દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.8

ગુણાનાં રૂપસંસ્થાનાદિવર્ણનમ્
બ્રહ્મોવાચ
સર્ગોઽયં કથિતસ્તાત યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાઽધુના ।
ગુણાનાં રૂપસંસ્થાં વૈ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ

સત્ત્વં પ્રીત્યાત્મકં જ્ઞેયં સુખાત્પ્રીતિસમુદ્‌ભવઃ ।
આર્જવં ચ તથા સત્યં શૌચં શ્રદ્ધા ક્ષમા ધૃતિઃ

અનુકમ્પા તથા લજ્જા શાન્તિઃ સન્તોષ એવ ચ ।
એતૈઃ સત્ત્વપ્રતીતિશ્ચ જાયતે નિશ્ચલા સદા

શ્વેતવર્ણં તથા સત્ત્વં ધર્મે પ્રીતિકરઃ સદા ।
સચ્છ્રદ્ધોત્પાદકં નિત્યમસચ્છ્રદ્ધાનિવારકમ્

સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચ તથાપરા ।
શ્રદ્ધા તુ ત્રિવિધા પ્રોક્તા મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

રક્તવર્ણં રજઃ પ્રોક્તમપ્રીતિકરમદ્‌ભુતમ્ ।
અપ્રીતિર્દુઃખયોગત્વાદ્‌ભવત્યેવ સુનિશ્ચિતા

પ્રદ્વેષોઽથ તથા દ્રોહો મત્સરઃ સ્તમ્ભ એવ ચ ।
ઉત્કણ્ઠા ચ તથા નિદ્રા શ્રદ્ધા તત્ર ચ રાજસી

માનો મદસ્તથા ગર્વો રજસા કિલ જાયતે ।
પ્રત્યેતવ્યં રજસ્ત્વેતૈર્લક્ષણૈશ્ચ વિચક્ષણૈઃ

કૃષ્ણવર્ણં તમઃ પ્રોક્તં મોહનં ચ વિષાદકૃત્ ।
આલસ્યં ચ તથાઽજ્ઞાનં નિદ્રા દૈન્યં ભયં તથા

વિવાદશ્ચૈવ કાર્પણ્યં કૌટિલ્યં રોષ એવ ચ ।
વૈષમ્યં વાતિનાસ્તિક્યં પરદોષાનુદર્શનમ્

પ્રત્યેતવ્યં તમસ્ત્વેતૈર્લક્ષણૈઃ સર્વથા બુધૈઃ ।
તામસ્યા શ્રદ્ધયા યુક્તં પરતાપોપપાદકમ્

સત્ત્વં પ્રકાશયિતવ્યં નિયન્તવ્યં રજઃ સદા ।
સંહર્તવ્યં તમઃ કામં જનેન શુભમિચ્છતા

અન્યોન્યાભિભવાચ્ચૈતે વિરુધ્યન્તિ પરસ્પરમ્ ।
તથોઽન્યોન્યાશ્રયાઃ સર્વે ન તિષ્ઠન્તિ નિરાશ્રયાઃ

સત્ત્વં ન કેવલં ક્વાપિ ન રજો ન તમસ્તથા ।
મિલિતાશ્ચ સદા સર્વે તેનાન્યોન્યાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ

અન્યોન્યમિથુનાચ્ચૈવ વિસ્તારં કથયામ્યહમ્ ।
શૃણુ નારદ યજ્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્

સન્દેહોઽત્ર ન કર્તવ્યો જ્ઞાત્વેત્યુક્તં મયા વચઃ ।
જ્ઞાતં તદનુભૂતં યત્પરિજ્ઞાતં ફલે સતિ

શ્રવણાદ્દર્શનાચ્ચૈવ સપદ્યેવ મહામતે ।
સંસ્કારાનુભવાચ્ચૈવ પરિજ્ઞાતં ન જાયતે

શ્રુતં તીર્થં પવિત્રઞ્ચ શ્રદ્ધોત્પન્ના ચ રાજસી ।
નિર્ગતસ્તત્ર તીર્થે વૈ દૃષ્ટં ચૈવ યથાશ્રુતમ્

સ્નાતસ્તત્ર કૃતં કૃત્યં દત્તં દાનં ચ રાજસમ્ ।
સ્થિતસ્તત્ર કિયત્કાલં રજોગુણસમાવૃતઃ

રાગદ્વેષાન્ન નિર્મુક્તઃ કામક્રોધસમાવૃતઃ ।
પુનરેવ ગૃહં પ્રાપ્તો યથાપૂર્વં તથા સ્થિતઃ

શ્રુતં ચ નાનુભૂતં વૈ તેન તીર્થં મુનીશ્વર ।
ન પ્રાપ્તં ચ ફલં યસ્માદશ્રુતં વિદ્ધિ નારદ

નિષ્પાપત્વં બલં વિદ્ધિ તીર્થસ્ય મુનિસત્તમ ।
કૃષેઃ ફલં યથા લોકે નિષ્પન્નાન્નસ્ય ભક્ષણમ્

પાપદેહવિકારા યે કામક્રોધાદયઃ પરે ।
લોભો મોહસ્તથા તૃષ્ણા દ્વેષો રાગસ્તથા મદઃ

અસૂયેર્ષ્યાક્ષમાશાન્તિઃ પાપાન્યેતાનિ નારદ ।
ન નિર્ગતાનિ દેહાત્તુ તાવત્પાપયુતો નરઃ

કૃતે તીર્થે યદૈતાનિ દેહાન્ન નિર્ગતાનિ ચેત્ ।
નિષ્ફલઃ શ્રમ એવૈકઃ કર્ષકસ્ય યથા તથા

શ્રમેણાપીડિતં ક્ષેત્રં કૃષ્ટા ભૂમિઃ સુદુર્ઘટા ।
ઉપ્તં બીજં મહાર્ઘં ચ હિતા વૃત્તિરુદાહૃતા

અહોરાત્રં પરિક્લિષ્ટો રક્ષણાર્થં ફલોત્સુકઃ ।
કાલે સુપ્તસ્તુ હેમન્તે વને વ્યાઘ્રાદિભિર્ભૃશમ્

ભક્ષિતં શલભૈઃ સર્વં નિરાશશ્ચ કૃતઃ પુનઃ ।
તદ્વત્તીર્થશ્રમઃ પુત્ર કષ્ટદો ન ફલપ્રદઃ

સત્ત્વં સમુત્કટં જાતં પ્રવૃદ્ધં શાસ્ત્રદર્શનાત્ ।
વૈરાગ્યં તત્ફલં જાતં તામસાર્થેષુ નારદ

પ્રસહ્યાભિભવત્યેવ તદ્‌રજસ્તમસી ઉભે ।
રજઃ સમુત્કટં જાતં પ્રવૃત્તં લોભયોગતઃ

તત્તથાભિભવત્યેવ તમઃસત્ત્વે તથા ઉભે ।
તમસ્તથોત્કટં ભૂત્વા પ્રવૃદ્ધં મોહયોગતઃ

તત્સત્ત્વરજસી ચોભે સઙ્ગમ્યાભિભવત્યપિ ।
વિસ્તરં કથયામ્યદ્ય યથાભિભવતીતિ વૈ

યદા સત્ત્વં પ્રવૃદ્ધં વૈ મતિર્ધર્મે સ્થિતા તદા ।
ન ચિન્તયતિ બાહ્યાર્થં રજસ્તમઃસમુદ્‌ભવમ્

અર્થં સત્ત્વસમુદ્‌ભૂતં ગૃહ્ણાતિ ચ ન ચાન્યથા ।
અનાયાસકૃતં ચાર્થં ધર્મં યજ્ઞં ચ વાઞ્છતિ

સાત્ત્વિકેષ્વેવ ભોગેષુ કામં વૈ કુરુતે તદા ।
રાજસેષુ ન મોક્ષાર્થં તામસેષુ પુનઃ કુતઃ

એવં જિત્વા રજઃ પૂર્વં તતશ્ચ તમસો જયઃ ।
સત્ત્વં ચ કેવલં પુત્ર તદા ભવતિ નિર્મલમ્

યદા રજઃ પ્રવૃદ્ધં વૈ ત્યક્ત્વા ધર્માન્ સનાતનાન્ ।
અન્યથાકુરુતે ધર્માચ્છ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય તુ રાજસીમ્

રાજસાદર્થસંવૃદ્ધિસ્તથા ભોગસ્તુ રાજસઃ ।
સત્ત્વં વિનિર્ગતં તેન તમસશ્ચાપિ નિગ્રહઃ

યદા તમો વિવૃદ્ધં સ્યાદુત્કટં સમ્બભૂવ હ ।
તદા વેદે ન વિશ્વાસો ધર્મશાસ્ત્રે તથૈવ ચ

શ્રદ્ધાં ચ તામસીં પ્રાપ્ય કરોતિ ચ ધનાત્યયમ્ ।
દ્રોહં સર્વત્ર કુરુતે ન શાન્તિમધિગચ્છતિ

જિત્વા સત્ત્વં રજશ્ચૈવ ક્રોધનો દુર્મતિઃ શઠઃ ।
વર્તતે કામચારેણ ભાવેષુ વિતતેષુ ચ

એકં સત્ત્વં ન ભવતિ રજશ્ચૈકં તમસ્તથા ।
સહૈવાશ્રિત્ય વર્તન્તે ગુણા મિથુનધર્મિણઃ

રજો વિના ન સત્ત્વં સ્યાદ્‌રજઃ સત્ત્વં વિના ક્વચિત્ ।
તમો વિના ન ચૈવૈતે વર્તન્તે પુરુષર્ષભ

તમસ્તાભ્યાં વિહીનં તુ કેવલં ન કદાચન ।
સર્વે મિથુનધર્માણો ગુણાઃ કાર્યાન્તરેષુ વૈ

અન્યોન્યસંશ્રિતાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ ન વિયોજિતાઃ ।
અન્યોન્યજનકાશ્ચૈવ યતઃ પ્રસવધર્મિણઃ

સત્ત્વં કદાચિચ્ચ રજસ્તમસી જનયત્યુત ।
કદાચિત્તુ રજઃ સત્ત્વતમસી જનયત્યપિ

કદાચિત્તુ તમઃ સત્ત્વરજસી જનયત્યુભે ।
જનયન્ત્યેવમન્યોન્યં મૃત્પિણ્ડશ્ચ ઘટં યથા

બુદ્ધિસ્થાસ્તે ગુણાઃ કામાન્બોધયન્તિ પરસ્પરમ્ ।
દેવદત્તવિષ્ણુમિત્રયજ્ઞદત્તાદયો યથા

યથા સ્ત્રીપુરુષશ્ચૈવ મિથુનૌ ચ પરસ્પરમ્ ।
તથા ગુણાઃ સમાયાન્તિ યુગ્મભાવં પરસ્પરમ્

રજસો મિથુને સત્ત્વં સત્ત્વસ્ય મિથુને રજઃ ।
ઉભે તે સત્ત્વરજસી તમસો મિથુને વિદુઃ

નારદ ઉવાચ
ઇત્યેતત્કથિતં પિત્રા ગુણરૂપમનુત્તમમ્ ।
શ્રુત્વાપ્યેતત્સ એવાહં તતોઽપૃચ્છં પિતામહમ્

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે ગુણાનાં રૂપસંસ્થાનાદિવર્ણનં નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ