Daśarūpaka 1-4 · Chapter 4

================================
[pariccheda 4]
vibhāvairanubhāvaiśca sāttvikairvyabhicāribhiḥ /
ānīyamānaḥ svādyatvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ

jñāyamānatayā tatra vibhāvo bhāvapoṣakṛt /
ālambanoddīpanatvaprabhedena sa ca dvidhā

anubhāvo vikārastu bhāvasaṃsūcanātmakaḥ /
hetukāryātmanoḥ siddhistayoḥ saṃvyavahārataḥ

sukhaduḥkhādikairbhāvairbhāvastadbhāvabhāvanam /
pṛthag bhāvā bhavantyanye'nubhāvatve'pi sāttvikāḥ /
sattvādeva samutpattestac ca tadbhāvabhāvanam

stambhapralayaromāñcāḥ svedo vaivarṇyavepathū /
aśruvaisvaryamityaṣṭau stambho'smin niṣkriyāṅgatā /
pralayo naṣṭasañjñatvaṃ śeṣāḥ suvyaktalakṣaṇāḥ

viśeṣādābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ /
sthāyinyunmagnanirmagnāḥ kallolā iva vāridhau

nirvedaglāniśaṅkāśramadhṛtijaḍatāharṣadainyaugryacintās
trāserṣyāmarṣagarvāḥ smṛtimaraṇamadāḥ suptanidrāvibodhāḥ /
vrīḍāpasmāramohāḥ samatiralasatāvegatarkāvahitthā
vyādhyunmādau vipādotsukacapalayutāstriṃśadete trayaśca

tattvajñānāpadīrṣyādernirvedaḥ svāvamānanam /
tatra cintāśruniḥśvāsavaiavarṇyocchvāsadīnatāḥ

ratyādyāyāsatṛṭkṣudbhirglānirniṣprāṇateha ca /
vaivarṇyakampānutsāhakṣāmāṅgavacanakriyāḥ

anarthapratibhā śaṅkā parakrauryāt svadurnayāt /
kampaśoṣābhivīkṣādiratra varṇasvarānyatā

śramaḥ khedo'dhvaratyādeḥ svedo'smin mardanādayaḥ /
santoṣo jñānaśaktyāderdhṛtiravyagrabhogakṛt

apratipattirjaḍatā syādiṣṭāniṣṭadarśanaśrutibhiḥ /
animiṣanayananirīkṣaṇatūṣṇīmbhāvādayastatra

prasattirutsavādibhyo harṣo'śrusvedagadgadāḥ /
daurgatyādyairanaujasyaṃ dainyaṃ kārṣṇyābhṛjādimat

duṣṭe'parādhadaurmukhyakrauryaiścaṇḍatvamugratā /
tatra svedaśiraḥkampatarjanātāḍanādayaḥ

dhyānaṃ cintehitānāpteḥ śūnyatāśvāsatāpakṛt /
garjitādermanaḥkṣobhastrāso'trotkampitādayaḥ

parotkarṣākṣamāsūyā garvadaurjanyamanyujā /
doṣoktyavajñe srukuṭimanyukrodheṅgitāni ca

adhikṣepāpamānāderamarṣo'bhiniviṣṭatā /
tatra khedaśiraḥkampatarjanātāḍanādayaḥ

garvo'bhijanalāvaṇyabalaiśvaryādibhirmadaḥ /
karmāṇyādharpaṇāvajñā savilāsāṅgavīkṣaṇam

sadṛśajñānacintādyaiḥ saṃskārāt smṛtiratra ca /
jñātatvenārthabhāsinyāṃ bhrūsamunnayanādayaḥ /
maraṇaṃ suprasiddhatvādanarthatvāc ca nocyate

harṣotkarṣo madaḥ pānāt skhaladaṅgavacogatiḥ /
nidrā hāso'tra ruditaṃ jyeṣṭhamadhyādhamādiṣu /
suptaṃ nidrodbhavaṃ tatra śvāsocchāsakriyā param

manaḥsammīlanaṃ nidrā cintālasyaklamādibhiḥ /
tatra jṛmbhāṅgabhaṅgākṣimīlanotsvapnatādayaḥ /
vivodhaḥ pariṇāmādestatra jṛmbhākṣimardane

durācārādibhirvrīḍā dhārṣṭyābhāvastamunnayet /
sācīkṛtāṅgāvaraṇavaivarṇyādhomukhādibhiḥ

āveśo grahaduḥkhādyairapasmāro yathāvidhiḥ /
bhūpātakampaprakhedalālāphenodgamādayaḥ

moho vicittatā bhītiduḥkhāveśānucintanaiḥ /
tatrājñānabhramāghātaghūrṇanādarśanādayaḥ

bhrānticchedopadeśābhyāṃ śāstrādestattvadhīrmatiḥ /
ālasyaṃ śramagarbhādejahyajṛmbhāsitādimat

āvegaḥ samgramo'sminnabhisarajanite śastranāgābhiyogo
vātāt pāṃsūpadigdhastvaritapadagatirvarṣaje piṇḍitāṅgaḥ /
utpātāt srastatāṅgeṣvahitahitakṛte śokaharṣānubhāvā
vahnerdhūmākulāsyaḥ karijamanubhayastammakampāpasārāḥ

tarko vicāraḥ sandehād bhrūśiroṅgulinartakaḥ /
lajjādyairvikriyāguptāvavahitthāṅgavikriyā /
vyādhayaḥ sannipātādyāsteṣāmanyatra vistaraḥ

aprekṣākāritonmādaḥ sannipātagrahādibhiḥ /
assminnavasthā ruditagītahāsāsitādayaḥ

prārabdhakāryāsiddhyāderviṣādaḥ sattvasaṅkṣayaḥ /
niḥśvāsocchvāsahṛttāpasahāyānveṣaṇādikṛt

kālākṣamatvamautmukyaṃ ramyecchāratisamgramaiḥ /
tatrocchvāsatvaniḥśvāsahṛttāpasvedavibhramāḥ

mātsaryadveṣarāgādeścāpalaṃ tvanavasthitiḥ /
tatra bhartsanapāruṣyasvacchandācaraṇādayaḥ

viruddhairaviruddhairvā bhāvairvicchidyate /
ātmabhāvaṃ nayatyanyān sa sthāyī lavaṇākaraḥ

ratyutsāhajgupsāḥ krodho hāsaḥ smayo bhayaṃ śokaḥ /
śamamapi kecit prāhuḥ puṣṭirnāṭyeṣu naitasya

nirvedādiratādrūpyādasthāyī svadate katham /
vairasyāyaiva tatpoṣastenāṣṭau sthāyino matāḥ

vācyā prakaraṇādibhyo buddhisthā vā yathā kriyā /
vākyārthaḥ kārakairyuktā sthāyī bhāvastathetaraiḥ

rasaḥ sa eva svādvyatvād rasikasyaiva vartanāt /
nānukāryasya vṛttatvāt kāvyasyātatparatvataḥ

draṣṭuḥ pratītirvrīḍerṣyārāgadveṣaprasaṅgataḥ /
laukikasya svaramaṇīsaṃyuktasyeva darśanāt

dhīrodāttādyavasthānāṃ rāmādiḥ pratipādakaḥ /
vibhāvayati ratyādīn svadante rasikasya te

krīḍatāṃ mṛnmayairyadvad bālānāṃ dviradādibhiḥ /
svotsāhaḥ svadate tadvacchrotṛṇāmarjunādibhiḥ

kāvyārthabhāvanāsvādo nartakasya na vāryate /
svādaḥ kāvyārthasambhedānātmānandasamudbhavaḥ

vikāśavistarakṣobhavikṣepaiḥ sa caturbidhaḥ /
śṛṅgāravīrabībhatsaraudreṣu manasaḥ kramāt

hāsyādbhutabhayotkarṣakaruṇānāṃ ta eva hi /
atastajjanyatā teṣāmata evāvadhāraṇam

śamaprakarṣo nirvācyo muditādestadātmatā /
padārthairindunirvedaromāñcādisvarūpakaiḥ /
kāvyād vibhāvasañcāryanubhāvaprakhyatāṃ gataiḥ

bhāvitaḥ svadate sthāyī rasaḥ sa parikīrtitaḥ /
lakṣaṇaikyaṃ vibhāvaikyādabhedād rasabhāvayoḥ

ramyadeśakalākālaveṣabhogādisevanaiḥ /
pramodātmā ratiḥ saiva yūnoranyonyaraktayoḥ /
prahṛṣyamāṇā śṛṅgāro madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ

ye sattvajāḥ sthāyin eva cāṣṭau
triṃśat trayo ye vyabhicāriṇaśca /
ekonapañcāśadamī hi bhāvāḥ
yuktyā nibaddhāḥ paripoṣayanti /
ālasyamaugryaṃ maraṇaṃ jugupsā
tasyāśrayādvaitaviruddhamiṣṭam

tatrāyogo'nurāge'pi navayorekacittayoḥ /
pāratantryeṇa daivād vā viprakarṣādasaṅgamaḥ

daśāvasthaḥ sa tatrādāvabhilāṣo'tha cintanam /
smṛtirguṇakathodvegapralāponmādasañjvarāḥ /
jaḍatā maraṇaṃ ceti duravasthaṃ yathottaram

abhilāpaḥ spṛhā tatra kānte sarvāṅgasundare /
dṛṣṭe śrute vā tatrāpi vismayānandasādhvasāḥ

sākṣāt pratikṛtisvapnacchāyāmāyāsu darśanam /
śrutirvyājāt sakhīgītamāgadhādiguṇastuteḥ

sānubhāvavibhāvāstu cintādyāḥ pūrvadarśitāḥ /
daśāvasthatvamācāryaiḥ prāyo vṛtyā nidarśitam /
mahākaviprabandheṣu dṛśyate tadanantatā

dṛṣṭe śrute'bhilāṣāc ca kiṃ nautsukyaṃ prajāyate /
aprāptau kiṃ na nirvedo glāniḥ kiṃ nāticintanāt

viprayogastu viśleṣo rūḍhavibhrambhayordvidhā /
mānapravāsabhedena māno'pi praṇayerṣyayoḥ

tatra praṇayamānaḥ syāt kopāvasitayordvayoḥ /
strīṇāmīrṣyākṛto mānaḥ kopo'nyāsaṅgini priye /
śrute vānumite dṛṣṭe śrutistatra sakhīmukhāt

utsvapnāyitabhogāṅkagotraskhalanakalpitaḥ /
tridhānumāniko dṛṣṭaḥ sākṣādindriyagocaraḥ

yathottaraṃ guruḥ ṣaḍbhirupāyaistamupācaret /
sāmnā bhedena dānena natyupekṣārasāntaraiḥ

tatra oriyavacaḥ sāma bhedastatsakhyupārjanam /
dānaṃ vyājena bhūṣādeḥ pādayoḥ patanaṃ natiḥ

sāmādau tu parikṣīṇe syādupekṣāvadhīraṇam /
rabhasatrāsaharṣādeḥ kopabhraṃśo rasāntaram /
kopaceṣṭāśca nārīṇāṃ prāgeva pratipāditāḥ

kāryataḥ sambhramācchāpāt pravāso bhinnadeśatā /
dvayostatrāśruniḥśvāsakārśyalambālakāditā

dvitīyaḥ sahasotpanno divyamānupaviplavāt /
svarūpānyatvakaraṇācchāpajaḥ sannidhāvapi

mṛte tvekatra yatrānyaḥ pralapecchoka eva saḥ /
vyāśrayatvān na śṛṅgāraḥ pratyāpanne tu netaraḥ

praṇayāyogayorutkā pravāse proṣitapriyā /
kalahāntariterṣyāyāṃ vipralavdhā ca khaṇḍitā

anukūlau niṣevete yatrānyonyaṃ vilāsinau /
darśanasparśanādīni sa sambhogo mudānvitaḥ

ceṣṭāstatra pravartante līlādyā daśa yoṣitām /
dākṣiṇyamārdavapremṇāmanurūpāḥ priyaṃ prati

ramayec cāṭukṛt kāntaḥ kalākrīḍādibhiśca tām /
na grāmyamācaret kiñcin narmabhraṃśakaraṃ na ca

vīraḥ pratāpavinayādhyavasāyasattva-
mohāviṣādanayavismayavikramādyaiḥ /
utsāhabhūḥ sa ca dayāraṇadānayogāt
tredhā kilātra matigarvadhṛtipraharṣāḥ

bībhatsaḥ kṛmipūtigandhivamathuprāyairjugupsaikabhūr
udvego rudhirāntrakīkasavasāmāṃsādibhiḥ kṣobhaṇaḥ /
vairāgyāj jaghanastanādiṣu ghṛṇāśuddho'nubhāvairvṛto
nāsāvaktravikūṇanādibhirihāvegārtiśaṅkādayaḥ

krodho matsaravairivaikṛtamayaiḥ poṣo'sya raudro'nujaḥ
kṣobhaḥ khādharadaṃśakampabhrukuṭisvedāsyarāgairyutaḥ /
śatrollāsavikatthamāṃsadharaṇīghātapratijñāgrahair
atrāmarṣamadau smṛtiścapalatāsūyāgryavegādayaḥ

vikṛtākṛtivāgveṣairātmano'tha parasya vā /
hāsaḥ syāt paripoṣo'sya hāsyastriprakṛtiḥ smṛtaḥ

smitamiha vikāsinayanaṃ kiñcillakṣyadvijaṃ tu hasitaṃ syāt /
madhurasvaraṃ vihasitaṃ saśiraḥkampamidamupahasitam

apahasitaṃ sāsrākṣaṃ vikṣiptāṅgaṃ bhavatyatihasitam /
dve dve hasite caiṣāṃ jyeṣṭhe madhye'dhame kramaśaḥ

nidrālasyaśramaglānimūrchāśca sahacāriṇaḥ /
atilokaiḥ padārthaiḥ syād vismayātmā raso'dbhutaḥ

karmāsya sādhuvādāśruvepathusvedagadgadāḥ /
harṣāvegadhṛtiprāyā bhavanti vyabhicāriṇaḥ

vikṛtasvarasattvāderbhayabhāvo bhayānakaḥ /
sarvāṅgavepathusvedaśoṣavaicittyalakṣaṇaḥ /
dainyasambhramasammohatrāsādistatsahodaraḥ

iṣṭanāśādaniṣṭāptau śokātmā karuṇo'nu tam /
niḥśvāsocchvāsaruditastambhapralapitādayaḥ

svāpāpasmāradainyādhimaraṇālasyasambhramāḥ /
viṣādajaḍayonmādacintādyā vyabhicāriṇaḥ

prītibhaktyādayo bhāvā mṛgayākṣādayo rasāḥ /
harṣotsāhādiṣu spaṣṭamantarbhāvān na kīrtitāḥ

ṣaṭtriṃśadbhūṣaṇādīni sāmādīnyekaviṃśatiḥ /
lakṣyasandhyantarāṅgāni sālaṅkāreṣu teṣu ca

ramyaṃ jugupsitamudāramathāpi nīcam
ugraṃ prasādi gahanaṃ vikṛtaṃ ca vastu /
yadvāpyavastu kavibhāvakabhāvyamānaṃ
tan nāsti yan na rasabhāvamupaiti loke

viṣṇoḥ sutenāpi dhanañjayena
vidvanmanorāganibandhahetuḥ /
āviṣkṛṭaṃ muñjamahīśagoṣṭhī-
vaidagdhyabhājā daśarūpametat