દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.12

અમ્બાયજ્ઞવિધિવર્ણનમ્
રાજોવાચ
વદ યજ્ઞવિધિં સમ્યગ્દેવ્યાસ્તસ્યાઃ સમન્તતઃ ।
શ્રુત્વા કરોમ્યહં સ્વામિન્યથાશક્તિ હ્યતન્દ્રિતઃ

પૂજાવિધિં ચ મન્ત્રાંશ્‍ચ હોમદ્રવ્યમસંશયમ્ ।
બ્રાહ્મણાઃ કતિસંખ્યાશ્ચ દક્ષિણાશ્ચતથા પુનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ દેવ્યા યજ્ઞં વિધાનતઃ ।
ત્રિવિધં તુ સદા જ્ઞેયં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

સાત્ત્વિકં રાજસં ચૈવ તામસં ચ તથાપરમ્ ।
મુનીનાં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તં નૃપાણાં રાજસં સ્મૃતમ્

તામસં રાક્ષસાનાં વૈ જ્ઞાનિનાં તુ ગુણોજ્ઝિતમ્ ।
વિમુક્તાનાં જ્ઞાનમયં વિસ્તરાત્પ્રબ્રવીમિ તે

દેશઃ કાલસ્તથા દ્રવ્યં મન્ત્રાશ્‍ચ બ્રાહ્મણાસ્તથા ।
શ્રદ્ધા ચ સાત્વકી યત્ર તં યજ્ઞં સાત્ત્વિકં વિદુઃ

દ્રવ્યશુદ્ધિઃ ક્રિયાશુદ્ધિર્મન્ત્રશુદ્ધિશ્‍ચ ભૂમિપ ।
ભવેદ્યદિ તદા પૂર્ણં ફલં ભવતિ નાન્યથા

અન્યાયોપાર્જિતેનૈવ કર્તવ્યં સુકૃતં કૃતમ્ ।
ન કીર્તિરિહ લોકે ચ પરલોકે ન તત્ફલમ્

તસ્માન્ન્યાયાર્જિતેનૈવ કર્તવ્યં સુકૃતં સદા ।
યશસે પરલોકાય ભવત્યેવ સુખાય ચ

પ્રત્યક્ષં તવ રાજેન્દ્ર પાણ્ડવૈસ્તુ મખઃ કૃતઃ ।
રાજસૂયઃ ક્રતુવરઃ સમાપ્તવરદક્ષિણઃ

યત્ર સાક્ષાદ્ધરિઃ કૃષ્ણો યાદવેન્દ્રો મહામનાઃ ।
બ્રાહ્મણાઃ પૂર્ણવિદ્યાશ્‍ચ ભારદ્વાજાદયસ્તથા

કૃત્વા યજ્ઞં સુસમ્પૂર્ણં માસમાત્રેણ પાણ્ડવૈઃ ।
પ્રાપ્તં મહત્તરં કષ્ટં વનવાસશ્‍ચ દારુણઃ

પીડનઞ્ચૈવ પાઞ્ચાલ્યાસ્તથા દ્યૂતે પરાજયઃ ।
વનવાસો મહત્કષ્ટં ક્વ ગતં મખજં ફલમ્

દાસત્વઞ્ચ વિરાટસ્ય કૃતં સર્વમહાત્મભિઃ ।
કીચકેન પરિક્લિષ્ટા દ્રૌપદી ચ પ્રમદ્વરા

આશીર્વાદા દ્વિજાતીનાં ક્વ ગતાઃ શુદ્ધચેતસામ્ ।
ભક્તિર્વા વાસુદેવસ્ય ક્વ ગતા તત્ર સંકટે

ન રક્ષિતા તદા બાલા કેનાપિ દ્રુપદાત્મજા ।
પ્રાપ્તકેશગ્રહા કાલે સાધ્વી ચ વરવર્ણિની

કિમત્ર ચિન્તનીયં વૈ ધર્મવૈગુણ્યકારણમ્ ।
કેશવે સતિ દેવેશે ધર્મપુત્રે યુધિષ્ઠિરે

ભવિતવ્યમિતિ પ્રોક્તે નિષ્ફલઃ સ્યાત્તદાગમઃ ।
વેદમન્ત્રાસ્તથાન્યે ચ વિતથાઃ સ્યુરસંશયમ્

સાધનં નિષ્ફલં સર્વમુપાયશ્ચ નિરર્થકઃ ।
ભવિતવ્યં ભવત્યેવ વચને પ્રતિપાદકે

આગમોઽપ્યર્થવાદઃ સ્યાત્ક્રિયાઃ સર્વા નિરર્થકાઃ ।
સ્વર્ગાર્થઞ્ચ તપો વ્યર્થં વર્ણધર્મશ્‍ચ વૈ તથા

સર્વં પ્રમાણં વ્યર્થં સ્યાદ્‌ભવિતવ્યે કૃતે હૃદિ ।
ઉભયઞ્ચાપિ મન્તવ્યં દૈવં ચોપાય એવ ચ

કૃતે કર્મણિ ચેત્સિદ્ધિર્વિપરિતા યદા ભવેત્ ।
વૈગુણ્યં કલ્પનીયં સ્યાત્પ્રાજ્ઞૈઃ પણ્ડિતમૌલિભિઃ

તત્કર્મ બહુધા પ્રોક્તં વિદ્વદ્‌ભિઃ કર્મકારિભિઃ ।
કર્તૃભેદાન્મન્ત્રભેદાદ્‌દ્રવ્યભેદાત્તથા પુનઃ

યથા મઘવતા પૂર્વં વિશ્વરૂપો વૃતો ગુરુઃ ।
વિપરીતં કૃતં તેન કર્મ માતૃહિતાય વૈ

દેવેભ્યો દાનવેભ્યસ્તુ સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા પુનઃ પુનઃ ।
અસુરા માતૃપક્ષીયાઃ કૃતં તેષાઞ્ચ રક્ષણમ્

દૈત્યાન્ દૃષ્ટ્વાતિસમ્પુષ્ટાંશ્‍ચુકોપ મઘવા તદા ।
શિરાંસિ તસ્ય વજ્રેણ ચિચ્‍છેદ તરસા હરિઃ

ક્રિયાવૈગુણ્યમત્રૈવ કર્તૃભેદાદસંશયમ્ ।
નોચેત્પઞ્ચાલરાજેન રોષેણાપિ કૃતા ક્રિયા

ભારદ્વાજવિનાશાય પુત્રસ્યોત્પાદનાય ચ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ સમુત્પન્નો વેદિમધ્યાચ્ચ દ્રૌપદી

પુરા દશરથેનાપિ પુત્રેષ્ટિસ્તુ કૃતા યદા ।
અપુત્રસ્ય સુતાસ્તસ્ય ચત્વારઃ સમ્પ્રજજ્ઞિરે

અતઃ ક્રિયા કૃતા યુક્ત્યા સિદ્ધિદા સર્વથા ભવેત્ ।
અયુક્ત્યા વિપરિતા સ્યાત્સર્વથા નૃપસત્તમ

પાણ્ડવાનાં યથા યજ્ઞે કિઞ્ચિદ્વૈગુણ્યયોગતઃ ।
વિપરીતં ફલં પ્રાપ્તં નિર્જિતાસ્તે દુરોદરે

સત્યવાદી તથા રાજન્ ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
દ્રૌપદી ચ તથા સાધ્વી તથાન્યેપ્યનુજાઃ શુભાઃ

કુદ્રવ્યયોગાદ્વૈગુણ્યં સમુત્પન્નં મખેઽથવા ।
સાભિમાનૈઃ કૃતાદ્વાપિ દૂષણં સમુપસ્થિતમ્

સાત્ત્વિકસ્તુ મહારાજ દુર્લભો વૈ મખઃ સ્મૃતઃ ।
વૈખાનસમુનીનાં હિ વિહિતોઽસૌ મહામખઃ

સાત્ત્વિકં ભોજનં યે વૈ નિત્યં કુર્વન્તિ તાપસાઃ ।
ન્યાયાર્જિતઞ્ચ વન્યઞ્ચ તથા ઋષ્યં સુસંસ્કૃતમ્

પુરોડાશપરા નિત્યં વિયૂપા મન્ત્રપૂર્વકાઃ ।
શ્રદ્ધાધિકા મખા રાજન્ સાત્ત્વિકાઃ પરમાઃ સ્મૃતાઃ

રાજસા દ્રવ્યબહુલાઃ સયૂપાશ્‍ચ સુસંસ્કૃતાઃ ।
ક્ષત્રિયાણાં વિશાઞ્ચૈવ સાભિમાનાશ્‍ચ વૈ મખાઃ

તામસા દાનવાનાં વૈ સક્રોધા મદવર્ધકાઃ ।
સામર્ષાઃ સંસ્કૃતાઃ ક્રૂરા મખાઃ પ્રોક્તા મહાત્મભિઃ

મુનીનાં મોક્ષકામાનાં વિરક્તાનાં મહાત્મનામ્ ।
માનસસ્તુ સ્મૃતો યાગઃ સર્વસાધનસંયુતઃ

અન્યેષુ સર્વયજ્ઞેષુ કિઞ્ચિન્ન્યૂનં ભવેદપિ ।
દ્રવ્યેણ શ્રદ્ધયા વાઽપિ ક્રિયયા બ્રાહ્મણૈસ્તથા

દેશકાલપૃથગ્દ્રવ્યસાધનૈઃ સકલૈસ્તથા ।
નાન્યો ભવતિ પૂર્ણે વૈ તથા ભવતિ માનસઃ

પ્રથમં તુ મનઃ શોધ્યં કર્તવ્યં ગુણવર્જિતમ્ ।
શુદ્ધે મનસિ દેહો વૈ શુદ્ધ એવ ન સંશયઃ

ઇન્દ્રિયાર્થપરિત્યક્તં યદા જાતં મનઃ શુચિ ।
તદા તસ્ય મખસ્યાસૌ પ્રભવેદધિકારવાન્

તદાઽસૌ મણ્ડપં કૃત્વા બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ ।
સ્તમ્ભૈશ્‍ચ વિપુલૈઃ શ્લક્ષ્ણૈર્યજ્ઞિયદ્રુમસમ્ભવૈઃ

વેદીં ચ વિશદાં તત્ર મનસા પરિકલ્પયેત્ ।
અગ્નયોઽપિ તથા સ્થાપ્યા વિધિવન્મનસા કિલ

બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ વરણં તથૈવ પ્રતિપાદ્ય ચ ।
બ્રહ્માધ્વર્યુસ્તથા હોતા પ્રસ્તોતા વિધિપૂર્વકમ્

ઉદ્‌ગાતા પ્રતિહર્તા ચ સભ્યાશ્‍ચાન્યે યથાવિધિ ।
પૂજનીયાઃ પ્રયત્‍નેન મનસૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રાણોઽપાનસ્તથા વ્યાનઃ સમાનોદાન એવ ચ ।
પાવકાઃ પઞ્ચ એવૈતે સ્થાપ્યા વેદ્યાં વિધાનતઃ

ગાર્હપત્યસ્તદા પ્રાણોઽપાનશ્‍ચાહવનીયકઃ ।
દક્ષિણાગ્નિસ્તથા વ્યાનઃ સમાનશ્‍ચાવસથ્યકઃ

સભ્યોદાનઃ સ્મૃતા હ્યેતે પાવકાઃ પરમોત્કટાઃ ।
દ્રવ્યઞ્ચ મનસા ભાવ્યં નિર્ગુણં પરમં શુચિ

મન એવ તદા હોતા યજમાનસ્તથૈવ તત્ ।
યજ્ઞાધિદેવતા બ્રહ્મ નિર્ગુણં ચ સનાતનમ્

ફલદા નિર્ગુણા શક્તિઃ સદા નિર્વેદદા શિવા ।
બ્રહ્મવિદ્યાખિલાધારા વ્યાપ્ય સર્વત્ર સંસ્થિતા

તદુદ્દેશેન તદ્‌દ્રવ્યં હુનેત્પ્રાણાગ્નિષુ દ્વિજઃ ।
પશ્‍ચાચ્ચિત્તં નિરાલમ્બં કૃત્વા પ્રાણાનપિ પ્રભો

કુણ્ડલીમુખમાર્ગેણ હુનેદ્‌બ્રહ્મણિ શાશ્‍વતે ।
સ્વાનુભૂત્યા સ્વયં સાક્ષાત્સ્વાત્મભૂતાં મહેશ્વરીમ્

સમાધિનૈવ યોગેન ધ્યાયેચ્ચેતસ્યનાકુલઃ ।
સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ

યદા પશ્યતિ ભૂતાત્મા તદા પશ્યતિ તાં શિવામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તાં બ્રહ્મવિદ્‌ભૂયાત્સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્

તદા માયાદિકં સર્વં દગ્ધં ભવતિ ભૂમિપ ।
પ્રારબ્ધં કર્મમાત્રં તુ યાવદ્દેહં ચ તિષ્ઠતિ

જીવન્મુક્તસ્તદા જાતો મૃતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ।
કૃતકૃત્યો ભવેત્તાત યો ભજેજ્જગદમ્બિકામ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્‍નેન ધ્યેયા શ્રીભુવનેશ્‍વરી ।
શ્રોતવ્યા ચૈવ મન્તવ્યા ગુરુવાક્યાનુસારતઃ

રાજન્નેવં કૃતો યજ્ઞો મોક્ષદો નાત્ર સંશયઃ ।
અન્યે યજ્ઞાઃ સકામાસ્તુ પ્રભવન્તિ ક્ષયોન્મુખાઃ

અગ્નિષ્ટોમેન વિધિવત્સ્વર્ગકામો યજેદિતિ ।
વેદાનુશાસનં ચૈતત્પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

ક્ષીણે પુણ્યે મૃત્યુલોકં વિશન્તિ ચ યથામતિ ।
તસ્માત્તુ માનસઃ શ્રેષ્ઠો યજ્ઞોઽપ્યક્ષય એવ સઃ

ન રાજ્ઞા સાધિતું યોગ્યો મખોઽસૌ જયમિચ્છતા ।
તામસસ્તુ કૃતઃ પૂર્વં સર્પયજ્ઞસ્ત્વયાધુના

વૈરં નિર્વાહિતં રાજંસ્તક્ષકસ્ય દુરાત્મનઃ ।
યત્કૃતે નિહતાઃ સર્પાસ્ત્વયા‍ઽગ્નૌ કોટિશઃ પરે

દેવીયજ્ઞં કુરુષ્વાદ્ય વિતતં વિધિપૂર્વકમ્ ।
વિષ્ણુના યઃ કૃતઃ પૂર્વં સૃષ્ટ્યાદૌ નૃપસત્તમ

તથા ત્વં કુરુ રાજેન્દ્ર વિધિં તે પ્રબ્રવીમ્યહમ્ ।
બ્રાહ્મણાઃ સન્તિ રાજેન્દ્ર વિધિજ્ઞા વેદવિત્તમાઃ

દેવીબીજવિધાનજ્ઞા મન્ત્રમાર્ગવિચક્ષણાઃ ।
યાજકાસ્તે ભવિષ્યન્તિ યજમાનસ્ત્વમેવ હિ

કૃત્વા યજ્ઞં વિધાનેન દત્ત્વા પુણ્યં મખાર્જિતમ્ ।
સમુદ્ધર મહારાજ પિતરં દુર્ગતિઙ્ગતમ્

વિપ્રાવમાનજં પાપં દુર્ઘટં નરકપ્રદમ્ ।
તથૈવ શાપજો દોષઃ પ્રાપ્તઃ પિત્રા તવાનઘ

તથા દુર્મરણં પ્રાપ્તં સર્પદંશેન ભૂભુજા ।
અન્તરાલે તથા મૃત્યૂર્ન ભૂમૌ કુશસંસ્તરે

ન સઙ્ગ્રામે ન ગઙ્ગાયાં સ્નાનદાનાદિવર્જિતમ્ ।
મરણં તે પિતુસ્તત્ર સૌધે જાતં કુરૂદ્વહ

કૃપણાનિ ચ સર્વાણિ નરકસ્ય નૃપોત્તમ ।
તત્રૈકં કારણં તસ્ય ન જાતં ચાતિદુર્લભમ્

યત્ર યત્ર સ્થિતઃપ્રાણો જ્ઞાત્વા કાલં સમાગતમ્ ।
સાધનાનામભાવેઽપિ હ્યવશશ્‍ચાતિસઙ્કટે

યદા નિર્વેદમાયાતિ મનસા નિર્મલેન વૈ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકો દેહો મમ કિઞ્ચાત્ર દુઃખદમ્

પતત્વદ્ય યથાકામં મુક્તોઽહં નિર્ગુણોઽવ્યયઃ ।
નાશાત્મકાનિ તત્ત્વાનિ તત્ર કા પરિદેવના

બ્રહ્મૈવાહં ન સંસારી સદા મુક્તઃ સનાતનઃ ।
દેહેન મમ સમ્બન્ધઃ કર્મણા પ્રતિપાદિતઃ

તાનિ સર્વાણિ મુક્તાનિ શુભાનિ ચેતરાણિ ચ ।
મનુષ્યદેહયોગેન સુખદુઃખાનુસાધનાત્

વિમુક્તોઽતિભયાદ્‌ઘોરાદસ્માત્સંસારસઙ્કટાત્ ।
ઇત્યેવં ચિન્ત્યમાનસ્તુ સ્નાનદાનવિવર્જિતઃ

મરણં ચેદવાપ્નોતિ સ મુચ્ચ્યેજ્જન્મદુઃખતઃ ।
એષા કાષ્ઠા પરા પ્રોક્તા યોગિનામપિ દુર્લભા

પિતા તે નૃપશાર્દૂલ શ્રુત્વા શાપં દ્વિજોદિતમ્ ।
દેહે મમત્વં કૃતવાન્ન નિર્વેદમવાપ્તવાન્

નીરોગો મમ દેહોઽયં રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ।
કથં જીવામ્યહં કામં મન્ત્રજ્ઞાનાનયન્તુ વૈ

ઔષધં મણિમન્ત્રં ચ યન્ત્રં પરમકં તથા ।
આરોહણં તથા સૌધે કૃતવાન્નૃપતિસ્તદા

ન સ્નાનં ન કૃતં દાનં ન દેવ્યાઃ સ્મરણં કૃતમ્ ।
ન ભૂમૌ શયનં ચૈવ દૈવં મત્વા પરં તથા

મગ્નો મોહાર્ણવે ઘોરે મૃતઃ સૌધેઽહિના હતઃ ।
કૃત્વા પાપં કલેર્યોગાત્તાપસસ્યાવમાનજમ્

અવશ્યમેવ નરકં એતૈરાચરણૈર્ભવેત્ ।
તસ્માત્તં પિતરં પાપાત્સમુદ્ધર નૃપોત્તમ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ।
સાશ્રુકણ્ઠોઽતિદુઃખાર્તો બભૂવ જનમેજયઃ

ધિગિદં જીવિતં મેઽદ્ય પિતા મે નરકે સ્થિતઃ ।
તત્કરોમિ યથૈવાદ્ય સ્વર્ગં યાત્યુત્તરાસુતઃ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે અમ્બાયજ્ઞવિધિવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ