Daśarūpaka 1-4 · Chapter 2

[pariccheda 2]
netā vinīto madhurastyāgī dakṣaḥ priyagvadaḥ /
raktalokaḥ śucirvāṅmī rūḍhavaṃśaḥ sthiro yuvā

buddhyutsāhasmṛtiprajñākalāmānasamanvitaḥ /
śūro dṛḍhaśca tejasvī śāstracakṣuśca dhārmikaḥ /
bhedaiścaturdhā lalitaśāntodāttoddhatairayam

niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ sukhī mṛduḥ /
sāmānyagu.ayuktastu dhīraśānto dvijādikaḥ

mahāsattvo'tigambhīraḥ kṣamāvānavikatthanaḥ /
sthiro nigūḍhāhaṅkāro dhīrodātto dṛḍhavrataḥ

darpamātsaryabhūyiṣṭho māyāchadmaparāyaṇaḥ /
dhīroddhatastvahaṅkāro calaścaṇḍo vikattthanaḥ

sa dakṣiṇaḥ śaṭho dhṛṣṭaḥ pūrvāṃ pratyanyayā hṛtaḥ /
dakṣiṇo'syāṃ sahṛdayaḥ gūḍhavipriyakṛt śaṭhaḥ /
vyaktāṅgavaikṛto dhṛṣṭo'nukūlastvekanāyikaḥ

patākānāyakastvanyaḥ pīṭhamardo vicakṣaṇaḥ /
tasyaivānucaro bhaktaḥ kiñcidūnaśca tadguṇaiḥ

ekavidyo viṭaścānyo hāsyakṛc ca vidūṣakaḥ /
lubdho dhīroddhatastabdhaḥ(?) pāpakṛd vyasanī ripuḥ

śobhā vilāso mādhuryaṃ gāmbhīryaṃ dhairyatejasī /
lalitaudāryamityaṣṭau sattvajāḥ pauruṣā guṇāḥ

nīce dhṛṇādhike spardhā śobhāyāṃ śauryadakṣate /
gatiḥ sadhairyā dṛṣṭiśca vilāse sammitaṃ vacaḥ

ślakṣṇo vikāro mādhuryaṃ saṅkṣobhe sumahatyapi /
gāmbhīryaṃ yatprabhāvena vikāro nopalakṣyate

vyavasāyādacalanaṃ sthairyaṃ vighnakulādapi /
adhikṣepādyasahanaṃ tejaḥ prāṇātyayeṣvapi

śṛṅgārākāraceṣṭātvaṃ sahajaṃ lalitaṃ mṛdu /
priyoktyājīvitād dānamaudāryaṃ sadupagrahaḥ

svānyā sādhāraṇastrīti tadguṇā nāyikā tridhā /
mugdhā madhyā pragalbheti svīyā śīlārjavādiyuk

mugdhā navavayaḥkāmā ratau vāmā mṛduḥ krudhi /
madhyodyadyāvanānaṅgā mohāntasuratakṣamā

dhīrā sotprāsavakroktyā madhyā sāśru kṛtāgamam /
khedayed dayitaṃ kopādadhīrā paruṣākṣaram

yauvanāndhā smaronmattā pragalbhā dayitāṅgake /
vilīyamānevānandād ratārambhe'pyacetanā

sāvahitthādarodāste ratau dhīretarā krudhā /
santarjya tāḍayen madhyā madhyādhīreva taṃ vadet /
dvedhā jyeṣṭhā kaniṣṭā cetyamugdhā dvādaśoditāḥ

anyastrī kanyakoḍhā ca nānyoḍhāṅgirase kvacit /
kanyānurāgamicchātaḥ kuryādaṅgāṅgisaṃśrayam

sādhāraṇastrī gaṇikā kalāprāgalbhyadhaurtyayuk /
channakāmasukhārthājñasvatantrāhaṃyupaṇḍakān

rakteva rañjayedāḍhyān niḥsvān mātrā vivāsayet /
raktaiva tvaprahasane naiṣā divyanṛpāśraye

āsāmaṣṭāvavasthāḥ syuḥ svādhīnapatikādikāḥ /
āsannāyattaramaṇā hṛṣṭā svādhīnabhartṛkā

mudā vāsakasajjā svaṃ maṇḍayatyeṣyati priye /
cirayatyavyalīke tu virahotkaṇṭhitonmanāḥ

jñāte'nyāsaṅgavivṛte khaṇḍterṣyākaṣāyitā /
kalahāntaritāmarṣād vidhūte'nuśayārtiyuk

vipralabdhoktasamayamaprāpte'tivimānitā /
dūradeśābtarasthe tu kāryataḥ proṣitapriyā /
kāmārtābhisaret kāntaṃ sārayed vābhisārikā

cintāniḥśvāsakhedāśruvaivarṇyaglānyabhūṣaṇaiḥ /
yuktāḥ ṣaḍantyā dve cādye kroḍaujjvalyapraharṣitaiḥ

dūtyo dāsī sakhī kārūrdhātreyī prativeśikā /
liṅginī śilpinī svaṃ ca netṛmitraguṇānvitāḥ

yauvane sattvajāḥ strīṇāmalaṅkārāstu viṃśatiḥ /
bhāvo hāvaśca helā ca trayastatra śarīrajāḥ

śobhā kāntiśca dīptiśca mādhuryaṃ ca pragalbhatā /
audāryaṃ dhairyamityete sapta bhāvā ayatnajāḥ

līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilakiñcitam /
moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā /
vihṛtaṃ ceti vijñeyā daśa bhāvāḥ svabhāvajāḥ

nirvikārātmakāt sattvād bhāvastatrādyavikriyā /
hevākasastu śṛṅgāro hāvo'kṣibhrūvikārakṛt

sa eva helā suvyaktaśṛṅgārarasasūcikā /
rūpopabhogatāruṇyaiḥ śobhāṅgānāṃ vibhūṣaṇam

manmathāvāpitacchāyā saiva kāntiriti smṛtā /
anulabaṇatvaṃ mādhuryaṃ dīptiḥ kāntestu vistaraḥ

niḥsādhvasatvaṃ prāgalbhyaṃ audāryaṃ praśrayaḥ sadā /
cāpalāvihatā dhairyaṃ cidvṛttiravikatthanā

priyānukaraṇaṃ līlā madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ /
tātkāliko viśeṣastu vilāso'ṅgakriyādiṣu

ākalparacanālpāpi vicchittiḥ kāntipopa(?)kṛt /
vibhramastvarayā kāle bhūṣāsthānaviparyayaḥ

krodhāśruharṣabhītyādeḥ saṅkaraḥ kilakiñcitam /
moṭṭāyitaṃ tu tadbhāvabhāvaneṣṭakathādiṣu

sānandāntaḥ kuṭṭamitaṃ kupyet keśādharagrahe /
garvābhimānādiṣṭe'pi bibboko'nādarakriyā

sukumārāṅgavinyāso masṛṇo lalitaṃ bhavet /
prāptakālaṃ na yad brūyād vrīḍayā vihṛtaṃ hi tat

mantrī svaṃ vobhayaṃ vāpi sakhā tasyārthacintane /
mantriṇā lalitaḥ śeṣāḥ mantrisvāyattasiddhayaḥ

ṛtvikpurohitau dharme tapasvibrahmavādinaḥ /
suhṛtkumārāṭavikā daṇḍe sāmantasainikāḥ

antaḥpure varṣavarāḥ kirātā mūkavāmanāḥ /
mlecchābhīraśakārādyāḥ svasvakāryopayoginaḥ

jyeṣṭhamadhyādhamatvena sarveṣāṃ ca trirūpatā /
tāratamyād yathoktānāṃ guṇānāṃ cottamāditā /
evaṃ nāṭye vidhātavyo nāyakaḥ saparicchadaḥ

tadvyāpārātmikā vṛttiścaturdhā tatra kaiśikī /
gatinṛtyavilāsādyairmṛduḥ śṛṅgāraceṣṭitaiḥ /
narmataisphiñjatatsphoṭatadgaibhaiścaturaṅgikā

vaidagdhyakrīḍitaṃ narma priyopacchandanātmakam /
hāsyenaiva saśṛṅgārabhayena vihitaṃ tridhā

ātmopakṣepasambhogamānaiḥ śṛṅgāryapi tridhā /
śuddhamaṅgaṃ bhayaṃ dvedhā vāgveṣaceṣṭitaiḥ /
sarvaṃ sahāsyamityevaṃ narmāsṭādaśadhoditam

narmasphiñjaḥ sukhārambho bhayānto navasaṅgame /
narmasphoṭastu bhāvānāṃ sūcito'lparaso lavaiḥ

channanetrapratīcāro narmagarbho'rthahetave /
aṅgaiḥ sahāsyanirhāsyairebhireṣātra kaiśikī

viśokā sāttvatī sattvaśauryatyāgadayājavaiḥ /
saṃlāpotthāpakāvasyāṃ sāṅghātyaḥ parivartakaḥ

saṃlāpako gabhīroktirnānābhāvarasā mithaḥ /
utthāpakastu yatrādau yuddhāyotthāpayet param

mantrārthadaivaśaktyādeḥ sāṅghātyaḥ saṅghabhedanam /
prārabdhotthānakāryānyakaraṇāt parivartakaḥ

ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ sāttvatyārabhaṭī punaḥ /
māyendrajālasaṅgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ /
saṅkṣiptikā syāt sampheṭo vastūtthānāvapātane

saṅkṣiptavasturacanā saṅkṣiptiḥ śilpayogataḥ /
pūrvanetṛnivṛttyānye netrantaraparigrahaḥ

sampheṭastu samāghātaḥ kruddhasaṃrabdhayordvayoḥ /
māyādyutthāpitaṃ vastu vastūtthāpanamiṣyate /
avapātastu niṣkrāmapraveśatrāsavidravaiḥ

ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ nārthavṛttirataḥ parā /
caturthī bhāratī sāpi vācyā nāṭakalakṣaṇe

kaiśikīṃ sāttvatīṃ cārthavṛttimārabhaṭīmiti /
paṭhantaḥ pañcamīṃ vṛttimaudbhaṭāḥ pratijānate

śṛṅgāre kauśikī vīre sāttvatyārabhaṭī punaḥ /
rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī

deśabhāṣākriyāveṣalakṣaṇāḥ syuḥ pravṛttayaḥ /
lokādevāvagamyaitā yathaucityaṃ prayojayet

pādyaṃ tu saṃskṛtaṃ nṝṇāmanīcānāṃ kṛtātmanām /
liṅginīnāṃ mahādevyā mantrijāveśyayoḥ kvacit

strīṇāṃ tu prākṛtaṃ prāyaḥ śūrasenyadhameṣu ca /
piśācātyantanīcādau paiśācaṃ māgadhaṃ tathā

yaddeśaṃ nīcapātraṃ yat taddeśaṃ tasya bhāṣitam /
kāryataścottamādīnāṃ kāryo bhāṣāvyatikramaḥ

bhagavanto varairvācyā vidvaddevarṣiliṅginaḥ /
viprāmātyāgrajāścāryā naṭīsūtramṛtau mithaḥ

rathī sūtena cāyuṣmān pūjyaiḥ śiṣyātmajānujāḥ /
vatseti tātaḥ pūjyo'pi sugṛhītābhidhastu taiḥ

bhāvo'nugena sūtrī ca mārṣetyetena so'pi ca /
devaḥ svāmīti nṛpatirbhṛtyairbhaṭṭeti cādhamaiḥ

āmantraṇīyāḥ pativaj jyeṣṭhamadhyādhamaiḥ striyaḥ /
samā haleti praṣyā ca hañje veśyājjukā tathā

kuṭṭinyamvetyanugataiḥ pūjyā vā jaratī janaiḥ /
vidūṣakeṇa bhavatī rājñī ceṭīti śabdyate

ceṣṭāguṇodāhṛtisattvabhāvān
aśeṣato netṛdaśāvibhinnān /
ko vaktumīśo bharato na yo vā
yo vā na devaḥ śaśikhaṇḍamauliḥ