દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.5

હયગ્રીવાવતારકથનમ્
ઋષય ઊચુઃ
સૂતાસ્માકં મનઃ કામં મગ્નં સંશયસાગરે ।
યથોક્તં મહદાશ્ચર્યં જગદ્વિસ્મયકારકમ્

યન્મૂર્ધા માધવસ્યાપિ ગતો દેહાત્પુનઃ પરમ્ ।
હયગ્રીવસ્તતો જાતઃ સર્વકર્તા જનાર્દનઃ

વેદોઽપિ સ્તૌતિ યં દેવં દેવાઃ સર્વે યદાશ્રયાઃ ।
આદિદેવો જગન્નાથઃ સર્વકારણકારણઃ

તસ્યાપિ વદનં છિન્નં દૈવયોગાત્કથં તદા ।
તત્સર્વં કથયાશુ ત્વં વિસ્તરેણ મહામતે

સૂત ઉવાચ
શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સર્વે સાવધાનાઃ સમન્તતઃ ।
ચરિતં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ પરમતેજસઃ

કદાચિદ્દારુણં યુદ્ધં કૃત્વા દેવઃ સનાતનઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ પરિશ્રાન્તો જનાર્દનઃ

સમે દેશે શુભે સ્થાને કૃત્વા પદ્માસનં વિભુઃ ।
અવલમ્બ્ય ધનુઃ સજ્યં કણ્ઠદેશે ધરાસ્થિતમ્

દત્ત્વા ભારં ધનુષ્કોટ્યાં નિદ્રામાપ રમાપતિઃ ।
શ્રાન્તત્વાદ્દૈવયોગાચ્ચ જાતસ્તત્રાતિનિદ્રિતઃ

તદા કાલેન કિયતા દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
બ્રહ્મેશસહિતાઃ સર્વે યજ્ઞં કર્તું સમુદ્યતાઃ

ગતાઃ સર્વેઽથ વૈકુણ્ઠં દ્રષ્ટું દેવં જનાર્દનમ્ ।
દેવકાર્યાર્થસિદ્ધ્યર્થં મખાનામધિપં પ્રભુમ્

અદૃષ્ટ્વા તં તદા તત્ર જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા વિલોક્ય તે ।
યત્રાસ્તે ભગવાન્ વિષ્ણુર્જગ્મુસ્તત્ર તદા સુરાઃ

દદૃશુસ્તે તદેશાનં યોગનિદ્રાવશં ગતમ્ ।
વિચેતનં વિભું વિષ્ણું તત્રાસાંચક્રિરે સુરાઃ

સ્થિતેષુ સર્વદેવેષુ નિદ્રાસુપ્તે જગત્પતૌ ।
ચિન્તામાપુઃ સુરાઃ સર્વે બ્રહ્મરુદ્રપુરોગમાઃ

તાનુવાચ તતઃ શક્રઃ કિં કર્તવ્યં સુરોત્તમાઃ ।
નિદ્રાભઙ્ગઃ કથં કાર્યશ્ચિન્તયન્તુ સુરોત્તમાઃ

તમુવાચ તદા શમ્ભુર્નિદ્રાભઙ્ગેઽસ્તિ દૂષણમ્ ।
કાર્યં ચૈવ પ્રકર્તવ્યં યજ્ઞસ્ય સુરસત્તમાઃ

ઉત્પાદિતા તદા વમ્રી બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ।
તયા ભક્ષયિતું તત્ર ધનુષોઽગ્રં ધરાસ્થિતમ્

ભક્ષિતેઽગ્રે તદા નિમ્નં ગમિષ્યતિ શરાસનમ્ ।
તદા નિદ્રાવિમુક્તોઽસૌ દેવદેવો ભવિષ્યતિ

દેવકાર્યં તદા સર્વં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
સ વમ્રીં સંદિદેશાથ દેવદેવઃ સનાતનઃ

તમુવાચ તદા વમ્રી દેવદેવસ્ય માપતેઃ ।
નિદ્રાભઙ્ગઃ કથં કાર્યો દેવસ્ય જગતાં ગુરોઃ

નિદ્રાભઙ્ગઃ કથાચ્છેદો દમ્પત્યોઃ પ્રીતિભેદનમ્ ।
શિશુમાતૃવિભેદશ્ચ બ્રહ્મહત્યાસમં સ્મૃતમ્

તત્કથં દેવદેવસ્ય કરોમિ સુખનાશનમ્ ।
કિં ફલં ભક્ષણાદ્દેવ યેન પાપં કરોમ્યહમ્

સર્વઃ સ્વાર્થવશો લોકઃ કુરુતે પાતકં કિલ ।
તસ્માદહં કરિષ્યામિ સ્વાર્થમેવ પ્રભક્ષણમ્

બ્રહ્મોવાચ
તવ ભાગં કરિષ્યામો મખમધ્યે યથા શૃણુ ।
તેન ત્વં કુરુ કાર્યં નો વિષ્ણું બોધય માચિરમ્

હોમકર્મણિ પાર્શ્વે ચ હવિર્દાનાત્પતિષ્યતિ ।
તત્તે ભાગં વિજાનીહિ કુરુ કાર્યં ત્વરાન્વિતા

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તા બ્રહ્મણા વમ્રી ધનુષોઽગ્રં ત્વરાન્વિતા ।
ચખાદ સંસ્થિતં ભૂમૌ વિમુક્તા જ્યા તદાભવત્

પ્રત્યઞ્જાયાં વિમુક્તાયાં મુક્તા કોટિસ્તથોત્તરા ।
શબ્દઃ સમભવદ્‌ઘોરસ્તેન ત્રસ્તાઃ સુરાસ્તદા

બ્રહ્માણ્ડં ક્ષુભિતં સર્વં વસુધા કમ્પિતા તદા ।
સમુદ્રાશ્ચ સમુદ્વિગ્નાસ્ત્રેસુશ્ચ જલજન્તવઃ

વવુર્વાતાસ્તથા ચોગ્રાઃ પર્વતાશ્ચ ચકમ્પિરે ।
ઉલ્કાપાતા મહોત્પાતા બભૂવુર્દુઃખશંસિનઃ

દિશો ઘોરતરાશ્ચાસન્સૂર્યોઽપ્યસ્તંગતોઽભવત્ ।
ચિન્તામાપુઃ સુરાઃ સર્વે કિં ભવિષ્યતિ દુર્દિને

એવં ચિન્તયતાં તેષાં મૂર્ધા વિષ્ણોઃ સકુણ્ડલઃ ।
ગતઃ સમુકુટઃ ક્વાપિ દેવદેવસ્ય તાપસાઃ

અન્ધકારે તદા ઘોરે શાન્તે બ્રહ્મહરૌ તદા ।
શિરોહીનં શરીરં તુ દદૃશાતે વિલક્ષણમ્

દૃષ્ટ્વા કબન્ધં વિષ્ણોસ્તે વિસ્મિતાઃ સુરસત્તમાઃ ।
ચિન્તાસાગરમગ્નાશ્ચ રુરુદુઃ શોકકર્શિતાઃ

હા નાથ કિં પ્રભો જાતમત્યદ્‌ભુતમમાનુષમ્ ।
વૈશસં સર્વદેવાનાં દેવદેવ સનાતન

માયેયં કસ્ય દેવસ્ય યયા તેઽદ્ય શિરો હૃતમ્ ।
અચ્છેદ્યસ્ત્વમભેદ્યોઽસિ અપ્રદાહ્યોઽસિ સર્વદા

એવં ગતે ત્વયિ વિભો મરિષ્યન્તિ ચ દેવતાઃ ।
કીદૃશસ્ત્વયિ નઃ સ્નેહઃ સ્વાર્થેનૈવ રુદામહે

નાયં વિઘ્નઃ કૃતો દૈત્યૈર્ન યક્ષૈર્ન ચ રાક્ષસૈઃ ।
દેવૈરેવ કૃતઃ કસ્ય દૂષણં ચ રમાપતે

પરાધીનાઃ સુરાઃ સર્વે કિં કુર્મઃ ક્વ વ્રજામ ચ ।
શરણં નૈવ દેવેશ સુરાણાં મૂઢચેતસામ્

ન ચૈષા સાત્ત્વિકી માયા રાજસી ન ચ તામસી ।
યયા છિન્નં શિરસ્તેઽદ્ય માયેશસ્ય જગદ્‌ગુરોઃ

ક્રન્દમાનાંસ્તદા દૃષ્ટ્વા દેવાઞ્છિવપુરોગમાન્ ।
બૃહસ્પતિસ્તદોવાચ શમયન્વેદવિત્તમઃ

રુદિતેન મહાભાગાઃ ક્રન્દિતેન તથાપિ કિમ્ ।
ઉપાયશ્ચાત્ર કર્તવ્યઃ સર્વથા બુદ્ધિગોચરઃ

દૈવં પુરુષકારશ્ચ દેવેશ સદૃશાવુભૌ ।
ઉપાયશ્ચ વિધાતવ્યો દૈવાત્ફલતિ સર્વથા

ઇન્દ્ર ઉવાચ
દૈવમેવ પરં મન્યે ધિક્પૌરુષમનર્થકમ્ ।
વિષ્ણોરપિ શિરશ્છિન્નં સુરાણાં ચૈવ પશ્યતામ્

બ્રહ્મોવાચ
અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કાલેનાપાદિતં ચ યત્ ।
શુભં વાપ્યશુભં વાપિ દૈવં કોઽતિક્રમેત્પુનઃ

દેહવાન્સુખદુઃખાનાં ભોક્તા નૈવાત્ર સંશયઃ ।
યથા કાલવશાત્કૃત્તં શિરો મે શમ્ભુના પુરા

તથૈવ લિઙ્ગપાતશ્ચ મહાદેવસ્ય શાપતઃ ।
તથૈવાદ્ય હરેર્મૂર્ધા પતિતો લવણામ્ભસિ

સહસ્રભગસંપ્રાપ્તિર્દુઃખં ચૈવ શચીપતેઃ ।
સ્વર્ગાદ્‌ભ્રંશસ્તથા વાસઃ કમલે માનસે સરે

એતે દુઃખસ્ય ભોક્તારઃ કેન દુઃખં ન ભુજ્યતે ।
સંસારેઽસ્મિન્મહાભાગાસ્તસ્માચ્છોકં ત્યજન્તુ વૈ

ચિન્તયન્તુ મહામાયાં વિદ્યાદેવીં સનાતનીમ્ ।
સા વિધાસ્યતિ નઃ કાર્યં નિર્ગુણા પ્રકૃતિઃ પરા

બ્રહ્મવિદ્યાં જગદ્ધાત્રીં સર્વેષાં જનનીં તથા ।
યયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા વૈ સુરાન્વેધા નિગમાનાદિદેશ હ ।
દેહયુક્તાન્સ્થિતાનગ્રે સુરકાર્યાર્થસિદ્ધયે

બ્રહ્મોવાચ
સ્તુવન્તુ પરમાં દેવીં બ્રહ્મવિદ્યાં સનાતનીમ્ ।
ગૂઢાઙ્ગીં ચ મહામાયાં સર્વકાર્યાર્થસાધનીમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વેદાઃ સર્વાઙ્ગસુન્દરાઃ ।
તુષ્ટુવુર્જ્ઞાનગમ્યાં તાં મહામાયાં જગત્સ્થિતામ્

વેદા ઊચુઃ
નમો દેવિ મહામાયે વિશ્વોત્પત્તિકરે શિવે ।
નિર્ગુણે સર્વભૂતેશિ માતઃ શઙ્કરકામદે

ત્વં ભૂમિઃ સર્વભૂતાનાં પ્રાણાઃ પ્રાણવતાં તથા ।
ધીઃ શ્રીઃ કાન્તિઃ ક્ષમા શાન્તિઃ શ્રદ્ધા મેધા ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ

ત્વમુદ્‌ગીથેઽર્ધમાત્રાસિ ગાયત્રી વ્યાહૃતિસ્તથા ।
જયા ચ વિજયા ધાત્રી લજ્જા કીર્તિઃ સ્પૃહા દયા

ત્વાં સંસ્તુમોઽમ્બ ભુવનત્રયસંવિધાન-
દક્ષાં દયારસયુતાં જનનીં જનાનામ્ ।
વિદ્યાં શિવાં સકલલોકહિતાં વરેણ્યાં
વાગ્બીજવાસનિપુણાં ભવનાશકર્ત્રીમ્

બ્રહ્મા હરઃ શૌરિસહસ્રનેત્ર-
વાગ્વહ્નિસૂર્યા ભુવનાધિનાથાઃ ।
તે ત્વત્કૃતાઃ સન્તિ તતો ન મુખ્યા
માતા યતસ્ત્વં સ્થિરજઙ્ગમાનામ્

સકલભુવનમેતત્કર્તુકામા યદા ત્વં
સૃજસિ જનનિ દેવાન્વિષ્ણુરુદ્રાજમુખ્યાન્ ।
સ્થિતિલયજનનં તૈઃ કારયસ્યેકરૂપા
ન ખલુ તવ કથંચિદ્દેવિ સંસારલેશઃ

ન તે રૂપં વેત્તું સકલભુવને કોઽપિ નિપુણો
ન નામ્નાં સંખ્યાં તે કથિતુમિહ યોગ્યોઽસ્તિ પુરુષઃ ।
યદલ્પં કીલાલં કલયિતુમશક્તઃ સ તુ નરઃ
કથં પારાવારાકલનચતુરઃ સ્યાદૃતમતિઃ

ન દેવાનાં મધ્યે ભગવતિ તવાનન્તવિભવં
વિજાનાત્યેકોઽપિ ત્વમિહ ભુવનૈકાસિ જનની ।
કથં મિથ્યા વિશ્વં સકલમપિ ચૈકા રચયસિ
પ્રમાણં ત્વેતસ્મિન્નિગમવચનં દેવિ વિહિતમ્

નિરીહૈવાસિ ત્વં નિખિલજગતાં કારણમહો
ચરિત્રં તે ચિત્રં ભગવતિ મનો નો વ્યથયતિ ।
કથંકારં વાચ્યઃ સકલનિગમાગોચરગુણ-
પ્રભાવઃ સ્વં યસ્માત્સ્વયમપિ ન જાનાસિ પરમમ્

ન કિં જાનાસિ ત્વં જનનિ મધુજિન્મૌલિપતનં ॥
શિવે કિં વા જ્ઞાત્વા વિવિદિષસિ શક્તિં મધુજિતઃ ।
હરેઃ કિં વા માતર્દુરિતતતિરેષા બલવતી ॥
ભવત્યાઃ પાદાબ્જે ભજનનિપુણે ક્વાસ્તિ દુરિતમ્

ઉપેક્ષા કિં ચેયં તવ સુરસમૂહેઽતિવિષમા ॥
હરેર્મૂર્ધ્નો નાશો મતમિહ મહાશ્ચર્યજનકમ્ ।
મહદ્દુઃખં માતસ્ત્વમસિ જનનચ્છેદકુશલા ॥
ન જાનીમો મૌલેર્વિઘટનવિલમ્બઃ કથમભૂત્

જ્ઞાત્વા દોષં સકલસુરતાપાદિતં દેવિ ચિત્તે
કિં વા વિષ્ણાવમરજનિતં દુષ્કૃતં પાતિતં તે ।
વિષ્ણોર્વા કિં સમરજનિતઃ કોઽપિ ગર્વોઽતિવેગા-
ચ્છેત્તું માતસ્તવ વિલસિતં નૈવ વિદ્મોઽત્ર ભાવમ્

કિં વા દૈત્યૈઃ સમરવિજિતૈસ્તીર્થદેશે સુરમ્યે
ઘોરં તપ્ત્વા ભગવતિ વરં લબ્ધવદ્‌ભિર્ભવત્યાઃ ।
અન્તર્ધાનં ગમિતમધુના વિષ્ણુશીર્ષં ભવાનિ
દ્રષ્ટું કિં વા વિગતશિરસં વાસુદેવં વિનોદઃ

સિન્ધોઃ પુત્ર્યાં રોષિતા કિં ત્વમાદ્યે
કસ્માદેનાં પ્રેક્ષસે નાથહીનામ્ ।
ક્ષન્તવ્યસ્તે સ્વાંશજાતાપરાધો
વ્યુત્થાપ્યૈનં મોદિતા માં કુરુષ્વ

એતે સુરાસ્ત્વાં સતતં નમન્તિ
કાર્યેષુ મુખ્યાઃ પ્રથિતપ્રભાવાઃ ।
શોકાર્ણવાત્તારય દેવિ દેવા-
નુત્થાપ્ય દેવં સકલાધિનાથમ્

મૂર્ધા ગતઃ ક્વામ્બ હરેર્ન વિદ્મો
નાન્યોઽસ્ત્યુપાયઃ ખલુ જીવનેઽદ્ય ।
યથા સુધા જીવનકર્મદક્ષા
તથા જગજ્જીવિતદાસિ દેવિ

સૂત ઉવાચ
એવં સ્તુતા તદા દેવી ગુણાતીતા મહેશ્વરી ।
પ્રસન્ના પરમા માયા વેદૈઃ સાઙ્ગૈશ્ચ સામગૈઃ

તાનુવાચ તદા વાણી ચાકાશસ્થાશરીરિણી ।
દેવાન્પ્રતિ સુખૈઃ શબ્દૈર્જનાનન્દકરી શુભા

મા કુરુધ્વં સુરાશ્ચિન્તાં સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠન્તુ ચામરાઃ ।
સ્તુતાહં નિગમૈઃ કામં સન્તુષ્ટાસ્મિ ન સંશયઃ

યઃ પુમાન્માનુષે લોકે સ્તૌત્યેતાં મામકીં સ્તુતિમ્ ।
પતિષ્યતિ સદા ભક્ત્યા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

શૃણોતિ વા સ્તોત્રમિદં મદીયં
ભક્ત્યા ત્રિકાલં સતતં નરો યઃ ।
વિમુક્તદુઃખઃ સ ભવેત્સુખી ચ
વેદોક્તમેતન્નનુ વેદતુલ્યમ્

શૃણ્વન્તુ કારણં ચાદ્ય યદ્‌ગતં વદનં હરેઃ ।
અકારણં કથં કાર્યં સંસારેઽત્ર ભવિષ્યતિ

ઉદધેસ્તનયાં વિષ્ણુઃ સંસ્થિતામન્તિકે પ્રિયામ્ ।
જહાસ વદનં વીક્ષ્ય તસ્યાસ્તત્ર મનોરમમ્

તયા જ્ઞાતં હરિર્નૂનં કથં માં હસતિ પ્રભુઃ ।
વિરૂપં હરિણા દૃષ્ટં મુખં મે કેન હેતુના

વિનાપિ કારણેનાદ્ય કથં હાસ્યસ્ય સમ્ભવઃ ।
સપત્‍નીવ કૃતા તેન મન્યેઽન્યા વરવર્ણિની

તતઃ કોપયુતા જાતા મહાલક્ષ્મી તમોગુણા ।
તામસી તુ તદા શક્તિસ્તસ્યા દેહે સમાવિશત્

કેનચિત્કાલયોગેન દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે ।
પ્રવિષ્ટા તામસી શક્તિસ્તસ્યા દેહેઽતિદારુણા

તામસ્યાવિષ્ટદેહા સા ચુકોપાતિશયં તદા ।
શનકૈઃ સમુવાચેદમિદં પતતુ તે શિરઃ

સ્ત્રીસ્વભાવાચ્ચ ભાવિત્વાત્કાલયોગાદ્વિનિર્ગતઃ ।
અવિચાર્ય તદા દત્તઃ શાપઃ સ્વસુખનાશનઃ

સપત્‍નીસમ્ભવં દુઃખં વૈધવ્યાદધિકં ત્વિતિ ।
વિચિન્ત્ય મનસેત્યુક્તં તામસીશક્તિયોગતઃ

અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમતિલોભતા ।
અશૌચં નિર્દયત્વં ચ સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ

સશીર્ષં વાસુદેવં તં કરોમ્યદ્ય યથા પુરા ।
શિરોઽસ્ય શાપયોગેન નિમગ્નં લવણામ્બુધૌ

અન્યચ્ચ કારણં કિઞ્ચિદ્વર્તતે સુરસત્તમાઃ ।
ભવતાં ચ મહત્કાર્યં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

પુરા દૈત્યો મહાબાહુર્હયગ્રીવોઽતિવિશ્રુતઃ ।
તપશ્ચક્રે સરસ્વત્યાસ્તીરે પરમદારુણમ્

જપન્નેકાક્ષરં મન્ત્રં માયાબીજાત્મકં મમ ।
નિરાહારો જિતાત્મા ચ સર્વભોગવિવર્જિતઃ

ધ્યાયન્માં તામસીં શક્તિં સર્વભૂષણભૂષિતામ્ ।
એવં વર્ષસહસ્રં ચ તપશ્ચક્રેઽતિદારુણમ્

તદાહં તામસં રૂપં કૃત્વા તત્ર સમાગતા ।
દર્શને પુરતસ્તસ્ય ધ્યાતં તત્તેન યાદૃશમ્

સિંહોપરિ સ્થિતા તત્ર તમવોચં દયાન્વિતા ।
વરં બ્રૂહિ મહાભાગ દદામિ તવ સુવ્રત

ઇતિ શ્રુત્વા વચો દેવ્યા દાનવઃ પ્રેમપૂરિતઃ ।
પ્રદક્ષિણાં પ્રણામં ચ ચકાર ત્વરિતસ્તદા

દૃષ્ટ્વા રૂપં મદીયં સ પ્રેમોસ્ફુલ્લવિલોચનઃ ।
હર્ષાશ્રુપૂર્ણનયનસ્તુષ્ટાવ સ ચ માં તદા

હયગ્રીવ ઉવાચ
નમો દેવ્યૈ મહામાયે સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણિ ।
ભક્તાનુગ્રહચતુરે કામદે મોક્ષદે શિવે

ધરામ્બુતેજઃપવનખપઞ્ચાનાં ચ કારણમ્ ।
ત્વં ગન્ધરસરૂપાણાં કારણં સ્પર્શશબ્દયોઃ

ઘ્રાણં ચ રસના ચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રમિન્દ્રિયાણિ ચ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ ચાન્યાનિ ત્વત્તઃ સર્વં મહેશ્વરિ

દેવ્યુવાચ
કિં તેઽભીષ્ટં વરં બ્રૂહિ વાઞ્છિતં યદ્દદામિ તત્ ।
પરિતુષ્ટાસ્મિ ભક્ત્યા તે તપસા ચાદ્‌ભુતેન ચ

હયગ્રીવ ઉવાચ
યથા મે મરણં માતર્ન ભવેત્તત્તથા કુરુ ।
ભવેયમમરો યોગી તથાજેયઃ સુરાસુરૈઃ

દેવ્યુવાચ
જાતસ્ય હિ ધ્રુવં મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
મર્યાદા ચેદૃશી લોકે ભવેચ્ચ કથમન્યથા

એવં ત્વં નિશ્ચયં કૃત્વા મરણે રાક્ષસોત્તમ ।
વરં વરય ચેષ્ટં તે વિચાર્ય મનસા કિલ

હયગ્રીવ ઉવાચ
હયગ્રીવાચ્ચ મે મૃત્યુર્નાન્યસ્માજ્જગદમ્બિકે ।
ઇતિ મે વાઞ્છિતં કામં પૂરયસ્વ મનોગતમ્

દેવ્યુવાચ
ગૃહં ગચ્છ મહાભાગ કુરુ રાજ્યં યથાસુખમ્ ।
હયગ્રીવાદૃતે મૃત્યુર્ન તે નૂનં ભવિષ્યતિ

ઇતિ દત્ત્વા વરં તસ્મા અન્તર્ધાનં ગતા તથા ।
મુદં પરમિકાં પ્રાપ્ય સોઽપિ સ્વભવનં ગતઃ

સ પીડયતિ દુષ્ટાત્મા મુનીન્ વેદાંશ્ચ સર્વશઃ ।
ન કોઽપિ વિદ્યતે તસ્ય હન્તાદ્ય ભુવનત્રયે

તસ્માચ્છીર્ષં હયસ્યાસ્ય સમુદ્ધૃત્ય મનોહરમ્ ।
દેહેઽત્ર વિશિરોવિષ્ણોસ્ત્વષ્ટા સંયોજયિષ્યતિ

હયગ્રીવોઽથ ભગવાન્હનિષ્યતિ તમાસુરમ્ ।
પાપિષ્ઠં દાનવં ક્રૂરં દેવાનાં હિતકામ્યયા

સૂત ઉવાચ
એવં સુરાંસ્તદાભાષ્ય શર્વાણી વિરરામ હ ।
દેવાસ્તદાતિસન્તુષ્ટાસ્તમૂચુર્દેવશિલ્પિનમ્

દેવા ઊચુઃ
કુરુ કાર્યં સુરાણાં વૈ વિષ્ણોઃ શીર્ષાભિયોજનમ્ ।
દાનવપ્રવરં દૈત્યં હયગ્રીવો હનિષ્યતિ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં ત્વષ્ટા ચાતિત્વરાન્વિતઃ ।
વાજિશીર્ષં ચકર્તાશુ ખડ્ગેન સુરસન્નિધૌ

વિષ્ણોઃ શરીરે તેનાશુ યોજિતં વાજિમસ્તકમ્ ।
હયગ્રીવો હરિર્જાતો મહામાયાપ્રસાદતઃ

કિયતા તેન કાલેન દાનવો મદદર્પિતઃ ।
નિહતસ્તરસા સંખ્યે દેવાનાં રિપુરોજસા

ય ઇદં શુભમાખ્યાનં શૃણ્વન્તિ ભુવિ માનવાઃ ।
સર્વદુઃખવિનિર્મુક્તાસ્તે ભવન્તિ ન સંશયઃ

મહામાયાચરિત્રઞ્ચ પવિત્રં પાપનાશનમ્ ।
પઠતાં શૃણ્વતાં ચૈવ સર્વસમ્પત્તિકારકમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે હયગ્રીવાવતારકથનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ