દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.7

તત્ત્વનિરૂપણવર્ણનમ્
બ્રહ્મોવાચ
એવંપ્રભાવા સા દેવી મયા દૃષ્ટાથ વિષ્ણુના ।
શિવેનાપિ મહાભાગ તાસ્તા દેવ્યઃ પૃથક્પૃથક્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય પિતુર્વાક્યં નારદો મુનિસત્તમઃ ।
પપ્રચ્છ પરમપ્રીતઃ પ્રજાપતિમિદં વચઃ

નારદ ઉવાચ
પુમાનાદ્યોઽવિનાશી યો નિર્ગુણોઽચ્યુતિરવ્યયઃ ।
દૃષ્ટશ્ચૈવાનુભૂતશ્ચ તદ્વદસ્વ પિતામહ

ત્રિગુણા વીક્ષિતા શક્તિર્નિર્ગુણા કીદૃશી પિતઃ ।
તસ્યાઃ સ્વરૂપં મે બ્રૂહિ પુરુષસ્ય ચ પદ્મજ

યદર્થઞ્ચ મયા તપ્તં શ્વેતદ્વીપે મહાતપઃ ।
દૃષ્ટાઃ સિદ્ધા મહાત્માનસ્તાપસા ગતમન્યવઃ

પરમાત્મા ન સમ્પ્રાપ્તો મયાઽસૌ દૃષ્ટિગોચરઃ ।
પુનઃ પુનસ્તપસ્તીવ્રં કૃતં તત્ર પ્રજાપતે

ભવતા સગુણા શક્તિર્દૃષ્ટા તાત મનોરમા ।
નિર્ગુણા નિર્ગુણશ્ચૈવ કીદૃશૌ તૌ વદસ્વ મે

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ઠઃ પિતા તેન નારદેન પ્રજાપતિઃ ।
ઉવાચ વચનં તથ્યં સ્મિતપૂર્વં પિતામહઃ

બ્રહ્મોવાચ
નિર્ગુણસ્ય મુને રૂપં ન ભવેદ્‌દૃષ્ટિગોચરમ્ ।
દૃશ્યઞ્ચ નશ્વરં યસ્માદરૂપં દૃશ્યતે કથમ્

નિર્ગુણા દુર્ગમા શક્તિર્નિર્ગુણશ્ચ તથા પુમાન્ ।
જ્ઞાનગમ્યૌ મુનીનાં તુ ભાવનીયૌ તથા પુનઃ

અનાદિનિધનૌ વિદ્ધિ સદા પ્રકૃતિપૂરુષૌ ।
વિશ્વાસેનાભિગમ્યૌ તૌ નાવિશ્વાસેન કર્હિચિત્

ચૈતન્યં સર્વભૂતેષુ યત્તદ્વિદ્ધિ પરાત્મકમ્ ।
તેજઃ સર્વત્રગં નિત્યં નાનાભાવેષુ નારદ

તઞ્ચ તાઞ્ચ મહાભાગ વ્યાપકૌ વિદ્ધિ સર્વગૌ ।
તાભ્યાં વિહીનં સંસારે ન કિઞ્ચિદ્વસ્તુ વિદ્યતે

તૌ વિચિન્ત્યૌ સદા દેહે મિશ્રીભૂતૌ સદાવ્યયૌ ।
એકરૂપૌ ચિદાત્માનૌ નિગુણૌ નિર્મલાવુભૌ

યા શક્તિઃ પરમાત્માઽસૌ સા યોઽસૌ સા પરમા મતા ।
અન્તરં નૈતયોઃ કોઽપિ સૂક્ષ્મં વેદ ચ નારદ

અધીત્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ વેદાન્સાઙ્ગાંશ્ચ નારદ ।
ન જાનાતિ તયોઃ સૂક્ષ્મમન્તરં વિરતિં વિના

અહઙ્કારકૃતં સર્વં વિશ્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
કથં તદ્‌રહિતં પુત્ર ભવેત્કલ્પશતૈરપિ

નિર્ગુણં સગુણઃ પુત્ર કથં પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
સગુણં ચ મહાબુદ્ધે ચેતસા સંવિચારય

પિત્તેનાચ્છાદિતા જિહ્વા ચક્ષુશ્ચ મુનિસત્તમ ।
કટુ પિત્તં વિજાનાતિ રસં રૂપં ન તત્તથા

ગુણૈઃ સમાવૃતં ચેતઃ કથં જાનાતિ નિર્ગુણમ્ ।
અહઙ્કારોદ્‌ભવં તચ્ચ તદ્વિહીનં કથં ભવેત્

યાવન્ન ગુણવિચ્છેદસ્તાવત્તદ્દર્શનં કુતઃ ।
તં પશ્યતિ તદા ચિત્તે યદાઽહઙ્કારવર્જિતઃ

નારદ ઉવાચ
સ્વરૂપં દેવદેવેશ ત્રયાણામેવ વિસ્તરાત્ ।
ગુણાનાં યત્સ્વરૂપોઽસ્તિ હ્યહઙ્કારસ્ત્રિરૂપકઃ

સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ તથાપરઃ ।
વિભેદેન સ્વરૂપાણિ વદસ્વ પુરુષોત્તમ

યજ્જ્ઞાત્વા વિપ્રમુચ્યેઽહં જ્ઞાનં તદ્વદ મે પ્રભો ।
ગુણાનાં લક્ષણાન્યેવ વિતતાનિ વિભાગશઃ

બ્રહ્મોવાચ
ત્રયાણાં શક્તયસ્તિસ્ત્રસ્તદ્‌‌બ્રવીમિ તવાનઘ ।
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિરર્થશક્તિસ્તથાપરા

સાત્ત્વિકસ્ય જ્ઞાનશક્તી રાજસસ્ય ક્રિયાત્મિકા ।
દ્રવ્યશક્તિસ્તામસસ્ય તિસ્રશ્ચ કથિતાસ્તવ

તેષાં કાર્યાણિ વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ ।
તામસ્યા દ્રવ્યશક્તેશ્ચ શબ્દસ્પર્શસમુદ્‌ભવઃ

રૂપં રસશ્ચ ગન્ધશ્ચ તન્માત્રાણિ પ્રચક્ષતે ।
શબ્દૈકગુણમાકાશં વાયુઃ સ્પર્શગુણસ્તથા

સુરૂપૈકગુણોઽગ્નિશ્ચ જલં રસગુણાત્મકમ્ ।
પૃથ્વી ગન્ધગુણા જ્ઞેયા સૂક્ષ્માણ્યેતાનિ નારદ

દશૈતાનિ મિલિત્વા તુ દ્રવ્યશક્તિયુતાનિ વૈ ।
તામસાહઙ્કારજઃ સ્યાત્સર્ગસ્તદનુવૃત્તિકઃ

રાજસ્યાશ્ચ ક્રિયાશક્તેરુત્પન્નાનિ શૃણુષ્વ મે ।
શ્રોત્રં ત્વગ્રસના ચક્ષુર્ઘ્રાણં ચૈવ ચ પઞ્ચમમ્

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
વાક્પાણિપાદપાયુશ્ચ ગુહ્યાન્તાનિ ચ પઞ્ચ વૈ

પ્રાણોઽપાનશ્ચ વ્યાનશ્ચ સમાનોદાનવાયવઃ ।
પઞ્ચદશ મિલિત્વૈવ રાજસઃ સર્ગ ઉચ્યતે

સાધનાનિ કિલૈતાનિ ક્રિયાશક્તિમયાનિ ચ ।
ઉપાદાનં કિલૈતેષાં ચિદનુવૃત્તિરુચ્યતે

જ્ઞાનશક્તિસમાયુક્તાઃ સાત્ત્વિકાચ્ચ સમુદ્‌ભવાઃ ।
દિશો વાયુશ્ચ સૂર્યશ્ચ વરુણશ્ચાશ્વિનાવપિ

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચાધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ ।
ચન્દ્રો બ્રહ્મા તથા રુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ ચતુર્થકઃ

ઇત્યન્તઃકરણાખ્યસ્ય બુદ્ધ્યાદેશ્ચાધિદૈવતમ્ ।
ચત્વાર્યેવ તથા પ્રોક્તાઃ કિલાધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ

મનસા સહ ચૈતાનિ નૂનં પઞ્ચદશૈવ તુ ।
સાત્ત્વિકસ્ય તુ સર્ગોઽયં સાત્ત્વિકાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

સ્થૂલસૂક્ષ્માદિભેદેન દ્વે રૂપે પરમાત્મનઃ ।
જ્ઞાનરૂપં નિરાકારં નિદાનં તત્પ્રચક્ષતે

સાધકસ્ય તુ ધ્યાનાદૌ સ્થૂલરૂપં પ્રચક્ષતે ।
શરીરં સૂક્ષ્મમેવેદં પુરુષસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

મમ ચૈવ શરીરં વૈ સૂત્રમિત્યભિધીયતે ।
સ્થૂલં શરીરં વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ

શૃણુ નારદ યત્‍નેન યચ્છ્રુત્વા વિપ્રમુચ્યતે ।
તન્માત્રાણિ પુરોક્તાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ યાનિ વૈ

પઞ્ચીકૃત્ય તુ તાન્યેવ પઞ્ચભૂતસમુદ્‌ભવઃ ।
પઞ્ચીકરણભેદોઽયં શૃણુ સંવદતઃ કિલ

પ્રથમં રસતન્માત્રામુપાદાય મનસ્યપિ ।
કલ્પયેચ્ચ તથા તદ્વૈ યથા ભવતિ ચોદકમ્

શિષ્ટાનાં ચૈવ ભૂતાનામંશાન્કૃત્વા પૃથક્પૃથક્ ।
ઉદકે મિશ્રયેચ્ચાંશાન્કૃતે રસમયે તતઃ

તદા ભૂતવિભાગે ચ ચૈતન્યે ચ પ્રકાશિતે ।
ચૈતન્યસ્ય પ્રવેશાત્તુ તદાઽહમિતિ સંશયઃ

પ્રતીયમાને તેનૈવ વિશેષેણાભિમાનતઃ ।
આદિનારાયણો દેવો ભગવાનિતિ ચોચ્યતે

ઘનીભૂતેઽથ ભૂતાનાં વિભાગે સ્પષ્ટતાં ગતે ।
વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય ગુણૈશ્ચેત્થમેકૈકગુણવૃદ્ધિતઃ

આકાશસ્ય ગુણશ્ચૈકઃ શબ્દ એવ ન ચાપરઃ ।
શબ્દસ્પર્શૌ ચ વાયોશ્ચ દ્વૌ ગુણૌ પરિકીર્તિતૌ

અગ્નેઃ શબ્દશ્ચ સ્પર્શશ્ચ રૂપમેતે ત્રયો ગુણાઃ ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસાશ્ચત્વારો વૈ જલસ્ય ચ

સ્પર્શશબ્દરસા રૂપં ગન્ધશ્ચ પૃથિવીગુણાઃ ।
એવં મિલિતયોગૈશ્ચ બ્રહ્માણ્ડોત્પત્તિરુચ્યતે

સર્વે જીવા મિલિત્વૈવ બ્રહ્માણ્ડાંશસમુદ્‌ભવાઃ ।
ચતુરશીતિલક્ષાશ્ચ પ્રોક્તા વૈ જીવજાતયઃ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે તત્ત્વનિરૂપણવર્ણનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ