Devi Bhagavata Purana · Chapter 11.15
tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam
tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
agnirityādibhirmantrairbhasma saṃśodhya sādaram /
dhāraṇīyaṃ lalāṭādau tripuṇḍraṃ kevalaṃ dvijaiḥ
brahmakṣatriyavaiśyāśca ete sarve dvijāḥ smṛtāḥ /
tasmāddvijaiḥ prayatnena tripuṇḍraṃ dhāryamanvaham
yasyopanayanaṃ brahman sa eva dvija ucyate /
tasmācchrautaṃ dvijaiḥ kāryaṃ tripuṇḍrasya ca dhāraṇam
vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ satkarma samācaret /
tatkṛtaṃ cākṛtaprāyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ
na gāyatryupadeśo'pi bhasmano dhāraṇaṃ vinā /
tato dhṛtvaiva bhasmāṅge gāyatrījapamācaret
gāyatrīṃ mūlamevāhurbrāhmaṇye munipuṅgava /
sā bhasmadhāraṇābhāve na kenāpyupadiśyate
na tāvadadhikāro'sti gāyatrīgrahaṇe mune /
yāvanna bhasma bhālādau dhṛtamagnisamudbhavam
bhasmahīnalalāṭatvaṃ na brahmaṇyānumāpakam /
evameva mayā brahman heturuktaḥ supuṇyadaḥ
mantrapūtaṃ sitaṃ bhasma lalāṭe parivartate /
sa eva brāhmaṇo vidvānsatyaṃ satyaṃ mayocyate
yasyāsti sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṃgrahe /
sa eva brāhmaṇo brahman satyaṃ satyaṃ mayocyate
na yasya sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṃgrahe /
sa cāṇḍāla iti jñeyo janmajanmāntare dhruvam
na yasya sahajā prītistripuṇḍroddhūlanādiṣu /
sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ satyaṃ satyaṃ mayocyate
ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā bhuñjante ca phalādikam /
te sarve narakaṃ ghoraṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ
(vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ śivaṃ pūjayiṣyati /
sa durbhagaḥ śivadveṣṭā sa dveṣo narakapradaḥ /
sarvakarmabahirbhūto bhasmadhāraṇavarjitaḥ //)
vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā kurvan hematulāmapi /
na tatphalamavāpnoti patito hi bhaveddhi saḥ
yathopavītarahitaiḥ sandhyā na kriyate dvijaiḥ /
tathā sandhyā na kartavyā vibhūtirahitairapi
gatopavītaiḥ sandhyāyāṃ kāryaḥ pratinidhiḥ kvacit /
japādikaṃ tu sāvitryāstathaivopoṣaṇādikam
vibhūtidhāraṇe tvanyo nāsti pratinidhiḥ kvacit /
vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yadi sandhyāṃ karoti yaḥ
pratyavaityeva yenāsau nādhikārī tadā dvijaḥ /
yathā śrutvāntyajo vedānpratyavaiti tathā dvijaḥ
pratyavaiti na sandehaḥ sandhyākṛdbhasmavarjitaḥ /
sampādanīya yatnena śrautaṃ bhasma sadā dvijaiḥ
smārtaṃ vā tadabhāve tu laukikaṃ vā samāhitaiḥ /
yādṛśaṃ tādṛśaṃ vāstu pavitraṃ bhasma santatam
dhāraṇīyaṃ prayatnena dvijaiḥ sandhyādikarmasu /
na saṃviśanti pāpāni bhasmaniṣṭhe tataḥ sadā
kartavyamapi yatnena brāhmaṇairbhasmadhāraṇam /
madhyāṅgulitrayeṇaiva svadakṣiṇakarasya tu
ṣaḍaṅgulāyataṃ mānamapi cādhikamānakam /
netrayugmapramāṇena bhāle dīptaṃ tripuṇḍrakam
kadācidbhasmanā kuryātsa rudro nātra saṃśayaḥ /
akāro'nāmikā prokta ukāro madhyamāṅguliḥ
makārastarjanī tasmāt tripuṇḍraṃ triguṇātmakam /
tripuṇḍraṃ madhyamātarjanyanāmābhiranulomataḥ
atra te kathayāmyenamitihāsaṃ purātanam /
kadācidatha durvāsāḥ pitṛlokaṃ gato'bhavat
bhasmasandigdhasarvāṅgo rudrākṣābharaṇānvitaḥ /
śiva śaṅkara sarvātmañchrīmātarjagadambike
nāmānīti gṛṇannuccaistāpasānāṃ śikhāmaṇiḥ /
kavyavāḍādayaste tu pratyutthānābhivādanaiḥ
āsanādyupacāraiśca sammānaṃ bahu cakrire /
nānākathābhiranyonyaṃ sambhāṣāñcakrire tadā
tasmiṃstu samaye kumbhīpākasthānāṃ tu pāpinām /
ghoraḥ samabhavacchabdo hā hatāḥ smetivādinām
mṛtāḥ smeti vadantyeke dagdhāḥ smeti pare jaguḥ /
chinnāḥ smeti vibhinnāḥ smetyevaṃ rodanakāriṇaḥ
śrutvā taṃ karuṇa śabdaṃ duḥkhito munirāḍ hṛdi /
papraccha pitṛnāthāṃstānkeṣāṃ śabdo'yamityapi
te samūcurmune'traiva purī saṃyamanī parā /
vartate yamarāḍatra pāpināṃ bhogadāyakaḥ
nānādūtaiḥ kālarūpaiḥ kṛṣṇavarṇerbhayaṅkaraiḥ /
sahito'traiva tatpuryāṃ nāyako vidyate'nagha
tatra kuṇḍānyanekāni pāpināṃ bhogadāni ca /
ṣaḍaśītirghorarūpairdūtaiḥ parivṛtāni ca
tatra mukhyatamaṃ kuṇḍaṃ kumbhīpākābhidhaṃ mahat /
vartate tadgatānāṃ ca yātanānāṃ tu varṇanam
kartuṃ na śakyate kaiścidapi varṣaśatairapi /
ye śivadrohiṇaḥ santi tathā devīvinindakāḥ
ye viṣṇudrohiṇaḥ santi patantyatraiva te mune /
ye vedanindakāḥ santi sūryasya ca gaṇeśituḥ
brāhmaṇānāṃ drohiṇo ye patantyatraiva te mune /
kāmācārāśca ye santi taptamudrāṅkitāśca ye
triśūladhāriṇo ye ca patantyatraiva te mune /
mātṛpitṛgurujyeṣṭhapurāṇasmṛtinindakāḥ
ye dharmadūṣakāḥ santi patantyatraiva te mune /
teṣāmayaṃ mahāghoraḥ śabdaḥ śravaṇadāruṇaḥ
śrūyate'smābhiraniśaṃ vairāgyaṃ yacchruterbhavet /
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā munirāṭ taddidṛkṣayā
utthāya calitastūrṇaṃ yayau kuṇḍasamīpataḥ /
avāṅmukho dadarśādhastasminneva kṣaṇe mune
tatratyānāṃ pāpināṃ tu svargādhikamabhūtsukham /
hasanti kecidgāyanti nṛtyanti ca tathāpare
parasparaṃ ramante te'tyunmattāḥ sukhavardhanāt /
mṛdaṅgamurajāvīṇāḍhakkādundubhinisvanāḥ
samudbhūtāstu madhurāḥ pañcamasvarabhūṣitāḥ /
vasantavallīpuṣpāṇāṃ sugandhamaruto vavuḥ
munistu cakito dṛṣṭvā yamadūtāśca vismitāḥ /
śīghraṃ te kathayāmāsurdharmarājāya vedine
mahārāja mahāścaryamadhunaivābhavadvibho /
svargādapyadhikaṃ saukhyaṃ kumbhīpākasthapāpinām
nimittaṃ naiva jānīmaḥ kasmādidamabhūdvibho /
cakitāḥ sma vayaṃ sarve prāptā deva tvadantikam
niśamya dūtavāṇīṃ tāṃ dharmarāṭ śīghramutthitaḥ /
mahāmahiṣamārūḍho yayau te yatra pāpinaḥ
tāṃ vārtāṃ preṣayāmāsa dūtadvārāmarāvatīm /
śrutvā tāṃ devarājo'pi prāpto devagaṇaiḥ saha
brahmalokātpadmajo'pi vaikuṇṭhādviṣṭaraśravāḥ /
tattallokācca dikpālāḥ samājagmurgaṇaiḥ saha
parivārya sthitāḥ sarve kumbhīpākamitastataḥ /
apaśyaṃstadgatāñjīvānsvargādhikasukhāntvitān
cakitā eva te sarve na vidustasya kāraṇam /
aho pāpasya bhogārthaṃ kuṇḍametadvinirmitam
tatra saukhyaṃ yadā jātaṃ tadā pāpāttu kiṃ bhayam /
ucchinnā vedamaryādā parameśakṛtā katham
bhagavān svasya saṃkalpaṃ vitathaṃ kṛtavānkatham /
āścaryametadāścaryametadityeva bhāṣiṇaḥ
taṭasthā abhavansarve na vidustatra kāraṇam /
etasminnantare śauriḥ sammantrya vibudhādibhiḥ
yayau kaiścitsuragaṇaiḥ sahitaḥ śaṅkarālayam /
pārvatyā sahitaṃ devaṃ koṭikandarpasundaram
ramaṇīyatamāṅgaṃ taṃ lāvaṇyakhanimadbhutam /
sadā ṣoḍaśavarṣīyaṃ nānālaṅkārabhūṣitam
nānāgaṇaiḥ parivṛtaṃ lālayantaṃ parāṃ śivām /
dadarśa candramauliṃ sa caturvedaṃ nanāma ha
vṛttāntaṃ kathayāmāsa camatkṛtamatisphuṭam /
etasya kāraṇaṃ deva na jānīmaḥ kathañcana
vada tatkāraṇaṃ deva sarvajño'si yataḥ prabho /
viṣṇuvākyaṃ tadā śrutvā prasannamukhapaṅkajaḥ
uvāca madhuraṃ vākyaṃ meghagambhīrayā girā /
śṛṇu viṣṇo tannimittaṃ nāścaryaṃ tvatra vidyate
bhasmano mahimaivāyaṃ bhasmanā kiṃ bhavenna hi /
kumbhīpākaṃ gato draṣṭuṃ durvāsāḥ śaivasammataḥ
avāṅmukho dadarśādhastadā vāyuvaśāddhare /
bhālabhasmakaṇāstatra patitā daivayogataḥ
tena jātamidaṃ sarvaṃ bhasmano mahimā tvayam /
itaḥ paraṃ tu tattīrthaṃ pitṛlokanivāsinām
bhaviṣyati na sandeho yatra snātvā sukhī bhavet /
pitṛtīrthaṃ tu tannāmnāpyata ūrdhvaṃ bhaviṣyati
malliṅgasthāpanaṃ tatra kāryaṃ devyāśca sattama /
pūjayiṣyanti te tatra pitṛlokanivāsinaḥ
trailokye yāni tīrthāni tatra śreṣṭhamidaṃ bhavet /
pitrīśvarīpūjayā tu trailokyaṃ pūjitaṃ bhavet
śrīnārāyaṇa uvāca
iti devavacaḥ śrutvā devaṃ mūrdhnā praṇamya ca /
tadanujñāṃ samādāya yayau devāntikaṃ hariḥ
tatsarvaṃ kathayāmāsa kāraṇaṃ śaṅkaroditam /
sādhu sādhviti te procuramarā maulicālanaiḥ
śaśaṃsurbhasmamāhātmyaṃ haribrahmādayaḥ surāḥ /
pitaraścaiva santuṣṭāstīrthalābhātparantapa
tattīrthatīre liṅgaṃ ca devyā mūrtiṃ yathāvidhi /
sthāpayāmāsuramarāḥ pūjayāmāsuranvaham
tatra ye prāṇino'bhūvanpāpabhogārthamāsthitāḥ /
te vimānaṃ samāruhya gatāḥ kailāsamaṇḍalam
nāmnā bhadragaṇāste tu vasantyadyāpi tatra hi /
punaśca dūradeśe tu kumbhīpāko vinirmitaḥ
niruddhaṃ śaivagamanaṃ devaistatra tu taddināt /
iti te sarvamākhyātaṃ bhasmamāhātmyamuttamam
nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ vidyate mune /
ūrdhvapuṇḍravidhiṃ caivāpyadhikārivibhedataḥ
pravakṣye muniśārdūla vaiṣṇavāgamalokanāt /
ūrdhvapuṇḍrapramāṇāni divyānyaṅgulibhedataḥ
varṇābhimantradevāṃśca pravakṣyāmi phalāni ca /
parvatāgre nadītīre śivakṣetre viśeṣataḥ
sindhutīre ca valmīke tulasīmūlamāśrite /
mṛda etāstu saṅgrāhyā varjayedanyamṛttikāḥ
śyāmaṃ śāntikaraṃ proktaṃ raktaṃ vaśyakaraṃ bhavet /
śrīkaraṃ pītamityāhurdharmadaṃ śvetamucyate
aṅguṣṭhaḥ puṣṭidaḥ prokto madhyamāyuṣkarī bhavet /
anāmikānnadā nityaṃ muktidā ca pradeśinī
etairaṅgulibhedaistu kārayenna nakhaiḥ spṛśet /
vartidīpāvalikṛtiṃ veṇapatrākṛtiṃ tathā
padmasya mukulākāraṃ tathā kuryātprayatnataḥ /
matsyakūrmākṛtiṃ vāpi śaṅkhākāraṃ tataḥ param
daśāṅgulipramāṇaṃ tu uttamottamamucyate /
navāṅgulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅgulamataḥ param
saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ trividhaṃ smṛtam /
catustridvyaṅgulaiḥ puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ bhavet
lalāṭe keśavaṃ vidyānnārāyaṇamathodare /
mādhavaṃ hṛdi vinyasya govindaṃ kaṇṭhakūpake
udare dakṣiṇe pārśve viṣṇurityabhidhīyate /
tatpārśvabāhumadhye ca madhusūdanameva ca
trivikramaṃ karṇadeśe vāmakukṣau tu vāmanam /
śrīdharaṃ bāhuke vāme hṛṣīkeśaṃ tu karṇake
pṛṣṭhe ca padmanābhaṃ tu kakuddāmodaraṃ smaret /
dvādaśaitāni nāmāni vāsudeveti mūrdhani
pūjākāle ca home ca sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ /
nāmānyuccārya vidhinā dhārayedūrdhvapuṇḍrakam
aśucirvāpyanācāro manasā pāpamācaret /
śucireva bhavennityaṃ mūrdhni puṇḍrāṅkito naraḥ
ūrdhvapuṇḍradharo martyo mriyate yatra kutracit /
śvapāko'pi vimānastho mama loke mahīyate
ekāntino mahābhāgā matsvarūpavido'malāḥ /
sāntarālānprakurvanti puṇḍrānviṣṇupadākṛtīn
paramaikāntino'pyevaṃ matpādaikaparāyaṇāḥ /
haridrācūrṇasaṃyuktāñchūlākārāṃstu vāmalān
anye tu vaiṣṇavāḥ puṇḍrānacchidrānapi bhaktitaḥ /
prakurvīrandīpapadmaveṇupatropamākṛtīn
acchidrānapi sacchidrān kuryuḥ kevalavaiṣṇavāḥ /
acchidrakaraṇe teṣāṃ pratyavāyo na vidyate
ekāntināṃ prapannānāṃ paramaikāntināmapi /
acchidrapuṇḍrākaraṇe pratyavāyo mahānbhavet
ūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ kuryāddaṇḍākāraṃ tu śobhanam /
madhye chidraṃ vaiṣṇavāśca namo'ntaiḥ keśavādibhiḥ
vimalānyūrdhvapuṇḍrāṇi sāntarālāni yo naraḥ /
karoti vipulaṃ tatra mandiraṃ me karoti saḥ
ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare /
lakṣmyā sākaṃ sahāsīno ramate viṣṇuravyayaḥ
nirantarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ /
sa hi tatra sthitaṃ viṣṇuṃ śriyaṃ caiva vyapohati
acchidramūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ karoti vimūḍhadhīḥ /
sa paryāyeṇa tāneti narakānekaviṃśatim
ṛjūni sphuṭapārśvāni sāntarālāni vinyaset /
ūrdhvapuṇḍrāṇi daṇḍābjadīpamatsyanibhāni ca
śikhopavītavaddhāryamūrdhvapuṇḍraṃ dvijena ca /
vinā kṛtāścedviphalāḥ kriyāḥ sarvā mahāmune
tasmātsarveṣu kāryeṣu kāryaṃ viprasya dhīmataḥ /
ūrdhvapuṇḍraṃ triśūlaṃ ca vartulaṃ caturasrakam
ardhacandrādikaṃ liṅgaṃ vedaniṣṭho na dhārayet /
janmanā labdhajātistu vedapanthānamāśritaḥ
puṇḍrāntaraṃ bhramādvāpi lalāṭe naiva dhārayet /
khyātikāntyādisiddhyarthaṃ cāpi viṣṇvāgamādiṣu
sthitaṃ puṇḍrāntaraṃ naiva dhārayedvaidiko janaḥ /
tiryaktripuṇḍraṃ santyajya śrautaṃ kathamapi bhramāt
lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍrasya ca dhāraṇam /
vinā puṇḍrāntaraṃ mohāddhārayannārakī bhavet
vedamārgaikaniṣṭhastu mohenāpyaṅkito yadi /
patatyeva na sandehastathā puṇḍrāntarādapi
nāṅkanaṃ vigrahe kuryādvedamārgaṃ samāśritaḥ /
śrautadharmaikaniṣṭhānāṃ liṅgaṃ tu śrautameva hi
aśrautadharmaniṣṭhānāmaśrauta liṅgamīritam /
devatā vedasiddhā yāstāsāṃ liṅgaṃ tu vaidikam
aśrautatantraniṣṭhā yāstāsāmaśrautameva hi /
vedasiddho mahādevaḥ sākṣātsaṃsāramocakaḥ
bhaktānāmupakārāya śrautaṃ liṅgaṃ dadhāti ca /
vedasiddhasya viṣṇośca śrautaṃ liṅgaṃ na cetarat
prādurbhāvaviśeṣāṇāmapi tasya tadeva hi /
śrautaṃ liṅgaṃ tu vijñeyaṃ tripuṇḍroddhūlanādikam
aśrautamūrdhvapuṇḍrādi naiva tiryaktripuṇḍrakam /
vedamārgaikaniṣṭhānāṃ vedoktenaiva vartmanā
lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍraṃ dhāryameva hi /
yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam /
dhārayetsarvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāriṇā
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe
tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ
Original text: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0