Devi Bhagavata Purana · Chapter 11.16
sandhyopāsananirūpaṇam
śrīnārāyaṇa uvāca
athātaḥ śrūyatāṃ puṇyaṃ sandhyopāsanamuttamam /
bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ kathitaṃ caiva vistarāt
prātaḥsandhyāvidhānaṃ ca kathayiṣyāmi te'nagha /
prātaḥsandhyāṃ sanakṣatrāṃ madhyāhne madhyabhāskarām
sasūryāṃ paścimāṃ sandhyāṃ tisraḥ sandhyā upāsate /
tadbhedānapi vakṣyāmi śṛṇu devarṣisattama
uttamā tārakopetā madhyamā luptatārakā /
adhamā sūryasahitā prātaḥsandhyā tridhā matā
uttamā sūryasahitā madhyamāstamite ravau /
adhamā tārakopetā sāyaṃsandhyā tridhā matā
vipro vṛkṣo mūlakānyatra sandhyā
vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram /
tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ
chinne mūle naiva vṛkṣo na śākhā
sandhyā yena na vijñātā sandhyā yenānupāsitā /
jīvamāno bhavecchūdro mṛtaḥ śvā caiva jāyate
tasmānnityaṃ prakartavyaṃ sandhyopāsanamuttamam /
tadabhāve'nyakarmādāvadhikārī bhavenna hi
udayāstamayādūrdhvaṃ yāvatsyādghaṭikātrayam /
tāvatsandhyāmupāsīta prāyaścittaṃ tataḥ param
kālātikramaṇe jāte caturthārghyaṃ pradāpayet /
athavāṣṭaśataṃ devīṃ japtvādau tāṃ samācaret
yasminkāle tu yatkarma tatkālādhīśvarīṃ ca tām /
sandhyāmupāsya paścāttu tatkālīnaṃ samācaret
gṛhe sādhāraṇā proktā goṣṭhe vai madhyamā bhavet /
nadītīre cottamā syāddevīgehe taduttamā
yato devyā upāseyaṃ tato devyāstu sannidhau /
sandhyātrayaṃ prakartavyaṃ tadānantyāya kalpate
etasyā aparaṃ daivaṃ brāhmaṇānāṃ ca vidyate /
na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā
yathā bhavenmahādevyā gāyatryāḥ śruticoditā /
sarvavedasārabhūtā gāyatryāstu samarcanā
brahmādayo'pi sandhyāyāṃ tāṃ dhyāyanti japanti ca /
vedā japanti tāṃ nityaṃ vedopāsyā tataḥ smṛtā
tasmātsarve dvijāḥ śāktā na śaivā na ca vaiṣṇavāḥ /
ādiśaktimupāsante gāyatrīṃ vedamātaram
ācāntaḥ prāṇamāyamya keśavādikanāmabhiḥ /
keśavaśca tathā nārāyaṇo mādhava eva ca
govindo viṣṇurevātha madhusūdana eva ca /
trivikramo vāmanaśca śrīdharo'pi tataḥ param
hṛṣīkeśaḥ padmanābho dāmodara ataḥ param /
saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumno'pyaniruddhakaḥ
puruṣottamādhokṣajau ca nārasiṃho'pyutastathā /
janārdana upendraśca hariḥ kṛṣṇo'ntimastathā
ॐkārapūrvakaṃ nāma caturviṃśatisaṅkhyayā /
svāhāntaiḥ prāśayedvāri namo'ntaiḥ sparśayettathā
keśavāditribhiḥ pītvā dvābhyāṃ prakṣālayetkarau /
mukhaṃ prakṣālayeddvābhyāṃ dvābhyāmunmārjanaṃ tathā
ekena pāṇiṃ samprokṣya pādāvapi śiro'pi ca /
saṅkarṣaṇādidevānāṃ dvādaśāṅgāni saṃspṛśet
dakṣiṇenodakaṃ pītvā vāmena saṃspṛśedbudha: /
tāvanna śudhyate toyaṃ yāvadvāmena na spṛśet
gokarṇākṛtihastena māṣamātraṃ jalaṃ pibet /
tato nyūnādhikaṃ pītvā surāpāyī bhaveddvijaḥ
saṃhatāṅgulinā toyaṃ pāṇinā dakṣiṇena tu /
muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ viduḥ
prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā praṇavasmṛtipūrvakam /
gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ turīyapadasaṃyutām
dakṣiṇe recayedvāyuṃ vāmena pūritodaram /
kumbhena dhārayennityaṃ prāṇāyāmaṃ vidurbudhā:
pīḍayeddakṣiṇāṃ nāḍīmaṅguṣṭhena tathottarām /
kaniṣṭhānāmikābhyāṃ tu madhyamāṃ tarjanīṃ tyajet
recaka: pūrakaścaiva prāṇāyāmo'tha kumbhaka: /
procyate sarvaśāstreṣu yogibhiryatamānasai:
recakaḥ sṛjate vāyuṃ pūrakaḥ pūrayettu tam /
sāmyena saṃsthitiryattatkumbhakaḥ parikīrtitaḥ
nīlotpaladalaśyāmaṃ nābhimadhye pratiṣṭhitam /
caturbhujaṃ mahātmānaṃ pūrake cintayeddharim
kumbhake tu hṛdi sthāne dhyāyettu kamalāsanam /
prajāpatiṃ jagannāthaṃ caturvaktraṃ pitāmaham
recake śaṅkaraṃ dhyāyellalāṭasthaṃ maheśvaram /
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ nirmalaṃ pāpanāśanam
pūrake viṣṇusāyujyaṃ kumbhake brahmaṇo gatim /
recakena tṛtīyaṃ tu prāpnuyādīśvaraṃ param
paurāṇācamanādyaṃ ca proktaṃ devarṣisattama /
śrautamācamanādyaṃ ca śṛṇu pāpāpahaṃ mune
praṇavaṃ pūrvamuccārya gāyatrīṃ tu tadityṛcam /
pādādau vyāhṛtīstisraḥ śrautācamanamucyate
gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām /
pratipraṇavasaṃyuktāṃ tritayaṃ prāṇasaṃyamaḥ
(salakṣaṇaṃ tu prāṇānāmāyāmaṃ kīrtyate'dhunā /
nānāpāpaikaśamanaṃ mahāpuṇyaphalapradam //)
pañcāṅgulībhirnāsāgraṃ pīḍayetpraṇavena tu /
sarvapāpaharā mudrā vānaprasthagṛhasthayoḥ
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairyateśca brahmacāriṇaḥ /
āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ prokṣaṇaṃ syātkuśodakaiḥ
ṛgante mārjanaṃ kuryātpādānte vā samāhitaḥ /
navapraṇavayuktena āpo hi ṣṭhetyanena tu
naśyedaghaṃ mārjanena saṃvatsarasamudbhavam /
tata ācamanaṃ kṛtvā sūryaśceti pibedapaḥ
antaḥkaraṇasambhinnaṃ pāpaṃ tasya vinaśyati /
praṇavena vyāhṛtibhirgāyatryā praṇavādyayā
āpo hi ṣṭheti sūktena mārjanaṃ caiva kārayet /
uddhṛtya dakṣiṇe haste jalaṃ gokarṇavatkṛte
nītvā taṃ nāsikāgraṃ tu vāmakukṣau smaredagham /
puruṣaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca ṛtaṃ ceti paṭhettataḥ
drupadāṃ vā ṛcaṃ paścāddakṣanāsāpuṭena ca /
śvāsamārgeṇa taṃ pāpamānayetkaravāriṇi
nāvalokyaiva tadvāri vāmabhāge'śmani kṣipet /
niṣpāpaṃ tu śarīraṃ me sañjātamiti bhāvayet
utthāya tu tataḥ pādau dvau samau sanniyojayet /
jalāñjaliṃ gṛhītvā tu tarjanyaṅguṣṭhavarjitam
vīkṣya bhānuṃ kṣipedvāri gāyatryā cābhimantritam /
trivāraṃ muniśārdūla vidhireṣo'rghyamocane
tataḥ pradakṣiṇāṃ kuryādasāvādityamantrataḥ /
madhyāhne sakṛdeva syātsandhyayostu trivārataḥ
īṣannagraḥ prabhāte tu madhyāhne daṇḍavatsthitaḥ /
āsane copaviṣṭastu dvijaḥ sāyaṃ kṣipedapaḥ
udakaṃ prakṣipedyasmāttatkāraṇamataḥ śṛṇu /
triṃśatkoṭyo mahāvīrā mandehā nāma rākṣasāḥ
kṛtaghnā dāruṇā ghorāḥ sūryamicchanti khāditum /
tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ
upāsate mahāsandhyāṃ prakṣipantyudakāñjalim /
dahyante tena daityāste vajrībhūtena vāriṇā
etasmātkāraṇādviprāḥ sandhyāṃ nityamupāsate /
mahāpuṇyasya jananaṃ sandhyopāsanamīritam
arghyāṅgabhūtamantro'yaṃ procyate śṛṇu nārada /
yaduccāraṇamātreṇa sāṅgaṃ sandhyāphalaṃ bhavet
so'hamarko'smyahaṃ jyotirātmā jyotirahaṃ śivaḥ /
ātmajyotirahaṃ śuklaḥ sarvajyotī raso'smyaham
āgaccha varade devi gāyatri brahmarūpiṇi /
japānuṣṭhānasiddhyarthaṃ praviśya hṛdayaṃ mama
uttiṣṭha devi gantavyaṃ punarāgamanāya ca /
arghyeṣu devi gantavyaṃ praviśya hṛdayaṃ mama
tataḥ śuddhasthale naijamāsanaṃ sthāpayedbudhaḥ /
tatrāruhya japetpaścādgāyatrīṃ vedamātaram
atraiva khecarī mudrā prāṇāyāmottaraṃ mune /
prātaḥsandhyāvidhāne ca kīrtitā munipuṅgava
tannāmārthaṃ pravakṣyāmi sādaraṃ śṛṇu nārada /
cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī /
na cāsanaṃ siddhasamaṃ na kumbhasadṛśo'nilaḥ
na khecarīsamā mudrā satyaṃ satyaṃ ca nārada /
ghaṇṭāvatpaṇavoccārādvāyuṃ nirjitya yatnataḥ
sthirāsane sthiro bhūtvā nirahaṅkāranirmamaḥ /
lakṣaṇaṃ nārada mune śṛṇu siddhāsanasya ca
yonisthānakamaṅghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyase-
nmeḍhre pādamathaikameva hṛdayaṃ kṛtvā samaṃ vigraham /
sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyanbhruvorantaraṃ
tiṣṭhatyetadatīva yogisukhadaṃ siddhāsanaṃ procyate
āyātu varadā devī akṣaraṃ brahmasammitam /
gāyatrī chandasāṃ mātaridaṃ brahma juṣasva me
yadahnā kurute pāpaṃ tadahnā pratimucyate /
yadrātryā kurute pāpaṃ tadrātryā pratimucyate
sarvavarṇe mahādevi sandhyāvidye sarasvati /
ajare amare devi sarvadevi namo'stu te
tejo'sītyādimantreṇa devīmāvāhayettataḥ /
yatkṛtaṃ tvadanuṣṭhānaṃ tatsarvaṃ pūrṇamastu me
tataḥ śāpavimokṣāya vidhānaṃ samyagācaret /
brahmaśāpastato viśvāmitrasya ca tathaiva ca
vasiṣṭhaśāpa ityetattrividhaṃ śāpalakṣaṇam /
brahmaṇaḥ smaraṇenaiva brahmaśāpo nivartate
viśvāmitrasmaraṇato viśvāmitrasya śāpataḥ /
vasiṣṭhasmaraṇādeva tasya śāpo vinaśyati
hṛtpadmamadhye puruṣaṃ pramāṇaṃ
satyātmakaṃ sarvajagatsvarūpam /
dhyāyāmi nityaṃ paramātmasaṃjñaṃ
cidrūpamekaṃ vacasāmagamyam
atha nyāsavidhiṃ vakṣye sandhyāyā aṅgasambhavam /
ॐkāraṃ pūrvavadyojyaṃ tato mantrānudīrayet
bhūrityuktvā ca pādābhyāṃ nama ityeva coccaret /
bhuvaḥ pūrvaṃ tu jānubhyāṃ sva: kaṭibhyāṃ namo vadet
maharnābhyai janaścaiva hadayāya tatastapaḥ /
kaṇṭhāya ca tataḥ satyaṃ lalāṭe parikīrtayet
aṅguṣṭhābhyāṃ tatsavitustarjanībhyāṃ vareṇyakam /
bhargo devasya madhyābhyāṃ dhīmahītyeva kīrtayet
anāmābhyāṃ kaniṣṭhābhyāṃ dhiyo yo na: padaṃ vadet /
pracodayātkarapṛṣṭhatalayorvinyasetsudhī:
brahmātmane tatsaviturhṛdayāya namastathā /
viṣṇvātmane vareṇyaṃ ca śirase nama ityapi
bhargo devastha rudrātmane śikhāyai prakīrtitam /
śaktyātmane dhīmahīti kavacāya tataḥ param
kālātmane dhiyo yo no netratraya udīritam /
pracodayācca sarvātmane'strāya parikīrtitam
akṣaranyāsamevāgre kathayāmi mahāmune /
gāyatrīvarṇasambhūtanyāsa: pāpaharaḥ para:
praṇavaṃ pūrvamuccārya varṇanyāsaḥ prakīrtitaḥ /
tatkāramādāvuccārya pādāṅguṣṭhadvaye nyaset
sakāraṃ gulphayostadvadvikāraṃ jaṅghayornyaset /
jānvostukāraṃ vinyasya ūrvoścaiva vakārakam
rekāraṃ ca gude nyasya ṇikāraṃ liṅga eva ca /
kaṭyāṃ yakāramevātra bhakāraṃ nābhimaṇḍale
gokāraṃ hṛdaye nyasya dekāraṃ stanayordvayoḥ /
vakāraṃ hṛdi vinyasya syakāraṃ kaṇṭhakūpake
dhīkāraṃ mukhadeśe tu makāraṃ tāludeśake /
hikāraṃ nāsikāgre tu dhikāraṃ netramaṇḍale
bhrūmadhye caiva yokāraṃ yokāraṃ ca lalāṭake /
nakāraṃ vai pūrvamukhe prakāraṃ dakṣiṇe mukhe
cokāraṃ paścimamukhe dakāraṃ cottare mukhe /
yākāraṃ mūrdhni vinyasya takāraṃ vyāpakaṃ nyaset
etannyāsavidhiṃ kecinnecchanti japatatparāḥ /
tato dhyāyenmahādevīṃ jaganmātaramambikām
bhāsvajjapāprasūnābhāṃ kumārīṃ parameśvarīm /
raktāmbujāsanārūḍhāṃ raktagandhānulepanām
raktamālyāmbaradharāṃ caturāsyāṃ caturbhujām /
dvinetrāṃ sruksruvo mālāṃ kuṇḍikāṃ caiva bibhratīm
sarvābharaṇasandīptāmṛgvedādhyāyinīṃ parām /
haṃsapatrāmāhavanīyamadhyasthāṃ brahmadevatām
catuṣpadāmaṣṭakukṣiṃ saptaśīrṣāṃ maheśvarīm /
agnivaktrāṃ rudraśikhāṃ viṣṇucittāṃ tu bhāvayet
brahmā tu kavacaṃ yasyā gotraṃ sāṃkhyāyanaṃ smṛtam /
ādityamaṇḍalāntaḥsthāṃ dhyāyeddevīṃ maheśvarīm
evaṃ dhyātvā vidhānena gāyatrīṃ vedamātaram /
tato mudrāḥ prakurvīta devyāḥ prītikarāḥ śubhāḥ
sumukhaṃ sapuṭaṃ caiva vitataṃ vistṛtaṃ tathā /
dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuṣkaṃ pañcakaṃ tathā
ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakāñjalikaṃ tathā /
śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham
vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam /
siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mudgaraṃ pallavaṃ tathā
caturviṃśatimudrāśca gāyatryāḥ sampradarśayet /
śatākṣarāṃ ca gāyatrīṃ sakṛdāvartayetsudhīḥ
caturviṃśatyakṣarāṇi gāyatryā kīrtitāni hi /
jātavedasanāmnīṃ ca ṛcamuccārayettataḥ
tryambakasyarcamāvṛtya gāyatrī śatavarṇakā /
bhavatīyaṃ mahāpuṇyā sakṛjjapyā budhairiyam
ॐkāraṃ pūrvamuccārya bhūrbhuvaḥ svastathaiva ca /
caturviṃśatyakṣarāṃ ca gāyatrīṃ proccarettataḥ
evaṃ nityaṃ japaṃ kuryādbrāhmaṇo viprapuṅgavaḥ /
sa samagraṃ phalaṃ prāpya sandhyāyāḥ sukhamedhate
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
ekādaśaskandhe sandhyopāsananirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
Original text: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0