānavāyavaḥ /
pañcadaśa militvaiva rājasaḥ sarga ucyate

sādhanāni kilaitāni kriyāśaktimayāni ca /
upādānaṃ kilaiteṣāṃ cidanuvṛttirucyate

jñānaśaktisamāyuktāḥ sāttvikācca samud‌bhavāḥ /
diśo vāyuśca sūryaśca varuṇaścāśvināvapi

jñānendriyāṇāṃ pañcānāṃ pañcādhiṣṭhātṛdevatāḥ /
candro brahmā tathā rudraḥ kṣetrajñaśca caturthakaḥ

ityantaḥkaraṇākhyasya buddhyādeścādhidaivatam /
catvāryeva tathā proktāḥ kilādhiṣṭhātṛdevatāḥ

manasā saha caitāni nūnaṃ pañcadaśaiva tu /
sāttvikasya tu sargo'yaṃ sāttvikākhyaḥ prakīrtitaḥ

sthūlasūkṣmādibhedena dve rūpe paramātmanaḥ /
jñānarūpaṃ nirākāraṃ nidānaṃ tatpracakṣate

sādhakasya tu dhyānādau sthūlarūpaṃ pracakṣate /
śarīraṃ sūkṣmamevedaṃ puruṣasya prakīrtitam

mama caiva śarīraṃ vai sūtramityabhidhīyate /
sthūlaṃ śarīraṃ vakṣyāmi brahmaṇaḥ paramātmanaḥ

śṛṇu nārada yat‍nena yacchrutvā vipramucyate /
tanmātrāṇi puroktāni bhūtasūkṣmāṇi yāni vai

pañcīkṛtya tu tānyeva pañcabhūtasamud‌bhavaḥ /
pañcīkaraṇabhedo'yaṃ śṛṇu saṃvadataḥ kila

prathamaṃ rasatanmātrāmupādāya manasyapi /
kalpayecca tathā tadvai yathā bhavati codakam

śiṣṭānāṃ caiva bhūtānāmaṃśānkṛtvā pṛthakpṛthak /
udake miśrayeccāṃśānkṛte rasamaye tataḥ

tadā bhūtavibhāge ca caitanye ca prakāśite /
caitanyasya praveśāttu tadā'hamiti saṃśayaḥ

pratīyamāne tenaiva viśeṣeṇābhimānataḥ /
ādinārāyaṇo devo bhagavāniti cocyate

ghanībhūte'tha bhūtānāṃ vibhāge spaṣṭatāṃ gate /
vṛddhiṃ prāpya guṇaiścetthamekaikaguṇavṛddhitaḥ

ākāśasya guṇaścaikaḥ śabda eva na cāparaḥ /
śabdasparśau ca vāyośca dvau guṇau parikīrtitau

agneḥ śabdaśca sparśaśca rūpamete trayo guṇāḥ /
śabdasparśarūparasāścatvāro vai jalasya ca

sparśaśabdarasā rūpaṃ gandhaśca pṛthivīguṇāḥ /
evaṃ militayogaiśca brahmāṇḍotpattirucyate

sarve jīvā militvaiva brahmāṇḍāṃśasamud‌bhavāḥ /
caturaśītilakṣāśca proktā vai jīvajātayaḥ

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
tṛtīyaskandhe tattvanirūpaṇavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ