Devi Bhagavata Purana · Chapter 1.5

hayagrīvāvatārakathanam
ṛṣaya ūcuḥ
sūtāsmākaṃ manaḥ kāmaṃ magnaṃ saṃśayasāgare /
yathoktaṃ mahadāścaryaṃ jagadvismayakārakam

yanmūrdhā mādhavasyāpi gato dehātpunaḥ param /
hayagrīvastato jātaḥ sarvakartā janārdanaḥ

vedo'pi stauti yaṃ devaṃ devāḥ sarve yadāśrayāḥ /
ādidevo jagannāthaḥ sarvakāraṇakāraṇaḥ

tasyāpi vadanaṃ chinnaṃ daivayogātkathaṃ tadā /
tatsarvaṃ kathayāśu tvaṃ vistareṇa mahāmate

sūta uvāca
śṛṇvantu munayaḥ sarve sāvadhānāḥ samantataḥ /
caritaṃ devadevasya viṣṇoḥ paramatejasaḥ

kadāciddāruṇaṃ yuddhaṃ kṛtvā devaḥ sanātanaḥ /
daśavarṣasahasrāṇi pariśrānto janārdanaḥ

same deśe śubhe sthāne kṛtvā padmāsanaṃ vibhuḥ /
avalambya dhanuḥ sajyaṃ kaṇṭhadeśe dharāsthitam

dattvā bhāraṃ dhanuṣkoṭyāṃ nidrāmāpa ramāpatiḥ /
śrāntatvāddaivayogācca jātastatrātinidritaḥ

tadā kālena kiyatā devāḥ sarve savāsavāḥ /
brahmeśasahitāḥ sarve yajñaṃ kartuṃ samudyatāḥ

gatāḥ sarve'tha vaikuṇṭhaṃ draṣṭuṃ devaṃ janārdanam /
devakāryārthasiddhyarthaṃ makhānāmadhipaṃ prabhum

adṛṣṭvā taṃ tadā tatra jñānadṛṣṭyā vilokya te /
yatrāste bhagavān viṣṇurjagmustatra tadā surāḥ

dadṛśuste tadeśānaṃ yoganidrāvaśaṃ gatam /
vicetanaṃ vibhuṃ viṣṇuṃ tatrāsāṃcakrire surāḥ

sthiteṣu sarvadeveṣu nidrāsupte jagatpatau /
cintāmāpuḥ surāḥ sarve brahmarudrapurogamāḥ

tānuvāca tataḥ śakraḥ kiṃ kartavyaṃ surottamāḥ /
nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryaścintayantu surottamāḥ

tamuvāca tadā śambhurnidrābhaṅge'sti dūṣaṇam /
kāryaṃ caiva prakartavyaṃ yajñasya surasattamāḥ

utpāditā tadā vamrī brahmaṇā parameṣṭhinā /
tayā bhakṣayituṃ tatra dhanuṣo'graṃ dharāsthitam

bhakṣite'gre tadā nimnaṃ gamiṣyati śarāsanam /
tadā nidrāvimukto'sau devadevo bhaviṣyati

devakāryaṃ tadā sarvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
sa vamrīṃ saṃdideśātha devadevaḥ sanātanaḥ

tamuvāca tadā vamrī devadevasya māpateḥ /
nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryo devasya jagatāṃ guroḥ

nidrābhaṅgaḥ kathācchedo dampatyoḥ prītibhedanam /
śiśumātṛvibhedaśca brahmahatyāsamaṃ smṛtam

tatkathaṃ devadevasya karomi sukhanāśanam /
kiṃ phalaṃ bhakṣaṇāddeva yena pāpaṃ karomyaham

sarvaḥ svārthavaśo lokaḥ kurute pātakaṃ kila /
tasmādahaṃ kariṣyāmi svārthameva prabhakṣaṇam

brahmovāca
tava bhāgaṃ kariṣyāmo makhamadhye yathā śṛṇu /
tena tvaṃ kuru kāryaṃ no viṣṇuṃ bodhaya māciram

homakarmaṇi pārśve ca havirdānātpatiṣyati /
tatte bhāgaṃ vijānīhi kuru kāryaṃ tvarānvitā

sūta uvāca
ityuktā brahmaṇā vamrī dhanuṣo'graṃ tvarānvitā /
cakhāda saṃsthitaṃ bhūmau vimuktā jyā tadābhavat

pratyañjāyāṃ vimuktāyāṃ muktā koṭistathottarā /
śabdaḥ samabhavad‌ghorastena trastāḥ surāstadā

brahmāṇḍaṃ kṣubhitaṃ sarvaṃ vasudhā kampitā tadā /
samudrāśca samudvignāstresuśca jalajantavaḥ

vavurvātāstathā cogrāḥ parvatāśca cakampire /
ulkāpātā mahotpātā babhūvurduḥkhaśaṃsinaḥ

diśo ghoratarāścāsansūryo'pyastaṃgato'bhavat /
cintāmāpuḥ surāḥ sarve kiṃ bhaviṣyati durdine

evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ mūrdhā viṣṇoḥ sakuṇḍalaḥ /
gataḥ samukuṭaḥ kvāpi devadevasya tāpasāḥ

andhakāre tadā ghore śānte brahmaharau tadā /
śirohīnaṃ śarīraṃ tu dadṛśāte vilakṣaṇam

dṛṣṭvā kabandhaṃ viṣṇoste vismitāḥ surasattamāḥ /
cintāsāgaramagnāśca ruruduḥ śokakarśitāḥ

hā nātha kiṃ prabho jātamatyad‌bhutamamānuṣam /
vaiśasaṃ sarvadevānāṃ devadeva sanātana

māyeyaṃ kasya devasya yayā te'dya śiro hṛtam /
acchedyastvamabhedyo'si apradāhyo'si sarvadā

evaṃ gate tvayi vibho mariṣyanti ca devatāḥ /
kīdṛśastvayi naḥ snehaḥ svārthenaiva rudāmahe

nāyaṃ vighnaḥ kṛto daityairna yakṣairna ca rākṣasaiḥ /
devaireva kṛtaḥ kasya dūṣaṇaṃ ca ramāpate

parādhīnāḥ surāḥ sarve kiṃ kurmaḥ kva vrajāma ca /
śaraṇaṃ naiva deveśa surāṇāṃ mūḍhacetasām

na caiṣā sāttvikī māyā rājasī na ca tāmasī /
yayā chinnaṃ śiraste'dya māyeśasya jagad‌guroḥ

krandamānāṃstadā dṛṣṭvā devāñchivapurogamān /
bṛhaspatistadovāca śamayanvedavittamaḥ

ruditena mahābhāgāḥ kranditena tathāpi kim /
upāyaścātra kartavyaḥ sarvathā buddhigocaraḥ

daivaṃ puruṣakāraśca deveśa sadṛśāvubhau /
upāyaśca vidhātavyo daivātphalati sarvathā

indra uvāca
daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam /
viṣṇorapi śiraśchinnaṃ surāṇāṃ caiva paśyatām

brahmovāca
avaśyameva bhoktavyaṃ kālenāpāditaṃ ca yat /
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi daivaṃ ko'tikrametpunaḥ

dehavānsukhaduḥkhānāṃ bhoktā naivātra saṃśayaḥ /
yathā kālavaśātkṛttaṃ śiro me śambhunā purā

tathaiva liṅgapātaśca mahādevasya śāpataḥ /
tathaivādya harermūrdhā patito lavaṇāmbhasi

sahasrabhagasaṃprāptirduḥkhaṃ caiva śacīpateḥ /
svargād‌bhraṃśastathā vāsaḥ kamale mānase sare

ete duḥkhasya bhoktāraḥ kena duḥkhaṃ na bhujyate /
saṃsāre'sminmahābhāgāstasmācchokaṃ tyajantu vai

cintayantu mahāmāyāṃ vidyādevīṃ sanātanīm /
sā vidhāsyati naḥ kāryaṃ nirguṇā prakṛtiḥ parā

brahmavidyāṃ jagaddhātrīṃ sarveṣāṃ jananīṃ tathā /
yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram

sūta uvāca
ityuktvā vai surānvedhā nigamānādideśa ha /
dehayuktānsthitānagre surakāryārthasiddhaye

brahmovāca
stuvantu paramāṃ devīṃ brahmavidyāṃ sanātanīm /
gūḍhāṅgīṃ ca mahāmāyāṃ sarvakāryārthasādhanīm

tacchrutvā vacanaṃ tasya vedāḥ sarvāṅgasundarāḥ /
tuṣṭuvurjñānagamyāṃ tāṃ mahāmāyāṃ jagatsthitām

vedā ūcuḥ
namo devi mahāmāye viśvotpattikare śive /
nirguṇe sarvabhūteśi mātaḥ śaṅkarakāmade

tvaṃ bhūmiḥ sarvabhūtānāṃ prāṇāḥ prāṇavatāṃ tathā /
dhīḥ śrīḥ kāntiḥ kṣamā śāntiḥ śraddhā medhā dhṛtiḥ smṛtiḥ

tvamud‌gīthe'rdhamātrāsi gāyatrī vyāhṛtistathā /
jayā ca vijayā dhātrī lajjā kīrtiḥ spṛhā dayā

tvāṃ saṃstumo'mba bhuvanatrayasaṃvidhāna-
dakṣāṃ dayārasayutāṃ jananīṃ janānām /
vidyāṃ śivāṃ sakalalokahitāṃ vareṇyāṃ
vāgbījavāsanipuṇāṃ bhavanāśakartrīm

brahmā haraḥ śaurisahasranetra-
vāgvahnisūryā bhuvanādhināthāḥ /
te tvatkṛtāḥ santi tato na mukhyā
mātā yatastvaṃ sthirajaṅgamānām

sakalabhuvanametatkartukāmā yadā tvaṃ
sṛjasi janani devānviṣṇurudrājamukhyān /
sthitilayajananaṃ taiḥ kārayasyekarūpā
na khalu tava kathaṃciddevi saṃsāraleśaḥ

na te rūpaṃ vettuṃ sakalabhuvane ko'pi nipuṇo
na nāmnāṃ saṃkhyāṃ te kathitumiha yogyo'sti puruṣaḥ /
yadalpaṃ kīlālaṃ kalayitumaśaktaḥ sa tu naraḥ
kathaṃ pārāvārākalanacaturaḥ syādṛtamatiḥ

na devānāṃ madhye bhagavati tavānantavibhavaṃ
vijānātyeko'pi tvamiha bhuvanaikāsi jananī /
kathaṃ mithyā viśvaṃ sakalamapi caikā racayasi
pramāṇaṃ tvetasminnigamavacanaṃ devi vihitam

nirīhaivāsi tvaṃ nikhilajagatāṃ kāraṇamaho
caritraṃ te citraṃ bhagavati mano no vyathayati /
kathaṃkāraṃ vācyaḥ sakalanigamāgocaraguṇa-
prabhāvaḥ svaṃ yasmātsvayamapi na jānāsi paramam

na kiṃ jānāsi tvaṃ janani madhujinmaulipatanaṃ //
śive kiṃ vā jñātvā vividiṣasi śaktiṃ madhujitaḥ /
hareḥ kiṃ vā mātarduritatatireṣā balavatī //
bhavatyāḥ pādābje bhajananipuṇe kvāsti duritam

upekṣā kiṃ ceyaṃ tava surasamūhe'tiviṣamā //
harermūrdhno nāśo matamiha mahāścaryajanakam /
mahadduḥkhaṃ mātastvamasi jananacchedakuśalā //
na jānīmo maulervighaṭanavilambaḥ kathamabhūt

jñātvā doṣaṃ sakalasuratāpāditaṃ devi citte
kiṃ vā viṣṇāvamarajanitaṃ duṣkṛtaṃ pātitaṃ te /
viṣṇorvā kiṃ samarajanitaḥ ko'pi garvo'tivegā-
cchettuṃ mātastava vilasitaṃ naiva vidmo'tra bhāvam

kiṃ vā daityaiḥ samaravijitaistīrthadeśe suramye
ghoraṃ taptvā bhagavati varaṃ labdhavad‌bhirbhavatyāḥ /
antardhānaṃ gamitamadhunā viṣṇuśīrṣaṃ bhavāni
draṣṭuṃ kiṃ vā vigataśirasaṃ vāsudevaṃ vinodaḥ

sindhoḥ putryāṃ roṣitā kiṃ tvamādye
kasmādenāṃ prekṣase nāthahīnām /
kṣantavyaste svāṃśajātāparādho
vyutthāpyainaṃ moditā māṃ kuruṣva

ete surāstvāṃ satataṃ namanti
kāryeṣu mukhyāḥ prathitaprabhāvāḥ /
śokārṇavāttāraya devi devā-
nutthāpya devaṃ sakalādhinātham

mūrdhā gataḥ kvāmba harerna vidmo
nānyo'styupāyaḥ khalu jīvane'dya /
yathā sudhā jīvanakarmadakṣā
tathā jagajjīvitadāsi devi

sūta uvāca
evaṃ stutā tadā devī guṇātītā maheśvarī /
prasannā paramā māyā vedaiḥ sāṅgaiśca sāmagaiḥ

tānuvāca tadā vāṇī cākāśasthāśarīriṇī /
devānprati sukhaiḥ śabdairjanānandakarī śubhā

mā kurudhvaṃ surāścintāṃ svasthāstiṣṭhantu cāmarāḥ /
stutāhaṃ nigamaiḥ kāmaṃ santuṣṭāsmi na saṃśayaḥ

yaḥ pumānmānuṣe loke stautyetāṃ māmakīṃ stutim /
patiṣyati sadā bhaktyā sarvānkāmānavāpnuyāt

śṛṇoti vā stotramidaṃ madīyaṃ
bhaktyā trikālaṃ satataṃ naro yaḥ /
vimuktaduḥkhaḥ sa bhavetsukhī ca
vedoktametannanu vedatulyam

śṛṇvantu kāraṇaṃ cādya yad‌gataṃ vadanaṃ hareḥ /
akāraṇaṃ kathaṃ kāryaṃ saṃsāre'tra bhaviṣyati

udadhestanayāṃ viṣṇuḥ saṃsthitāmantike priyām /
jahāsa vadanaṃ vīkṣya tasyāstatra manoramam

tayā jñātaṃ harirnūnaṃ kathaṃ māṃ hasati prabhuḥ /
virūpaṃ hariṇā dṛṣṭaṃ mukhaṃ me kena hetunā

vināpi kāraṇenādya kathaṃ hāsyasya sambhavaḥ /
sapat‍nīva kṛtā tena manye'nyā varavarṇinī

tataḥ kopayutā jātā mahālakṣmī tamoguṇā /
tāmasī tu tadā śaktistasyā dehe samāviśat

kenacitkālayogena devakāryārthasiddhaye /
praviṣṭā tāmasī śaktistasyā dehe'tidāruṇā

tāmasyāviṣṭadehā sā cukopātiśayaṃ tadā /
śanakaiḥ samuvācedamidaṃ patatu te śiraḥ

strīsvabhāvācca bhāvitvātkālayogādvinirgataḥ /
avicārya tadā dattaḥ śāpaḥ svasukhanāśanaḥ

sapat‍nīsambhavaṃ duḥkhaṃ vaidhavyādadhikaṃ tviti /
vicintya manasetyuktaṃ tāmasīśaktiyogataḥ

anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhatā /
aśaucaṃ nirdayatvaṃ ca strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ

saśīrṣaṃ vāsudevaṃ taṃ karomyadya yathā purā /
śiro'sya śāpayogena nimagnaṃ lavaṇāmbudhau

anyacca kāraṇaṃ kiñcidvartate surasattamāḥ /
bhavatāṃ ca mahatkāryaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

purā daityo mahābāhurhayagrīvo'tiviśrutaḥ /
tapaścakre sarasvatyāstīre paramadāruṇam

japannekākṣaraṃ mantraṃ māyābījātmakaṃ mama /
nirāhāro jitātmā ca sarvabhogavivarjitaḥ

dhyāyanmāṃ tāmasīṃ śaktiṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām /
evaṃ varṣasahasraṃ ca tapaścakre'tidāruṇam

tadāhaṃ tāmasaṃ rūpaṃ kṛtvā tatra samāgatā /
darśane puratastasya dhyātaṃ tattena yādṛśam

siṃhopari sthitā tatra tamavocaṃ dayānvitā /
varaṃ brūhi mahābhāga dadāmi tava suvrata

iti śrutvā vaco devyā dānavaḥ premapūritaḥ /
pradakṣiṇāṃ praṇāmaṃ ca cakāra tvaritastadā

dṛṣṭvā rūpaṃ madīyaṃ sa premosphullavilocanaḥ /
harṣāśrupūrṇanayanastuṣṭāva sa ca māṃ tadā

hayagrīva uvāca
namo devyai mahāmāye sṛṣṭisthityantakāriṇi /
bhaktānugrahacature kāmade mokṣade śive

dharāmbutejaḥpavanakhapañcānāṃ ca kāraṇam /
tvaṃ gandharasarūpāṇāṃ kāraṇaṃ sparśaśabdayoḥ

ghrāṇaṃ ca rasanā cakṣustvakśrotramindriyāṇi ca /
karmendriyāṇi cānyāni tvattaḥ sarvaṃ maheśvari

devyuvāca
kiṃ te'bhīṣṭaṃ varaṃ brūhi vāñchitaṃ yaddadāmi tat /
parituṣṭāsmi bhaktyā te tapasā cād‌bhutena ca

hayagrīva uvāca
yathā me maraṇaṃ mātarna bhavettattathā kuru /
bhaveyamamaro yogī tathājeyaḥ surāsuraiḥ

devyuvāca
jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca /
maryādā cedṛśī loke bhavecca kathamanyathā

evaṃ tvaṃ niścayaṃ kṛtvā maraṇe rākṣasottama /
varaṃ varaya ceṣṭaṃ te vicārya manasā kila

hayagrīva uvāca
hayagrīvācca me mṛtyurnānyasmājjagadambike /
iti me vāñchitaṃ kāmaṃ pūrayasva manogatam

devyuvāca
gṛhaṃ gaccha mahābhāga kuru rājyaṃ yathāsukham /
hayagrīvādṛte mṛtyurna te nūnaṃ bhaviṣyati

iti dattvā varaṃ tasmā antardhānaṃ gatā tathā /
mudaṃ paramikāṃ prāpya so'pi svabhavanaṃ gataḥ

sa pīḍayati duṣṭātmā munīn vedāṃśca sarvaśaḥ /
na ko'pi vidyate tasya hantādya bhuvanatraye

tasmācchīrṣaṃ hayasyāsya samuddhṛtya manoharam /
dehe'tra viśiroviṣṇostvaṣṭā saṃyojayiṣyati

hayagrīvo'tha bhagavānhaniṣyati tamāsuram /
pāpiṣṭhaṃ dānavaṃ krūraṃ devānāṃ hitakāmyayā

sūta uvāca
evaṃ surāṃstadābhāṣya śarvāṇī virarāma ha /
devāstadātisantuṣṭāstamūcurdevaśilpinam

devā ūcuḥ
kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai viṣṇoḥ śīrṣābhiyojanam /
dānavapravaraṃ daityaṃ hayagrīvo haniṣyati

sūta uvāca
iti śrutvā vacasteṣāṃ tvaṣṭā cātitvarānvitaḥ /
vājiśīrṣaṃ cakartāśu khaḍgena surasannidhau

viṣṇoḥ śarīre tenāśu yojitaṃ vājimastakam /
hayagrīvo harirjāto mahāmāyāprasādataḥ

kiyatā tena kālena dānavo madadarpitaḥ /
nihatastarasā saṃkhye devānāṃ ripurojasā

ya idaṃ śubhamākhyānaṃ śṛṇvanti bhuvi mānavāḥ /
sarvaduḥkhavinirmuktāste bhavanti na saṃśayaḥ

mahāmāyācaritrañca pavitraṃ pāpanāśanam /
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvasampattikārakam

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
prathamaskandhe hayagrīvāvatārakathanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ