Devi Bhagavata Purana · Chapter 3.12
ambāyajñavidhivarṇanam
rājovāca
vada yajñavidhiṃ samyagdevyāstasyāḥ samantataḥ /
śrutvā karomyahaṃ svāminyathāśakti hyatandritaḥ
pūjāvidhiṃ ca mantrāṃśca homadravyamasaṃśayam /
brāhmaṇāḥ katisaṃkhyāśca dakṣiṇāścatathā punaḥ
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyā yajñaṃ vidhānataḥ /
trividhaṃ tu sadā jñeyaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā
sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca tathāparam /
munīnāṃ sāttvikaṃ proktaṃ nṛpāṇāṃ rājasaṃ smṛtam
tāmasaṃ rākṣasānāṃ vai jñānināṃ tu guṇojjhitam /
vimuktānāṃ jñānamayaṃ vistarātprabravīmi te
deśaḥ kālastathā dravyaṃ mantrāśca brāhmaṇāstathā /
śraddhā ca sātvakī yatra taṃ yajñaṃ sāttvikaṃ viduḥ
dravyaśuddhiḥ kriyāśuddhirmantraśuddhiśca bhūmipa /
bhavedyadi tadā pūrṇaṃ phalaṃ bhavati nānyathā
anyāyopārjitenaiva kartavyaṃ sukṛtaṃ kṛtam /
na kīrtiriha loke ca paraloke na tatphalam
tasmānnyāyārjitenaiva kartavyaṃ sukṛtaṃ sadā /
yaśase paralokāya bhavatyeva sukhāya ca
pratyakṣaṃ tava rājendra pāṇḍavaistu makhaḥ kṛtaḥ /
rājasūyaḥ kratuvaraḥ samāptavaradakṣiṇaḥ
yatra sākṣāddhariḥ kṛṣṇo yādavendro mahāmanāḥ /
brāhmaṇāḥ pūrṇavidyāśca bhāradvājādayastathā
kṛtvā yajñaṃ susampūrṇaṃ māsamātreṇa pāṇḍavaiḥ /
prāptaṃ mahattaraṃ kaṣṭaṃ vanavāsaśca dāruṇaḥ
pīḍanañcaiva pāñcālyāstathā dyūte parājayaḥ /
vanavāso mahatkaṣṭaṃ kva gataṃ makhajaṃ phalam
dāsatvañca virāṭasya kṛtaṃ sarvamahātmabhiḥ /
kīcakena parikliṣṭā draupadī ca pramadvarā
āśīrvādā dvijātīnāṃ kva gatāḥ śuddhacetasām /
bhaktirvā vāsudevasya kva gatā tatra saṃkaṭe
na rakṣitā tadā bālā kenāpi drupadātmajā /
prāptakeśagrahā kāle sādhvī ca varavarṇinī
kimatra cintanīyaṃ vai dharmavaiguṇyakāraṇam /
keśave sati deveśe dharmaputre yudhiṣṭhire
bhavitavyamiti prokte niṣphalaḥ syāttadāgamaḥ /
vedamantrāstathānye ca vitathāḥ syurasaṃśayam
sādhanaṃ niṣphalaṃ sarvamupāyaśca nirarthakaḥ /
bhavitavyaṃ bhavatyeva vacane pratipādake
āgamo'pyarthavādaḥ syātkriyāḥ sarvā nirarthakāḥ /
svargārthañca tapo vyarthaṃ varṇadharmaśca vai tathā
sarvaṃ pramāṇaṃ vyarthaṃ syādbhavitavye kṛte hṛdi /
ubhayañcāpi mantavyaṃ daivaṃ copāya eva ca
kṛte karmaṇi cetsiddhirviparitā yadā bhavet /
vaiguṇyaṃ kalpanīyaṃ syātprājñaiḥ paṇḍitamaulibhiḥ
tatkarma bahudhā proktaṃ vidvadbhiḥ karmakāribhiḥ /
kartṛbhedānmantrabhedāddravyabhedāttathā punaḥ
yathā maghavatā pūrvaṃ viśvarūpo vṛto guruḥ /
viparītaṃ kṛtaṃ tena karma mātṛhitāya vai
devebhyo dānavebhyastu svastītyuktvā punaḥ punaḥ /
asurā mātṛpakṣīyāḥ kṛtaṃ teṣāñca rakṣaṇam
daityān dṛṣṭvātisampuṣṭāṃścukopa maghavā tadā /
śirāṃsi tasya vajreṇa ciccheda tarasā hariḥ
kriyāvaiguṇyamatraiva kartṛbhedādasaṃśayam /
nocetpañcālarājena roṣeṇāpi kṛtā kriyā
bhāradvājavināśāya putrasyotpādanāya ca /
dhṛṣṭadyumnaḥ samutpanno vedimadhyācca draupadī
purā daśarathenāpi putreṣṭistu kṛtā yadā /
aputrasya sutāstasya catvāraḥ samprajajñire
ataḥ kriyā kṛtā yuktyā siddhidā sarvathā bhavet /
ayuktyā viparitā syātsarvathā nṛpasattama
pāṇḍavānāṃ yathā yajñe kiñcidvaiguṇyayogataḥ /
viparītaṃ phalaṃ prāptaṃ nirjitāste durodare
satyavādī tathā rājan dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ /
draupadī ca tathā sādhvī tathānyepyanujāḥ śubhāḥ
kudravyayogādvaiguṇyaṃ samutpannaṃ makhe'thavā /
sābhimānaiḥ kṛtādvāpi dūṣaṇaṃ samupasthitam
sāttvikastu mahārāja durlabho vai makhaḥ smṛtaḥ /
vaikhānasamunīnāṃ hi vihito'sau mahāmakhaḥ
sāttvikaṃ bhojanaṃ ye vai nityaṃ kurvanti tāpasāḥ /
nyāyārjitañca vanyañca tathā ṛṣyaṃ susaṃskṛtam
puroḍāśaparā nityaṃ viyūpā mantrapūrvakāḥ /
śraddhādhikā makhā rājan sāttvikāḥ paramāḥ smṛtāḥ
rājasā dravyabahulāḥ sayūpāśca susaṃskṛtāḥ /
kṣatriyāṇāṃ viśāñcaiva sābhimānāśca vai makhāḥ
tāmasā dānavānāṃ vai sakrodhā madavardhakāḥ /
sāmarṣāḥ saṃskṛtāḥ krūrā makhāḥ proktā mahātmabhiḥ
munīnāṃ mokṣakāmānāṃ viraktānāṃ mahātmanām /
mānasastu smṛto yāgaḥ sarvasādhanasaṃyutaḥ
anyeṣu sarvayajñeṣu kiñcinnyūnaṃ bhavedapi /
dravyeṇa śraddhayā vā'pi kriyayā brāhmaṇaistathā
deśakālapṛthagdravyasādhanaiḥ sakalaistathā /
nānyo bhavati pūrṇe vai tathā bhavati mānasaḥ
prathamaṃ tu manaḥ śodhyaṃ kartavyaṃ guṇavarjitam /
śuddhe manasi deho vai śuddha eva na saṃśayaḥ
indriyārthaparityaktaṃ yadā jātaṃ manaḥ śuci /
tadā tasya makhasyāsau prabhavedadhikāravān
tadā'sau maṇḍapaṃ kṛtvā bahuyojanavistṛtam /
stambhaiśca vipulaiḥ ślakṣṇairyajñiyadrumasambhavaiḥ
vedīṃ ca viśadāṃ tatra manasā parikalpayet /
agnayo'pi tathā sthāpyā vidhivanmanasā kila
brāhmaṇānāñca varaṇaṃ tathaiva pratipādya ca /
brahmādhvaryustathā hotā prastotā vidhipūrvakam
udgātā pratihartā ca sabhyāścānye yathāvidhi /
pūjanīyāḥ prayatnena manasaiva dvijottamāḥ
prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānodāna eva ca /
pāvakāḥ pañca evaite sthāpyā vedyāṃ vidhānataḥ
gārhapatyastadā prāṇo'pānaścāhavanīyakaḥ /
dakṣiṇāgnistathā vyānaḥ samānaścāvasathyakaḥ
sabhyodānaḥ smṛtā hyete pāvakāḥ paramotkaṭāḥ /
dravyañca manasā bhāvyaṃ nirguṇaṃ paramaṃ śuci
mana eva tadā hotā yajamānastathaiva tat /
yajñādhidevatā brahma nirguṇaṃ ca sanātanam
phaladā nirguṇā śaktiḥ sadā nirvedadā śivā /
brahmavidyākhilādhārā vyāpya sarvatra saṃsthitā
taduddeśena taddravyaṃ hunetprāṇāgniṣu dvijaḥ /
paścāccittaṃ nirālambaṃ kṛtvā prāṇānapi prabho
kuṇḍalīmukhamārgeṇa hunedbrahmaṇi śāśvate /
svānubhūtyā svayaṃ sākṣātsvātmabhūtāṃ maheśvarīm
samādhinaiva yogena dhyāyeccetasyanākulaḥ /
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
yadā paśyati bhūtātmā tadā paśyati tāṃ śivām /
dṛṣṭvā tāṃ brahmavidbhūyātsaccidānandarūpiṇīm
tadā māyādikaṃ sarvaṃ dagdhaṃ bhavati bhūmipa /
prārabdhaṃ karmamātraṃ tu yāvaddehaṃ ca tiṣṭhati
jīvanmuktastadā jāto mṛto mokṣamavāpnuyāt /
kṛtakṛtyo bhavettāta yo bhajejjagadambikām
tasmātsarvaprayatnena dhyeyā śrībhuvaneśvarī /
śrotavyā caiva mantavyā guruvākyānusārataḥ
rājannevaṃ kṛto yajño mokṣado nātra saṃśayaḥ /
anye yajñāḥ sakāmāstu prabhavanti kṣayonmukhāḥ
agniṣṭomena vidhivatsvargakāmo yajediti /
vedānuśāsanaṃ caitatpravadanti manīṣiṇaḥ
kṣīṇe puṇye mṛtyulokaṃ viśanti ca yathāmati /
tasmāttu mānasaḥ śreṣṭho yajño'pyakṣaya eva saḥ
na rājñā sādhituṃ yogyo makho'sau jayamicchatā /
tāmasastu kṛtaḥ pūrvaṃ sarpayajñastvayādhunā
vairaṃ nirvāhitaṃ rājaṃstakṣakasya durātmanaḥ /
yatkṛte nihatāḥ sarpāstvayā'gnau koṭiśaḥ pare
devīyajñaṃ kuruṣvādya vitataṃ vidhipūrvakam /
viṣṇunā yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ sṛṣṭyādau nṛpasattama
tathā tvaṃ kuru rājendra vidhiṃ te prabravīmyaham /
brāhmaṇāḥ santi rājendra vidhijñā vedavittamāḥ
devībījavidhānajñā mantramārgavicakṣaṇāḥ /
yājakāste bhaviṣyanti yajamānastvameva hi
kṛtvā yajñaṃ vidhānena dattvā puṇyaṃ makhārjitam /
samuddhara mahārāja pitaraṃ durgatiṅgatam
viprāvamānajaṃ pāpaṃ durghaṭaṃ narakapradam /
tathaiva śāpajo doṣaḥ prāptaḥ pitrā tavānagha
tathā durmaraṇaṃ prāptaṃ sarpadaṃśena bhūbhujā /
antarāle tathā mṛtyūrna bhūmau kuśasaṃstare
na saṅgrāme na gaṅgāyāṃ snānadānādivarjitam /
maraṇaṃ te pitustatra saudhe jātaṃ kurūdvaha
kṛpaṇāni ca sarvāṇi narakasya nṛpottama /
tatraikaṃ kāraṇaṃ tasya na jātaṃ cātidurlabham
yatra yatra sthitaḥprāṇo jñātvā kālaṃ samāgatam /
sādhanānāmabhāve'pi hyavaśaścātisaṅkaṭe
yadā nirvedamāyāti manasā nirmalena vai /
pañcabhūtātmako deho mama kiñcātra duḥkhadam
patatvadya yathākāmaṃ mukto'haṃ nirguṇo'vyayaḥ /
nāśātmakāni tattvāni tatra kā paridevanā
brahmaivāhaṃ na saṃsārī sadā muktaḥ sanātanaḥ /
dehena mama sambandhaḥ karmaṇā pratipāditaḥ
tāni sarvāṇi muktāni śubhāni cetarāṇi ca /
manuṣyadehayogena sukhaduḥkhānusādhanāt
vimukto'tibhayādghorādasmātsaṃsārasaṅkaṭāt /
ityevaṃ cintyamānastu snānadānavivarjitaḥ
maraṇaṃ cedavāpnoti sa muccyejjanmaduḥkhataḥ /
eṣā kāṣṭhā parā proktā yogināmapi durlabhā
pitā te nṛpaśārdūla śrutvā śāpaṃ dvijoditam /
dehe mamatvaṃ kṛtavānna nirvedamavāptavān
nīrogo mama deho'yaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam /
kathaṃ jīvāmyahaṃ kāmaṃ mantrajñānānayantu vai
auṣadhaṃ maṇimantraṃ ca yantraṃ paramakaṃ tathā /
ārohaṇaṃ tathā saudhe kṛtavānnṛpatistadā
na snānaṃ na kṛtaṃ dānaṃ na devyāḥ smaraṇaṃ kṛtam /
na bhūmau śayanaṃ caiva daivaṃ matvā paraṃ tathā
magno mohārṇave ghore mṛtaḥ saudhe'hinā hataḥ /
kṛtvā pāpaṃ kaleryogāttāpasasyāvamānajam
avaśyameva narakaṃ etairācaraṇairbhavet /
tasmāttaṃ pitaraṃ pāpātsamuddhara nṛpottama
sūta uvāca
iti śrutvā vacastasya vyāsasyāmitatejasaḥ /
sāśrukaṇṭho'tiduḥkhārto babhūva janamejayaḥ
dhigidaṃ jīvitaṃ me'dya pitā me narake sthitaḥ /
tatkaromi yathaivādya svargaṃ yātyuttarāsutaḥ
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
tṛtīyaskandhe ambāyajñavidhivarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
Original text: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0