Language

ENहिગુ
Scripture Library

Devi Bhagavata Purana · Chapter 11.15

11.15.1

tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam
tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
agnirityādibhirmantrairbhasma saṃśodhya sādaram /
dhāraṇīyaṃ lalāṭādau tripuṇḍraṃ kevalaṃ dvijaiḥ

11.15.2

brahmakṣatriyavaiśyāśca ete sarve dvijāḥ smṛtāḥ /
tasmād‌dvijaiḥ prayat‍nena tripuṇḍraṃ dhāryamanvaham

11.15.3

yasyopanayanaṃ brahman sa eva dvija ucyate /
tasmācchrautaṃ dvijaiḥ kāryaṃ tripuṇḍrasya ca dhāraṇam

11.15.4

vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ satkarma samācaret /
tatkṛtaṃ cākṛtaprāyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ

11.15.5

na gāyatryupadeśo'pi bhasmano dhāraṇaṃ vinā /
tato dhṛtvaiva bhasmāṅ‌ge gāyatrījapamācaret

11.15.6

gāyatrīṃ mūlamevāhurbrāhmaṇye munipuṅ‌gava /
sā bhasmadhāraṇābhāve na kenāpyupadiśyate

11.15.7

na tāvadadhikāro'sti gāyatrīgrahaṇe mune /
yāvanna bhasma bhālādau dhṛtamagnisamud‍bhavam

11.15.8

bhasmahīnalalāṭatvaṃ na brahmaṇyānumāpakam /
evameva mayā brahman heturuktaḥ supuṇyadaḥ

11.15.9

mantrapūtaṃ sitaṃ bhasma lalāṭe parivartate /
sa eva brāhmaṇo vidvānsatyaṃ satyaṃ mayocyate

11.15.10

yasyāsti sahajā prītirmaṇivad‍bhasmasaṃgrahe /
sa eva brāhmaṇo brahman satyaṃ satyaṃ mayocyate

11.15.11

na yasya sahajā prītirmaṇivad‍bhasmasaṃgrahe /
sa cāṇḍāla iti jñeyo janmajanmāntare dhruvam

11.15.12

na yasya sahajā prītistripuṇḍroddhūlanādiṣu /
sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ satyaṃ satyaṃ mayocyate

11.15.13

ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā bhuñjante ca phalādikam /
te sarve narakaṃ ghoraṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ

11.15.14

(vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ śivaṃ pūjayiṣyati /
sa durbhagaḥ śivadveṣṭā sa dveṣo narakapradaḥ /
sarvakarmabahirbhūto bhasmadhāraṇavarjitaḥ //)
vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā kurvan hematulāmapi /
na tatphalamavāpnoti patito hi bhaveddhi saḥ

11.15.15

yathopavītarahitaiḥ sandhyā na kriyate dvijaiḥ /
tathā sandhyā na kartavyā vibhūtirahitairapi

11.15.16

gatopavītaiḥ sandhyāyāṃ kāryaḥ pratinidhiḥ kvacit /
japādikaṃ tu sāvitryāstathaivopoṣaṇādikam

11.15.17

vibhūtidhāraṇe tvanyo nāsti pratinidhiḥ kvacit /
vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yadi sandhyāṃ karoti yaḥ

11.15.18

pratyavaityeva yenāsau nādhikārī tadā dvijaḥ /
yathā śrutvāntyajo vedānpratyavaiti tathā dvijaḥ

11.15.19

pratyavaiti na sandehaḥ sandhyākṛd‍bhasmavarjitaḥ /
sampādanīya yat‍nena śrautaṃ bhasma sadā dvijaiḥ

11.15.20

smārtaṃ vā tadabhāve tu laukikaṃ vā samāhitaiḥ /
yādṛśaṃ tādṛśaṃ vāstu pavitraṃ bhasma santatam

11.15.21

dhāraṇīyaṃ prayat‍nena dvijaiḥ sandhyādikarmasu /
na saṃviśanti pāpāni bhasmaniṣṭhe tataḥ sadā

11.15.22

kartavyamapi yat‍nena brāhmaṇairbhasmadhāraṇam /
madhyāṅ‌gulitrayeṇaiva svadakṣiṇakarasya tu

11.15.23

ṣaḍaṅ‌gulāyataṃ mānamapi cādhikamānakam /
netrayugmapramāṇena bhāle dīptaṃ tripuṇḍrakam

11.15.24

kadācid‍bhasmanā kuryātsa rudro nātra saṃśayaḥ /
akāro'nāmikā prokta ukāro madhyamāṅ‌guliḥ

11.15.25

makārastarjanī tasmāt tripuṇḍraṃ triguṇātmakam /
tripuṇḍraṃ madhyamātarjanyanāmābhiranulomataḥ

11.15.26

atra te kathayāmyenamitihāsaṃ purātanam /
kadācidatha durvāsāḥ pitṛlokaṃ gato'bhavat

11.15.27

bhasmasandigdhasarvāṅ‌go rudrākṣābharaṇānvitaḥ /
śiva śaṅ‌kara sarvātmañchrīmātarjagadambike

11.15.28

nāmānīti gṛṇannuccaistāpasānāṃ śikhāmaṇiḥ /
kavyavāḍādayaste tu pratyutthānābhivādanaiḥ

11.15.29

āsanādyupacāraiśca sammānaṃ bahu cakrire /
nānākathābhiranyonyaṃ sambhāṣāñcakrire tadā

11.15.30

tasmiṃstu samaye kumbhīpākasthānāṃ tu pāpinām /
ghoraḥ samabhavacchabdo hā hatāḥ smetivādinām

11.15.31

mṛtāḥ smeti vadantyeke dagdhāḥ smeti pare jaguḥ /
chinnāḥ smeti vibhinnāḥ smetyevaṃ rodanakāriṇaḥ

11.15.32

śrutvā taṃ karuṇa śabdaṃ duḥkhito munirāḍ hṛdi /
papraccha pitṛnāthāṃstānkeṣāṃ śabdo'yamityapi

11.15.33

te samūcurmune'traiva purī saṃyamanī parā /
vartate yamarāḍatra pāpināṃ bhogadāyakaḥ

11.15.34

nānādūtaiḥ kālarūpaiḥ kṛṣṇavarṇerbhayaṅ‌karaiḥ /
sahito'traiva tatpuryāṃ nāyako vidyate'nagha

11.15.35

tatra kuṇḍānyanekāni pāpināṃ bhogadāni ca /
ṣaḍaśītirghorarūpairdūtaiḥ parivṛtāni ca

11.15.36

tatra mukhyatamaṃ kuṇḍaṃ kumbhīpākābhidhaṃ mahat /
vartate tad‌gatānāṃ ca yātanānāṃ tu varṇanam

11.15.37

kartuṃ na śakyate kaiścidapi varṣaśatairapi /
ye śivadrohiṇaḥ santi tathā devīvinindakāḥ

11.15.38

ye viṣṇudrohiṇaḥ santi patantyatraiva te mune /
ye vedanindakāḥ santi sūryasya ca gaṇeśituḥ

11.15.39

brāhmaṇānāṃ drohiṇo ye patantyatraiva te mune /
kāmācārāśca ye santi taptamudrāṅ‌kitāśca ye

11.15.40

triśūladhāriṇo ye ca patantyatraiva te mune /
mātṛpitṛgurujyeṣṭhapurāṇasmṛtinindakāḥ

11.15.41

ye dharmadūṣakāḥ santi patantyatraiva te mune /
teṣāmayaṃ mahāghoraḥ śabdaḥ śravaṇadāruṇaḥ

11.15.42

śrūyate'smābhiraniśaṃ vairāgyaṃ yacchruterbhavet /
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā munirāṭ taddidṛkṣayā

11.15.43

utthāya calitastūrṇaṃ yayau kuṇḍasamīpataḥ /
avāṅ‌mukho dadarśādhastasminneva kṣaṇe mune

11.15.44

tatratyānāṃ pāpināṃ tu svargādhikamabhūtsukham /
hasanti kecid‌gāyanti nṛtyanti ca tathāpare

11.15.45

parasparaṃ ramante te'tyunmattāḥ sukhavardhanāt /
mṛdaṅ‌gamurajāvīṇāḍhakkādundubhinisvanāḥ

11.15.46

samud‌bhūtāstu madhurāḥ pañcamasvarabhūṣitāḥ /
vasantavallīpuṣpāṇāṃ sugandhamaruto vavuḥ

11.15.47

munistu cakito dṛṣṭvā yamadūtāśca vismitāḥ /
śīghraṃ te kathayāmāsurdharmarājāya vedine

11.15.48

mahārāja mahāścaryamadhunaivābhavadvibho /
svargādapyadhikaṃ saukhyaṃ kumbhīpākasthapāpinām

11.15.49

nimittaṃ naiva jānīmaḥ kasmādidamabhūdvibho /
cakitāḥ sma vayaṃ sarve prāptā deva tvadantikam

11.15.50

niśamya dūtavāṇīṃ tāṃ dharmarāṭ śīghramutthitaḥ /
mahāmahiṣamārūḍho yayau te yatra pāpinaḥ

11.15.51

tāṃ vārtāṃ preṣayāmāsa dūtadvārāmarāvatīm /
śrutvā tāṃ devarājo'pi prāpto devagaṇaiḥ saha

11.15.52

brahmalokātpadmajo'pi vaikuṇṭhādviṣṭaraśravāḥ /
tattallokācca dikpālāḥ samājagmurgaṇaiḥ saha

11.15.53

parivārya sthitāḥ sarve kumbhīpākamitastataḥ /
apaśyaṃstad‌gatāñjīvānsvargādhikasukhāntvitān

11.15.54

cakitā eva te sarve na vidustasya kāraṇam /
aho pāpasya bhogārthaṃ kuṇḍametadvinirmitam

11.15.55

tatra saukhyaṃ yadā jātaṃ tadā pāpāttu kiṃ bhayam /
ucchinnā vedamaryādā parameśakṛtā katham

11.15.56

bhagavān svasya saṃkalpaṃ vitathaṃ kṛtavānkatham /
āścaryametadāścaryametadityeva bhāṣiṇaḥ

11.15.57

taṭasthā abhavansarve na vidustatra kāraṇam /
etasminnantare śauriḥ sammantrya vibudhādibhiḥ

11.15.58

yayau kaiścitsuragaṇaiḥ sahitaḥ śaṅ‌karālayam /
pārvatyā sahitaṃ devaṃ koṭikandarpasundaram

11.15.59

ramaṇīyatamāṅ‌gaṃ taṃ lāvaṇyakhanimad‌bhutam /
sadā ṣoḍaśavarṣīyaṃ nānālaṅ‌kārabhūṣitam

11.15.60

nānāgaṇaiḥ parivṛtaṃ lālayantaṃ parāṃ śivām /
dadarśa candramauliṃ sa caturvedaṃ nanāma ha

11.15.61

vṛttāntaṃ kathayāmāsa camatkṛtamatisphuṭam /
etasya kāraṇaṃ deva na jānīmaḥ kathañcana

11.15.62

vada tatkāraṇaṃ deva sarvajño'si yataḥ prabho /
viṣṇuvākyaṃ tadā śrutvā prasannamukhapaṅ‌kajaḥ

11.15.63

uvāca madhuraṃ vākyaṃ meghagambhīrayā girā /
śṛṇu viṣṇo tannimittaṃ nāścaryaṃ tvatra vidyate

11.15.64

bhasmano mahimaivāyaṃ bhasmanā kiṃ bhavenna hi /
kumbhīpākaṃ gato draṣṭuṃ durvāsāḥ śaivasammataḥ

11.15.65

avāṅ‌mukho dadarśādhastadā vāyuvaśāddhare /
bhālabhasmakaṇāstatra patitā daivayogataḥ

11.15.66

tena jātamidaṃ sarvaṃ bhasmano mahimā tvayam /
itaḥ paraṃ tu tattīrthaṃ pitṛlokanivāsinām

11.15.67

bhaviṣyati na sandeho yatra snātvā sukhī bhavet /
pitṛtīrthaṃ tu tannāmnāpyata ūrdhvaṃ bhaviṣyati

11.15.68

malliṅ‌gasthāpanaṃ tatra kāryaṃ devyāśca sattama /
pūjayiṣyanti te tatra pitṛlokanivāsinaḥ

11.15.69

trailokye yāni tīrthāni tatra śreṣṭhamidaṃ bhavet /
pitrīśvarīpūjayā tu trailokyaṃ pūjitaṃ bhavet

11.15.70

śrīnārāyaṇa uvāca
iti devavacaḥ śrutvā devaṃ mūrdhnā praṇamya ca /
tadanujñāṃ samādāya yayau devāntikaṃ hariḥ

11.15.71

tatsarvaṃ kathayāmāsa kāraṇaṃ śaṅ‌karoditam /
sādhu sādhviti te procuramarā maulicālanaiḥ

11.15.72

śaśaṃsurbhasmamāhātmyaṃ haribrahmādayaḥ surāḥ /
pitaraścaiva santuṣṭāstīrthalābhātparantapa

11.15.73

tattīrthatīre liṅ‌gaṃ ca devyā mūrtiṃ yathāvidhi /
sthāpayāmāsuramarāḥ pūjayāmāsuranvaham

11.15.74

tatra ye prāṇino'bhūvanpāpabhogārthamāsthitāḥ /
te vimānaṃ samāruhya gatāḥ kailāsamaṇḍalam

11.15.75

nāmnā bhadragaṇāste tu vasantyadyāpi tatra hi /
punaśca dūradeśe tu kumbhīpāko vinirmitaḥ

11.15.76

niruddhaṃ śaivagamanaṃ devaistatra tu taddināt /
iti te sarvamākhyātaṃ bhasmamāhātmyamuttamam

11.15.77

nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ vidyate mune /
ūrdhvapuṇḍravidhiṃ caivāpyadhikārivibhedataḥ

11.15.78

pravakṣye muniśārdūla vaiṣṇavāgamalokanāt /
ūrdhvapuṇḍrapramāṇāni divyānyaṅ‌gulibhedataḥ

11.15.79

varṇābhimantradevāṃśca pravakṣyāmi phalāni ca /
parvatāgre nadītīre śivakṣetre viśeṣataḥ

11.15.80

sindhutīre ca valmīke tulasīmūlamāśrite /
mṛda etāstu saṅ‌grāhyā varjayedanyamṛttikāḥ

11.15.81

śyāmaṃ śāntikaraṃ proktaṃ raktaṃ vaśyakaraṃ bhavet /
śrīkaraṃ pītamityāhurdharmadaṃ śvetamucyate

11.15.82

aṅ‌guṣṭhaḥ puṣṭidaḥ prokto madhyamāyuṣkarī bhavet /
anāmikānnadā nityaṃ muktidā ca pradeśinī

11.15.83

etairaṅ‌gulibhedaistu kārayenna nakhaiḥ spṛśet /
vartidīpāvalikṛtiṃ veṇapatrākṛtiṃ tathā

11.15.84

padmasya mukulākāraṃ tathā kuryātprayat‍nataḥ /
matsyakūrmākṛtiṃ vāpi śaṅ‌khākāraṃ tataḥ param

11.15.85

daśāṅ‌gulipramāṇaṃ tu uttamottamamucyate /
navāṅ‌gulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅ‌gulamataḥ param

11.15.86

saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ trividhaṃ smṛtam /
catustridvyaṅgulaiḥ puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ bhavet

11.15.87

lalāṭe keśavaṃ vidyānnārāyaṇamathodare /
mādhavaṃ hṛdi vinyasya govindaṃ kaṇṭhakūpake

11.15.88

udare dakṣiṇe pārśve viṣṇurityabhidhīyate /
tatpārśvabāhumadhye ca madhusūdanameva ca

11.15.89

trivikramaṃ karṇadeśe vāmakukṣau tu vāmanam /
śrīdharaṃ bāhuke vāme hṛṣīkeśaṃ tu karṇake

11.15.90

pṛṣṭhe ca padmanābhaṃ tu kakuddāmodaraṃ smaret /
dvādaśaitāni nāmāni vāsudeveti mūrdhani

11.15.91

pūjākāle ca home ca sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ /
nāmānyuccārya vidhinā dhārayedūrdhvapuṇḍrakam

11.15.92

aśucirvāpyanācāro manasā pāpamācaret /
śucireva bhavennityaṃ mūrdhni puṇḍrāṅ‌kito naraḥ

11.15.93

ūrdhvapuṇḍradharo martyo mriyate yatra kutracit /
śvapāko'pi vimānastho mama loke mahīyate

11.15.94

ekāntino mahābhāgā matsvarūpavido'malāḥ /
sāntarālānprakurvanti puṇḍrānviṣṇupadākṛtīn

11.15.95

paramaikāntino'pyevaṃ matpādaikaparāyaṇāḥ /
haridrācūrṇasaṃyuktāñchūlākārāṃstu vāmalān

11.15.96

anye tu vaiṣṇavāḥ puṇḍrānacchidrānapi bhaktitaḥ /
prakurvīrandīpapadmaveṇupatropamākṛtīn

11.15.97

acchidrānapi sacchidrān kuryuḥ kevalavaiṣṇavāḥ /
acchidrakaraṇe teṣāṃ pratyavāyo na vidyate

11.15.98

ekāntināṃ prapannānāṃ paramaikāntināmapi /
acchidrapuṇḍrākaraṇe pratyavāyo mahānbhavet

11.15.99

ūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ kuryāddaṇḍākāraṃ tu śobhanam /
madhye chidraṃ vaiṣṇavāśca namo'ntaiḥ keśavādibhiḥ

11.15.100

vimalānyūrdhvapuṇḍrāṇi sāntarālāni yo naraḥ /
karoti vipulaṃ tatra mandiraṃ me karoti saḥ

11.15.101

ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare /
lakṣmyā sākaṃ sahāsīno ramate viṣṇuravyayaḥ

11.15.102

nirantarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ /
sa hi tatra sthitaṃ viṣṇuṃ śriyaṃ caiva vyapohati

11.15.103

acchidramūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ karoti vimūḍhadhīḥ /
sa paryāyeṇa tāneti narakānekaviṃśatim

11.15.104

ṛjūni sphuṭapārśvāni sāntarālāni vinyaset /
ūrdhvapuṇḍrāṇi daṇḍābjadīpamatsyanibhāni ca

11.15.105

śikhopavītavaddhāryamūrdhvapuṇḍraṃ dvijena ca /
vinā kṛtāścedviphalāḥ kriyāḥ sarvā mahāmune

11.15.106

tasmātsarveṣu kāryeṣu kāryaṃ viprasya dhīmataḥ /
ūrdhvapuṇḍraṃ triśūlaṃ ca vartulaṃ caturasrakam

11.15.107

ardhacandrādikaṃ liṅ‌gaṃ vedaniṣṭho na dhārayet /
janmanā labdhajātistu vedapanthānamāśritaḥ

11.15.108

puṇḍrāntaraṃ bhramādvāpi lalāṭe naiva dhārayet /
khyātikāntyādisiddhyarthaṃ cāpi viṣṇvāgamādiṣu

11.15.109

sthitaṃ puṇḍrāntaraṃ naiva dhārayedvaidiko janaḥ /
tiryaktripuṇḍraṃ santyajya śrautaṃ kathamapi bhramāt

11.15.110

lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍrasya ca dhāraṇam /
vinā puṇḍrāntaraṃ mohāddhārayannārakī bhavet

11.15.111

vedamārgaikaniṣṭhastu mohenāpyaṅ‌kito yadi /
patatyeva na sandehastathā puṇḍrāntarādapi

11.15.112

nāṅ‌kanaṃ vigrahe kuryādvedamārgaṃ samāśritaḥ /
śrautadharmaikaniṣṭhānāṃ liṅ‌gaṃ tu śrautameva hi

11.15.113

aśrautadharmaniṣṭhānāmaśrauta liṅ‌gamīritam /
devatā vedasiddhā yāstāsāṃ liṅ‌gaṃ tu vaidikam

11.15.114

aśrautatantraniṣṭhā yāstāsāmaśrautameva hi /
vedasiddho mahādevaḥ sākṣātsaṃsāramocakaḥ

11.15.115

bhaktānāmupakārāya śrautaṃ liṅ‌gaṃ dadhāti ca /
vedasiddhasya viṣṇośca śrautaṃ liṅ‌gaṃ na cetarat

11.15.116

prādurbhāvaviśeṣāṇāmapi tasya tadeva hi /
śrautaṃ liṅ‌gaṃ tu vijñeyaṃ tripuṇḍroddhūlanādikam

11.15.117

aśrautamūrdhvapuṇḍrādi naiva tiryaktripuṇḍrakam /
vedamārgaikaniṣṭhānāṃ vedoktenaiva vartmanā

11.15.118

lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍraṃ dhāryameva hi /
yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam /
dhārayetsarvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāriṇā

11.15.15

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe
tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

Original text: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc