Daśarūpaka 1-4 · Chapter 3

==============================
[pariccheda 3]
prakṛtitvādathānyeṣāṃ bhūyorasaparigrahāt /
sampūrṇalakṣaṇatvāc ca pūrvaṃ nāṭakamucyate

pūrvaraṅgaṃ vidhāyādau sūtradhāre vinirgate /
praviśya tadvadaparaḥ kāvyamāsthāpayen naṭaḥ

divyamartye sa tadrūpo miśramanyatarastayoḥ /
sūcayed vastu bījaṃ vā mukhaṃ pātramathāpi vā

raṅgaṃ prasādya madhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ /
ṛtuṃ kañcidupādāya bhāratīṃ vṛttimāśrayet

bhāratī saṃskṛtaprāyo vāgvyāpāro naṭāśrayaḥ /
bhedaiḥ prarocanāyuktairvīrthīprahasanāmukhaiḥ

unmukhīkaraṇaṃ tatra praśaṃsātaḥ prarocanā /
vīthī prahasanaṃ cāpi svaprasaṅge'bhidhāsyate /
vīthyaṅgāvyāmukhāṅgatvāducyante'traiva tat punaḥ

sūtradhāro naṭīṃ brūte mārṣaṃ vātha vidūṣakam /
svakāryaṃ prastutākṣepi citroktyā yat tadāmukham

prastāvanā vā tatra syuḥ kathādghātaḥ pravṛttakam /
prayogātiśayaścātha vīthyaṅgāni trayodaśa

svetivṛttasamaṃ vākyamarthaṃ vā yatra sūtriṇaḥ /
gṛhītvā praviśet pātraṃ kathodghāto dvidhaiva saḥ

kālasāmyasamākṣiptapraveśaḥ syāt pravṛttakam /
eṣo'yamityupakṣepāt sūtradhāraprayogataḥ /
pātrapraveśo yatraiṣa prayogātiśayo mataḥ

udghātyakāvalagite prapañcatrigate chalam /
vākkelyadhivale gaṇḍamavasyanditanālike /
asatpralāpavyāhāramṛdavāni trayodaśa

gūḍhārthapadaparyāyamālā praśnottarasya vā /
yatrānyonyaṃ samālāpo dvedhodghātyaṃ taducyate

yatraikatra samāveśāt kāryamanyat prasādhyate /
prastute'nyatra vānyat syāt ta(?) cāvalagitaṃ dvidhā

asadbhūtamithaḥstotraṃ prapañco hāsyakṛn mataḥ /
śrutisāmyādanekārthayojanaṃ trigataṃ tviha /
naṭāditritayālāpaḥ pūrvaraṅge tadiṣyate

priyābhairapriyairvākyairvilobhya chalanā chalam /
vinivṛttyāsya vākkelī dvistriḥ pratyuktito'pi vā

anyonyavākyādhikyoktiḥ spardhayādhivalaṃ bhavet /
gaṇḍaḥ prastutasambandhibhinnārthaṃ sahasoditam

rasoktasyānyathā vyākhyā yatrāvasyandita hi tat /
sopahāsā nigūḍhārthā nālikaiva prahelikā

asambaddhakathāprāyo'satpralāpo yathottaraḥ /
anyārthameva vyāhāro hāsyalāsyakaraṃ vacaḥ /
doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syurmṛdavaṃ hi tat

eṣāmanyatamenārthaṃ pātraṃ cākṣipya sūtrabhṛt /
prastāvanānte nirgacchet tato vastu prapañcayet

abhigamyaguṇairyukto dhīrodāttaḥ pratāpavān /
kīrtikāmo mahotsāhastrayyāstrātā mahīpatiḥ

prakhyātavaṃśo rājarṣirdivyo vā yatra nāyakaḥ /
tatprakhyātaṃ vidhātavyaṃ vṛttamatrādhikārikam

yat tatrānucitaṃ kiñcin nāyakasya rasasya vā /
viruddhaṃ tat parityājyamanyathā vā prakalpayet

ādyantamevaṃ niścitya pañcadhā tad vibhajya ca /
khaṇḍaśaḥ sandhisañjñāṃśca vibhāgānapi khaṇḍayet

catuḥṣaṣṭistu tāni syuraṅgānītyaparaṃ tathā /
patākāvṛttamapyūnamekādyairanusandhibhiḥ /
aṅgānyatra yathālābhamasandhiṃ prakarīṃ nyaset

ādau viṣkambhakaṃ kuryādaṅkaṃ vā kāryayuktitaḥ /
apekṣitaṃ parityajya nīrasaṃ vastuvistaram /
yadā sandarśayet śeṣaṃ kuryād viṣkambhakaṃ tadā

yadā tu sarasaṃ vastu mūlādeva pravartate /
ādāveva tadāṅkaḥ syādāmukhākṣepasaṃśrayaḥ

pratyakṣanetṛcarito binduvyāptipuraskṛtaḥ /
aṅko nānāprakārārthasaṃvidhānarasāśrayaḥ

anubhāvavibhāvābhyāṃ sthāyinā vyabhicāribhiḥ /
gṛhītamuktaiḥ kartavyamaṅginaḥ paripoṣaṇaṃ

na cātirasato vastu dūraṃ vicchinnatāṃ nayet /
rasaṃ vā na tirodadhyād vastvalaṅkāralakṣaṇaiḥ

eko raso'ṅgīkartavyo vīraḥ śṛṅgāra eva vā /
aṅgamanye rasāḥ sarve kuryān nirvahaṇe'dbhutam

dūrādhvānaṃ vadhaṃ yuddhaṃ rājyadeśādiviplavam /
saṃrodhaṃ bhojanaṃ snānaṃ surataṃ cānulepanam

ambaragrahaṇādīni pratyakṣāṇi na nirdiśet /
nādhikārivadhaṃ kvāpi tyājyamāvaśyakaṃ na ca

ekāhācaritaikārthamitthamāsannanāyakam /
pātraistricaturairaṅkaṃ teṣāmante'sya nirgamaḥ

patākāsthānakānyatra bindurante ca bījavat /
evamaṅkāḥ prakartavyāḥ praveśādipuraskṛtāḥ /
pañcāṅkametadavaraṃ daśāṅkaṃ nāṭakaṃ param

atha prakaraṇe vṛttamutpādyaṃ lokasaṃśrayam /
amātyavipravaṇijāmekaṃ kuryāc ca nāyakam

dhīrapraśāntaṃ sāpāyaṃ dharmakāmārthatatparam /
śepaṃ nāṭakavat sandhipraveśakarasādikam

nāyikā tu dvidhā netuḥ kulastrī gaṇikā tathā /
kvacidekaiva kulajā kvāpi dvayaṃ kvacit

kulajābhyantarā bāhyā veśyā nātikramo'nayoḥ /
ābhiḥ prakaraṇaṃ tredhā saṅkīrṇaṃ dhūrtasaṅkulam

lakṣyate nāṭikāpyatra saṅkīrṇānyanivṛttaye /
tatra vastu prakaraṇān nāṭakān nāyako nṛpaḥ /
prakhyāto dhīralalitaḥ śṛṅgāro'ṅgī salakṣaṇaḥ

strīprāyacaturaṅkādibhedakaṃ yadi ceṣyate /
ekadvitryaṅkapātrādibhedenānantarūpatā

devī tatra bhavej jyeṣṭhā pragalbhā nṛpavaṃśajā /
gambhīrā māninī kṛcchāt tadvaśān netṛsaṅgamaḥ

nāyikā tādṛśī mugdhā divyā cātimanoharā /
antaḥpurādisambandhādāsannā śrutidarśanaiḥ

anurāgo navāvastho netustasyāṃ yathottaram /
netā tatra pravarteta devītrāsena śaṅkitaḥ /
kaiśikyaṅgaiścaturbhiśca yaktāṅkairiva nāṭikā

bhāṇastu dhūrtacaritaṃ svānubhūtaṃ pareṇa vā /
yatropavarṇayedeko nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ

sambodhanoktipratyuktī kuryādākāśabhāpitaiḥ /
sūcayed vīraśṛṅgārau śauryasaubhāgyasaṃstavaiḥ

bhūyasā bhāratī vṛttirekāṅkaṃ vastu kalpitam /
mukhanirvahaṇe sāṅge lāsyāṅgāni daśāpi ca

geyaṃ padaṃ sthitaṃ pādyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā /
pracchedakastrigūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvigūḍhakam

uttamottamakaṃ caiva uktapratyuktameva ca /
lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅganirdeśakalpanam

tadvat prahasanaṃ tredhā śuddhavaikṛtasaṅkaraiḥ /
pākhaṇḍivipraprabhṛticeṭaceṭīviṭākulam /
ceṣṭitaṃ vepabhāṣābhiḥ śuddhaṃ hāsyavaconvitam

kāmukādivaciveṣaiḥ ṣaṇḍhakañcukitāpasaiḥ /
vikṛtaṃ saṅkarād vīthyā saṅkīrṇaṃ dhūrtasaṅkulam /
rasastu bhūyasā kāryaḥ ṣaḍvidho hāsya eva tu

ḍime vastu prasiddhaṃ syād vṛttayaḥ kaiśikīṃ vinā /
netāro devagandharvayakṣarakṣomahoragāḥ /
bhūtapretapiśācādyāḥ ṣoḍaśātyantamuddhatāḥ

rasairahāsyaśṛṅgāraiḥ ṣaḍbhirdīptaiḥ samanvitaḥ /
māyendrajālasaṅgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ

candrasūryoparāgaiśca nyāyye raudrarase'ṅgini /
caturaṅkaścatuḥsandhirnirvimarśo ḍimaḥ smṛtaḥ

khyātetivṛtto vyāyogaḥ khyātoddhatanarāśrayaḥ /
hīno garbhavimarśābhyāṃ dīptāḥ syurḍimavad rasāḥ

astrīnimittasaṅgrāmo jāmadagnyajaye yathā /
ekāhācaritaikāṅko vyāyogo bahubhirnaraiḥ

kāryaṃ samavakāre'pi āmukhaṃ nāṭakādivat /
khyātaṃ devāsuraṃ vastu nirvimarśāstu sandhayaḥ

vṛttayo mandakaiśikyo netāro devadānavāḥ /
dvādaśodāttavikhyātāḥ phalaṃ teṣāṃ pṛthak pṛthak

bahuvīrarasāḥ sarve yadvadambhodhimanthane /
aṅkaiḥstribhistrikapaṭastriśṛṅgārastrividravaḥ

dvisandhiraṅkaḥ prathamaḥ kāryo dvādaśanālikaḥ /
caturdvinālikāvantyau nālikā ghaṭikādvayam

vastusvabhāvadaivārikṛtāḥ syuḥ kapaṭāstrayaḥ /
nagaroparodhayuddhe vātāgnyādikavidravāḥ

dharmārthakāmaiḥ śṛṅgāro nātra vindupraveśakau /
vīthyaṅgāni yathālābhaṃ kuryāt prahasane yathā

vīthī tu kaiśikīvṛttau sandhyaṅgāṅkaistu bhāṇavat /
rasaḥ sūcyastu śṛṅgāraḥ spṛśedapi rasāntaram

yuktā prastāvanākhyātairaṅgairudghātyakādibhiḥ /
evaṃ vīthī vidhātavyā dvyekapātraprayojitā

utsṛṣṭikāṅke prakhyātaṃ vṛttaṃ buddhyā prapañcayet /
rasastu karuṇaḥ sthāyī netāraḥ prākṛtā narāḥ

bhāṇavat sandhivṛttyaṅgairyuktaḥ strīparidevitaiḥ /
vācā yuddhaṃ vidhātavyaṃ tathā jayaparājayau

miśramohāmṛge vṛttaṃ caturaṅkaṃ trisandhimat /
naradivyāvaniyamān nāyakapratināyakau

khyātau dhīroddhatāvantyo viparyāsādayuktakṛt /
divyastriyamanicchantīmapahārādinecchataḥ

śṛṅgārābhāsamapyasya kiñcit kiñcit pradarśayet /
saṃrambhaṃ paramānīya yuddhaṃ vyājān nivārayet /
vadhaprāptasya kurvīta vadhaṃ naiva mahātmanaḥ

itthaṃ vicintya daśarūpakalakṣmamārgam
ālokya vastu paribhāvya kaviprabandhān /
kuryādayatnavadalaṅkṛtibhiḥ prabandhaṃ
vākyairudāramadhuraiḥ sphuṭamandavṛttaiḥ