દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.15

ત્રિપુણ્ડ્રોર્ધ્વપુણ્ડ્રધારણવિધિવર્ણનમ્
ત્રિપુણ્ડ્રોર્ધ્વપુણ્ડ્રધારણવિધિવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અગ્નિરિત્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્ભસ્મ સંશોધ્ય સાદરમ્ ।
ધારણીયં લલાટાદૌ ત્રિપુણ્ડ્રં કેવલં દ્વિજૈઃ

બ્રહ્મક્ષત્રિયવૈશ્યાશ્ચ એતે સર્વે દ્વિજાઃ સ્મૃતાઃ ।
તસ્માદ્‌દ્વિજૈઃ પ્રયત્‍નેન ત્રિપુણ્ડ્રં ધાર્યમન્વહમ્

યસ્યોપનયનં બ્રહ્મન્ સ એવ દ્વિજ ઉચ્યતે ।
તસ્માચ્છ્રૌતં દ્વિજૈઃ કાર્યં ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણમ્

વિભૂતિધારણં ત્યક્ત્વા યઃ સત્કર્મ સમાચરેત્ ।
તત્કૃતં ચાકૃતપ્રાયં ભવત્યેવ ન સંશયઃ

ન ગાયત્ર્યુપદેશોઽપિ ભસ્મનો ધારણં વિના ।
તતો ધૃત્વૈવ ભસ્માઙ્‌ગે ગાયત્રીજપમાચરેત્

ગાયત્રીં મૂલમેવાહુર્બ્રાહ્મણ્યે મુનિપુઙ્‌ગવ ।
સા ભસ્મધારણાભાવે ન કેનાપ્યુપદિશ્યતે

ન તાવદધિકારોઽસ્તિ ગાયત્રીગ્રહણે મુને ।
યાવન્ન ભસ્મ ભાલાદૌ ધૃતમગ્નિસમુદ્‍ભવમ્

ભસ્મહીનલલાટત્વં ન બ્રહ્મણ્યાનુમાપકમ્ ।
એવમેવ મયા બ્રહ્મન્ હેતુરુક્તઃ સુપુણ્યદઃ

મન્ત્રપૂતં સિતં ભસ્મ લલાટે પરિવર્તતે ।
સ એવ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્સત્યં સત્યં મયોચ્યતે

યસ્યાસ્તિ સહજા પ્રીતિર્મણિવદ્‍ભસ્મસંગ્રહે ।
સ એવ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મન્ સત્યં સત્યં મયોચ્યતે

ન યસ્ય સહજા પ્રીતિર્મણિવદ્‍ભસ્મસંગ્રહે ।
સ ચાણ્ડાલ ઇતિ જ્ઞેયો જન્મજન્માન્તરે ધ્રુવમ્

ન યસ્ય સહજા પ્રીતિસ્ત્રિપુણ્ડ્રોદ્ધૂલનાદિષુ ।
સ ચાણ્ડાલ ઇતિ જ્ઞેયઃ સત્યં સત્યં મયોચ્યતે

યે ભસ્મધારણં ત્યક્ત્વા ભુઞ્જન્તે ચ ફલાદિકમ્ ।
તે સર્વે નરકં ઘોરં પ્રાપ્નુવન્તિ ન સંશયઃ

(વિભૂતિધારણં ત્યક્ત્વા યઃ શિવં પૂજયિષ્યતિ ।
સ દુર્ભગઃ શિવદ્વેષ્ટા સ દ્વેષો નરકપ્રદઃ ।
સર્વકર્મબહિર્ભૂતો ભસ્મધારણવર્જિતઃ ॥)
વિભૂતિધારણં ત્યક્ત્વા કુર્વન્ હેમતુલામપિ ।
ન તત્ફલમવાપ્નોતિ પતિતો હિ ભવેદ્ધિ સઃ

યથોપવીતરહિતૈઃ સન્ધ્યા ન ક્રિયતે દ્વિજૈઃ ।
તથા સન્ધ્યા ન કર્તવ્યા વિભૂતિરહિતૈરપિ

ગતોપવીતૈઃ સન્ધ્યાયાં કાર્યઃ પ્રતિનિધિઃ ક્વચિત્ ।
જપાદિકં તુ સાવિત્ર્યાસ્તથૈવોપોષણાદિકમ્

વિભૂતિધારણે ત્વન્યો નાસ્તિ પ્રતિનિધિઃ ક્વચિત્ ।
વિભૂતિધારણં ત્યક્ત્વા યદિ સન્ધ્યાં કરોતિ યઃ

પ્રત્યવૈત્યેવ યેનાસૌ નાધિકારી તદા દ્વિજઃ ।
યથા શ્રુત્વાન્ત્યજો વેદાન્પ્રત્યવૈતિ તથા દ્વિજઃ

પ્રત્યવૈતિ ન સન્દેહઃ સન્ધ્યાકૃદ્‍ભસ્મવર્જિતઃ ।
સમ્પાદનીય યત્‍નેન શ્રૌતં ભસ્મ સદા દ્વિજૈઃ

સ્માર્તં વા તદભાવે તુ લૌકિકં વા સમાહિતૈઃ ।
યાદૃશં તાદૃશં વાસ્તુ પવિત્રં ભસ્મ સન્તતમ્

ધારણીયં પ્રયત્‍નેન દ્વિજૈઃ સન્ધ્યાદિકર્મસુ ।
ન સંવિશન્તિ પાપાનિ ભસ્મનિષ્ઠે તતઃ સદા

કર્તવ્યમપિ યત્‍નેન બ્રાહ્મણૈર્ભસ્મધારણમ્ ।
મધ્યાઙ્‌ગુલિત્રયેણૈવ સ્વદક્ષિણકરસ્ય તુ

ષડઙ્‌ગુલાયતં માનમપિ ચાધિકમાનકમ્ ।
નેત્રયુગ્મપ્રમાણેન ભાલે દીપ્તં ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

કદાચિદ્‍ભસ્મના કુર્યાત્સ રુદ્રો નાત્ર સંશયઃ ।
અકારોઽનામિકા પ્રોક્ત ઉકારો મધ્યમાઙ્‌ગુલિઃ

મકારસ્તર્જની તસ્માત્ ત્રિપુણ્ડ્રં ત્રિગુણાત્મકમ્ ।
ત્રિપુણ્ડ્રં મધ્યમાતર્જન્યનામાભિરનુલોમતઃ

અત્ર તે કથયામ્યેનમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
કદાચિદથ દુર્વાસાઃ પિતૃલોકં ગતોઽભવત્

ભસ્મસન્દિગ્ધસર્વાઙ્‌ગો રુદ્રાક્ષાભરણાન્વિતઃ ।
શિવ શઙ્‌કર સર્વાત્મઞ્છ્રીમાતર્જગદમ્બિકે

નામાનીતિ ગૃણન્નુચ્ચૈસ્તાપસાનાં શિખામણિઃ ।
કવ્યવાડાદયસ્તે તુ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનૈઃ

આસનાદ્યુપચારૈશ્ચ સમ્માનં બહુ ચક્રિરે ।
નાનાકથાભિરન્યોન્યં સમ્ભાષાઞ્ચક્રિરે તદા

તસ્મિંસ્તુ સમયે કુમ્ભીપાકસ્થાનાં તુ પાપિનામ્ ।
ઘોરઃ સમભવચ્છબ્દો હા હતાઃ સ્મેતિવાદિનામ્

મૃતાઃ સ્મેતિ વદન્ત્યેકે દગ્ધાઃ સ્મેતિ પરે જગુઃ ।
છિન્નાઃ સ્મેતિ વિભિન્નાઃ સ્મેત્યેવં રોદનકારિણઃ

શ્રુત્વા તં કરુણ શબ્દં દુઃખિતો મુનિરાડ્ હૃદિ ।
પપ્રચ્છ પિતૃનાથાંસ્તાન્કેષાં શબ્દોઽયમિત્યપિ

તે સમૂચુર્મુનેઽત્રૈવ પુરી સંયમની પરા ।
વર્તતે યમરાડત્ર પાપિનાં ભોગદાયકઃ

નાનાદૂતૈઃ કાલરૂપૈઃ કૃષ્ણવર્ણેર્ભયઙ્‌કરૈઃ ।
સહિતોઽત્રૈવ તત્પુર્યાં નાયકો વિદ્યતેઽનઘ

તત્ર કુણ્ડાન્યનેકાનિ પાપિનાં ભોગદાનિ ચ ।
ષડશીતિર્ઘોરરૂપૈર્દૂતૈઃ પરિવૃતાનિ ચ

તત્ર મુખ્યતમં કુણ્ડં કુમ્ભીપાકાભિધં મહત્ ।
વર્તતે તદ્‌ગતાનાં ચ યાતનાનાં તુ વર્ણનમ્

કર્તું ન શક્યતે કૈશ્ચિદપિ વર્ષશતૈરપિ ।
યે શિવદ્રોહિણઃ સન્તિ તથા દેવીવિનિન્દકાઃ

યે વિષ્ણુદ્રોહિણઃ સન્તિ પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને ।
યે વેદનિન્દકાઃ સન્તિ સૂર્યસ્ય ચ ગણેશિતુઃ

બ્રાહ્મણાનાં દ્રોહિણો યે પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને ।
કામાચારાશ્ચ યે સન્તિ તપ્તમુદ્રાઙ્‌કિતાશ્ચ યે

ત્રિશૂલધારિણો યે ચ પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને ।
માતૃપિતૃગુરુજ્યેષ્ઠપુરાણસ્મૃતિનિન્દકાઃ

યે ધર્મદૂષકાઃ સન્તિ પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને ।
તેષામયં મહાઘોરઃ શબ્દઃ શ્રવણદારુણઃ

શ્રૂયતેઽસ્માભિરનિશં વૈરાગ્યં યચ્છ્રુતેર્ભવેત્ ।
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા મુનિરાટ્ તદ્દિદૃક્ષયા

ઉત્થાય ચલિતસ્તૂર્ણં યયૌ કુણ્ડસમીપતઃ ।
અવાઙ્‌મુખો દદર્શાધસ્તસ્મિન્નેવ ક્ષણે મુને

તત્રત્યાનાં પાપિનાં તુ સ્વર્ગાધિકમભૂત્સુખમ્ ।
હસન્તિ કેચિદ્‌ગાયન્તિ નૃત્યન્તિ ચ તથાપરે

પરસ્પરં રમન્તે તેઽત્યુન્મત્તાઃ સુખવર્ધનાત્ ।
મૃદઙ્‌ગમુરજાવીણાઢક્કાદુન્દુભિનિસ્વનાઃ

સમુદ્‌ભૂતાસ્તુ મધુરાઃ પઞ્ચમસ્વરભૂષિતાઃ ।
વસન્તવલ્લીપુષ્પાણાં સુગન્ધમરુતો વવુઃ

મુનિસ્તુ ચકિતો દૃષ્ટ્વા યમદૂતાશ્ચ વિસ્મિતાઃ ।
શીઘ્રં તે કથયામાસુર્ધર્મરાજાય વેદિને

મહારાજ મહાશ્ચર્યમધુનૈવાભવદ્વિભો ।
સ્વર્ગાદપ્યધિકં સૌખ્યં કુમ્ભીપાકસ્થપાપિનામ્

નિમિત્તં નૈવ જાનીમઃ કસ્માદિદમભૂદ્વિભો ।
ચકિતાઃ સ્મ વયં સર્વે પ્રાપ્તા દેવ ત્વદન્તિકમ્

નિશમ્ય દૂતવાણીં તાં ધર્મરાટ્ શીઘ્રમુત્થિતઃ ।
મહામહિષમારૂઢો યયૌ તે યત્ર પાપિનઃ

તાં વાર્તાં પ્રેષયામાસ દૂતદ્વારામરાવતીમ્ ।
શ્રુત્વા તાં દેવરાજોઽપિ પ્રાપ્તો દેવગણૈઃ સહ

બ્રહ્મલોકાત્પદ્મજોઽપિ વૈકુણ્ઠાદ્વિષ્ટરશ્રવાઃ ।
તત્તલ્લોકાચ્ચ દિક્પાલાઃ સમાજગ્મુર્ગણૈઃ સહ

પરિવાર્ય સ્થિતાઃ સર્વે કુમ્ભીપાકમિતસ્તતઃ ।
અપશ્યંસ્તદ્‌ગતાઞ્જીવાન્સ્વર્ગાધિકસુખાન્ત્વિતાન્

ચકિતા એવ તે સર્વે ન વિદુસ્તસ્ય કારણમ્ ।
અહો પાપસ્ય ભોગાર્થં કુણ્ડમેતદ્વિનિર્મિતમ્

તત્ર સૌખ્યં યદા જાતં તદા પાપાત્તુ કિં ભયમ્ ।
ઉચ્છિન્ના વેદમર્યાદા પરમેશકૃતા કથમ્

ભગવાન્ સ્વસ્ય સંકલ્પં વિતથં કૃતવાન્કથમ્ ।
આશ્ચર્યમેતદાશ્ચર્યમેતદિત્યેવ ભાષિણઃ

તટસ્થા અભવન્સર્વે ન વિદુસ્તત્ર કારણમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરે શૌરિઃ સમ્મન્ત્ર્ય વિબુધાદિભિઃ

યયૌ કૈશ્ચિત્સુરગણૈઃ સહિતઃ શઙ્‌કરાલયમ્ ।
પાર્વત્યા સહિતં દેવં કોટિકન્દર્પસુન્દરમ્

રમણીયતમાઙ્‌ગં તં લાવણ્યખનિમદ્‌ભુતમ્ ।
સદા ષોડશવર્ષીયં નાનાલઙ્‌કારભૂષિતમ્

નાનાગણૈઃ પરિવૃતં લાલયન્તં પરાં શિવામ્ ।
દદર્શ ચન્દ્રમૌલિં સ ચતુર્વેદં નનામ હ

વૃત્તાન્તં કથયામાસ ચમત્કૃતમતિસ્ફુટમ્ ।
એતસ્ય કારણં દેવ ન જાનીમઃ કથઞ્ચન

વદ તત્કારણં દેવ સર્વજ્ઞોઽસિ યતઃ પ્રભો ।
વિષ્ણુવાક્યં તદા શ્રુત્વા પ્રસન્નમુખપઙ્‌કજઃ

ઉવાચ મધુરં વાક્યં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ।
શૃણુ વિષ્ણો તન્નિમિત્તં નાશ્ચર્યં ત્વત્ર વિદ્યતે

ભસ્મનો મહિમૈવાયં ભસ્મના કિં ભવેન્ન હિ ।
કુમ્ભીપાકં ગતો દ્રષ્ટું દુર્વાસાઃ શૈવસમ્મતઃ

અવાઙ્‌મુખો દદર્શાધસ્તદા વાયુવશાદ્ધરે ।
ભાલભસ્મકણાસ્તત્ર પતિતા દૈવયોગતઃ

તેન જાતમિદં સર્વં ભસ્મનો મહિમા ત્વયમ્ ।
ઇતઃ પરં તુ તત્તીર્થં પિતૃલોકનિવાસિનામ્

ભવિષ્યતિ ન સન્દેહો યત્ર સ્નાત્વા સુખી ભવેત્ ।
પિતૃતીર્થં તુ તન્નામ્નાપ્યત ઊર્ધ્વં ભવિષ્યતિ

મલ્લિઙ્‌ગસ્થાપનં તત્ર કાર્યં દેવ્યાશ્ચ સત્તમ ।
પૂજયિષ્યન્તિ તે તત્ર પિતૃલોકનિવાસિનઃ

ત્રૈલોક્યે યાનિ તીર્થાનિ તત્ર શ્રેષ્ઠમિદં ભવેત્ ।
પિત્રીશ્વરીપૂજયા તુ ત્રૈલોક્યં પૂજિતં ભવેત્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ઇતિ દેવવચઃ શ્રુત્વા દેવં મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ચ ।
તદનુજ્ઞાં સમાદાય યયૌ દેવાન્તિકં હરિઃ

તત્સર્વં કથયામાસ કારણં શઙ્‌કરોદિતમ્ ।
સાધુ સાધ્વિતિ તે પ્રોચુરમરા મૌલિચાલનૈઃ

શશંસુર્ભસ્મમાહાત્મ્યં હરિબ્રહ્માદયઃ સુરાઃ ।
પિતરશ્ચૈવ સન્તુષ્ટાસ્તીર્થલાભાત્પરન્તપ

તત્તીર્થતીરે લિઙ્‌ગં ચ દેવ્યા મૂર્તિં યથાવિધિ ।
સ્થાપયામાસુરમરાઃ પૂજયામાસુરન્વહમ્

તત્ર યે પ્રાણિનોઽભૂવન્પાપભોગાર્થમાસ્થિતાઃ ।
તે વિમાનં સમારુહ્ય ગતાઃ કૈલાસમણ્ડલમ્

નામ્ના ભદ્રગણાસ્તે તુ વસન્ત્યદ્યાપિ તત્ર હિ ।
પુનશ્ચ દૂરદેશે તુ કુમ્ભીપાકો વિનિર્મિતઃ

નિરુદ્ધં શૈવગમનં દેવૈસ્તત્ર તુ તદ્દિનાત્ ।
ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં ભસ્મમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિદધિકં વિદ્યતે મુને ।
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રવિધિં ચૈવાપ્યધિકારિવિભેદતઃ

પ્રવક્ષ્યે મુનિશાર્દૂલ વૈષ્ણવાગમલોકનાત્ ।
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રપ્રમાણાનિ દિવ્યાન્યઙ્‌ગુલિભેદતઃ

વર્ણાભિમન્ત્રદેવાંશ્ચ પ્રવક્ષ્યામિ ફલાનિ ચ ।
પર્વતાગ્રે નદીતીરે શિવક્ષેત્રે વિશેષતઃ

સિન્ધુતીરે ચ વલ્મીકે તુલસીમૂલમાશ્રિતે ।
મૃદ એતાસ્તુ સઙ્‌ગ્રાહ્યા વર્જયેદન્યમૃત્તિકાઃ

શ્યામં શાન્તિકરં પ્રોક્તં રક્તં વશ્યકરં ભવેત્ ।
શ્રીકરં પીતમિત્યાહુર્ધર્મદં શ્વેતમુચ્યતે

અઙ્‌ગુષ્ઠઃ પુષ્ટિદઃ પ્રોક્તો મધ્યમાયુષ્કરી ભવેત્ ।
અનામિકાન્નદા નિત્યં મુક્તિદા ચ પ્રદેશિની

એતૈરઙ્‌ગુલિભેદૈસ્તુ કારયેન્ન નખૈઃ સ્પૃશેત્ ।
વર્તિદીપાવલિકૃતિં વેણપત્રાકૃતિં તથા

પદ્મસ્ય મુકુલાકારં તથા કુર્યાત્પ્રયત્‍નતઃ ।
મત્સ્યકૂર્માકૃતિં વાપિ શઙ્‌ખાકારં તતઃ પરમ્

દશાઙ્‌ગુલિપ્રમાણં તુ ઉત્તમોત્તમમુચ્યતે ।
નવાઙ્‌ગુલં મધ્યમં સ્યાદષ્ટાઙ્‌ગુલમતઃ પરમ્

સપ્તષટ્પઞ્ચભિઃ પુણ્ડ્રં મધ્યમં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
ચતુસ્ત્રિદ્વ્યઙ્ગુલૈઃ પુણ્ડ્રં કનિષ્ઠં ત્રિવિધં ભવેત્

લલાટે કેશવં વિદ્યાન્નારાયણમથોદરે ।
માધવં હૃદિ વિન્યસ્ય ગોવિન્દં કણ્ઠકૂપકે

ઉદરે દક્ષિણે પાર્શ્વે વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે ।
તત્પાર્શ્વબાહુમધ્યે ચ મધુસૂદનમેવ ચ

ત્રિવિક્રમં કર્ણદેશે વામકુક્ષૌ તુ વામનમ્ ।
શ્રીધરં બાહુકે વામે હૃષીકેશં તુ કર્ણકે

પૃષ્ઠે ચ પદ્મનાભં તુ કકુદ્દામોદરં સ્મરેત્ ।
દ્વાદશૈતાનિ નામાનિ વાસુદેવેતિ મૂર્ધનિ

પૂજાકાલે ચ હોમે ચ સાયં પ્રાતઃ સમાહિતઃ ।
નામાન્યુચ્ચાર્ય વિધિના ધારયેદૂર્ધ્વપુણ્ડ્રકમ્

અશુચિર્વાપ્યનાચારો મનસા પાપમાચરેત્ ।
શુચિરેવ ભવેન્નિત્યં મૂર્ધ્નિ પુણ્ડ્રાઙ્‌કિતો નરઃ

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રધરો મર્ત્યો મ્રિયતે યત્ર કુત્રચિત્ ।
શ્વપાકોઽપિ વિમાનસ્થો મમ લોકે મહીયતે

એકાન્તિનો મહાભાગા મત્સ્વરૂપવિદોઽમલાઃ ।
સાન્તરાલાન્પ્રકુર્વન્તિ પુણ્ડ્રાન્વિષ્ણુપદાકૃતીન્

પરમૈકાન્તિનોઽપ્યેવં મત્પાદૈકપરાયણાઃ ।
હરિદ્રાચૂર્ણસંયુક્તાઞ્છૂલાકારાંસ્તુ વામલાન્

અન્યે તુ વૈષ્ણવાઃ પુણ્ડ્રાનચ્છિદ્રાનપિ ભક્તિતઃ ।
પ્રકુર્વીરન્દીપપદ્મવેણુપત્રોપમાકૃતીન્

અચ્છિદ્રાનપિ સચ્છિદ્રાન્ કુર્યુઃ કેવલવૈષ્ણવાઃ ।
અચ્છિદ્રકરણે તેષાં પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે

એકાન્તિનાં પ્રપન્નાનાં પરમૈકાન્તિનામપિ ।
અચ્છિદ્રપુણ્ડ્રાકરણે પ્રત્યવાયો મહાન્ભવેત્

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રં તુ યઃ કુર્યાદ્દણ્ડાકારં તુ શોભનમ્ ।
મધ્યે છિદ્રં વૈષ્ણવાશ્ચ નમોઽન્તૈઃ કેશવાદિભિઃ

વિમલાન્યૂર્ધ્વપુણ્ડ્રાણિ સાન્તરાલાનિ યો નરઃ ।
કરોતિ વિપુલં તત્ર મન્દિરં મે કરોતિ સઃ

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રસ્ય મધ્યે તુ વિશાલે સુમનોહરે ।
લક્ષ્મ્યા સાકં સહાસીનો રમતે વિષ્ણુરવ્યયઃ

નિરન્તરાલં યઃ કુર્યાદૂર્ધ્વપુણ્ડ્રં દ્વિજાધમઃ ।
સ હિ તત્ર સ્થિતં વિષ્ણું શ્રિયં ચૈવ વ્યપોહતિ

અચ્છિદ્રમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રં તુ યઃ કરોતિ વિમૂઢધીઃ ।
સ પર્યાયેણ તાનેતિ નરકાનેકવિંશતિમ્

ઋજૂનિ સ્ફુટપાર્શ્વાનિ સાન્તરાલાનિ વિન્યસેત્ ।
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રાણિ દણ્ડાબ્જદીપમત્સ્યનિભાનિ ચ

શિખોપવીતવદ્ધાર્યમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રં દ્વિજેન ચ ।
વિના કૃતાશ્ચેદ્વિફલાઃ ક્રિયાઃ સર્વા મહામુને

તસ્માત્સર્વેષુ કાર્યેષુ કાર્યં વિપ્રસ્ય ધીમતઃ ।
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રં ત્રિશૂલં ચ વર્તુલં ચતુરસ્રકમ્

અર્ધચન્દ્રાદિકં લિઙ્‌ગં વેદનિષ્ઠો ન ધારયેત્ ।
જન્મના લબ્ધજાતિસ્તુ વેદપન્થાનમાશ્રિતઃ

પુણ્ડ્રાન્તરં ભ્રમાદ્વાપિ લલાટે નૈવ ધારયેત્ ।
ખ્યાતિકાન્ત્યાદિસિદ્ધ્યર્થં ચાપિ વિષ્ણ્વાગમાદિષુ

સ્થિતં પુણ્ડ્રાન્તરં નૈવ ધારયેદ્વૈદિકો જનઃ ।
તિર્યક્ત્રિપુણ્ડ્રં સન્ત્યજ્ય શ્રૌતં કથમપિ ભ્રમાત્

લલાટે ભસ્મના તિર્યક્ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણમ્ ।
વિના પુણ્ડ્રાન્તરં મોહાદ્ધારયન્નારકી ભવેત્

વેદમાર્ગૈકનિષ્ઠસ્તુ મોહેનાપ્યઙ્‌કિતો યદિ ।
પતત્યેવ ન સન્દેહસ્તથા પુણ્ડ્રાન્તરાદપિ

નાઙ્‌કનં વિગ્રહે કુર્યાદ્વેદમાર્ગં સમાશ્રિતઃ ।
શ્રૌતધર્મૈકનિષ્ઠાનાં લિઙ્‌ગં તુ શ્રૌતમેવ હિ

અશ્રૌતધર્મનિષ્ઠાનામશ્રૌત લિઙ્‌ગમીરિતમ્ ।
દેવતા વેદસિદ્ધા યાસ્તાસાં લિઙ્‌ગં તુ વૈદિકમ્

અશ્રૌતતન્ત્રનિષ્ઠા યાસ્તાસામશ્રૌતમેવ હિ ।
વેદસિદ્ધો મહાદેવઃ સાક્ષાત્સંસારમોચકઃ

ભક્તાનામુપકારાય શ્રૌતં લિઙ્‌ગં દધાતિ ચ ।
વેદસિદ્ધસ્ય વિષ્ણોશ્ચ શ્રૌતં લિઙ્‌ગં ન ચેતરત્

પ્રાદુર્ભાવવિશેષાણામપિ તસ્ય તદેવ હિ ।
શ્રૌતં લિઙ્‌ગં તુ વિજ્ઞેયં ત્રિપુણ્ડ્રોદ્ધૂલનાદિકમ્

અશ્રૌતમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રાદિ નૈવ તિર્યક્ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
વેદમાર્ગૈકનિષ્ઠાનાં વેદોક્તેનૈવ વર્ત્મના

લલાટે ભસ્મના તિર્યક્ત્રિપુણ્ડ્રં ધાર્યમેવ હિ ।
યસ્તુ નારાયણં દેવં પ્રપન્નઃ પરમં પદમ્ ।
ધારયેત્સર્વદા શૂલં લલાટે ગન્ધવારિણા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં એકાદશસ્કન્ધે
ત્રિપુણ્ડ્રોર્ધ્વપુણ્ડ્રધારણવિધિવર્ણનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ