દશરૂપક · અધ્યાય 3

==============================
[પરિચ્છેદ 3]
પ્રકૃતિત્વાદથાન્યેષાં ભૂયોરસપરિગ્રહાત્ ।
સમ્પૂર્ણલક્ષણત્વાચ્ ચ પૂર્વં નાટકમુચ્યતે

પૂર્વરઙ્ગં વિધાયાદૌ સૂત્રધારે વિનિર્ગતે ।
પ્રવિશ્ય તદ્વદપરઃ કાવ્યમાસ્થાપયેન્ નટઃ

દિવ્યમર્ત્યે સ તદ્રૂપો મિશ્રમન્યતરસ્તયોઃ ।
સૂચયેદ્ વસ્તુ બીજં વા મુખં પાત્રમથાપિ વા

રઙ્ગં પ્રસાદ્ય મધુરૈઃ શ્લોકૈઃ કાવ્યાર્થસૂચકૈઃ ।
ઋતું કઞ્ચિદુપાદાય ભારતીં વૃત્તિમાશ્રયેત્

ભારતી સંસ્કૃતપ્રાયો વાગ્વ્યાપારો નટાશ્રયઃ ।
ભેદૈઃ પ્રરોચનાયુક્તૈર્વીર્થીપ્રહસનામુખૈઃ

ઉન્મુખીકરણં તત્ર પ્રશંસાતઃ પ્રરોચના ।
વીથી પ્રહસનં ચાપિ સ્વપ્રસઙ્ગેઽભિધાસ્યતે ।
વીથ્યઙ્ગાવ્યામુખાઙ્ગત્વાદુચ્યન્તેઽત્રૈવ તત્ પુનઃ

સૂત્રધારો નટીં બ્રૂતે માર્ષં વાથ વિદૂષકમ્ ।
સ્વકાર્યં પ્રસ્તુતાક્ષેપિ ચિત્રોક્ત્યા યત્ તદામુખમ્

પ્રસ્તાવના વા તત્ર સ્યુઃ કથાદ્ઘાતઃ પ્રવૃત્તકમ્ ।
પ્રયોગાતિશયશ્ચાથ વીથ્યઙ્ગાનિ ત્રયોદશ

સ્વેતિવૃત્તસમં વાક્યમર્થં વા યત્ર સૂત્રિણઃ ।
ગૃહીત્વા પ્રવિશેત્ પાત્રં કથોદ્ઘાતો દ્વિધૈવ સઃ

કાલસામ્યસમાક્ષિપ્તપ્રવેશઃ સ્યાત્ પ્રવૃત્તકમ્ ।
એષોઽયમિત્યુપક્ષેપાત્ સૂત્રધારપ્રયોગતઃ ।
પાત્રપ્રવેશો યત્રૈષ પ્રયોગાતિશયો મતઃ

ઉદ્ઘાત્યકાવલગિતે પ્રપઞ્ચત્રિગતે છલમ્ ।
વાક્કેલ્યધિવલે ગણ્ડમવસ્યન્દિતનાલિકે ।
અસત્પ્રલાપવ્યાહારમૃદવાનિ ત્રયોદશ

ગૂઢાર્થપદપર્યાયમાલા પ્રશ્નોત્તરસ્ય વા ।
યત્રાન્યોન્યં સમાલાપો દ્વેધોદ્ઘાત્યં તદુચ્યતે

યત્રૈકત્ર સમાવેશાત્ કાર્યમન્યત્ પ્રસાધ્યતે ।
પ્રસ્તુતેઽન્યત્ર વાન્યત્ સ્યાત્ ત(?) ચાવલગિતં દ્વિધા

અસદ્ભૂતમિથઃસ્તોત્રં પ્રપઞ્ચો હાસ્યકૃન્ મતઃ ।
શ્રુતિસામ્યાદનેકાર્થયોજનં ત્રિગતં ત્વિહ ।
નટાદિત્રિતયાલાપઃ પૂર્વરઙ્ગે તદિષ્યતે

પ્રિયાભૈરપ્રિયૈર્વાક્યૈર્વિલોભ્ય છલના છલમ્ ।
વિનિવૃત્ત્યાસ્ય વાક્કેલી દ્વિસ્ત્રિઃ પ્રત્યુક્તિતોઽપિ વા

અન્યોન્યવાક્યાધિક્યોક્તિઃ સ્પર્ધયાધિવલં ભવેત્ ।
ગણ્ડઃ પ્રસ્તુતસમ્બન્ધિભિન્નાર્થં સહસોદિતમ્

રસોક્તસ્યાન્યથા વ્યાખ્યા યત્રાવસ્યન્દિત હિ તત્ ।
સોપહાસા નિગૂઢાર્થા નાલિકૈવ પ્રહેલિકા

અસમ્બદ્ધકથાપ્રાયોઽસત્પ્રલાપો યથોત્તરઃ ।
અન્યાર્થમેવ વ્યાહારો હાસ્યલાસ્યકરં વચઃ ।
દોષા ગુણા ગુણા દોષા યત્ર સ્યુર્મૃદવં હિ તત્

એષામન્યતમેનાર્થં પાત્રં ચાક્ષિપ્ય સૂત્રભૃત્ ।
પ્રસ્તાવનાન્તે નિર્ગચ્છેત્ તતો વસ્તુ પ્રપઞ્ચયેત્

અભિગમ્યગુણૈર્યુક્તો ધીરોદાત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
કીર્તિકામો મહોત્સાહસ્ત્રય્યાસ્ત્રાતા મહીપતિઃ

પ્રખ્યાતવંશો રાજર્ષિર્દિવ્યો વા યત્ર નાયકઃ ।
તત્પ્રખ્યાતં વિધાતવ્યં વૃત્તમત્રાધિકારિકમ્

યત્ તત્રાનુચિતં કિઞ્ચિન્ નાયકસ્ય રસસ્ય વા ।
વિરુદ્ધં તત્ પરિત્યાજ્યમન્યથા વા પ્રકલ્પયેત્

આદ્યન્તમેવં નિશ્ચિત્ય પઞ્ચધા તદ્ વિભજ્ય ચ ।
ખણ્ડશઃ સન્ધિસઞ્જ્ઞાંશ્ચ વિભાગાનપિ ખણ્ડયેત્

ચતુઃષષ્ટિસ્તુ તાનિ સ્યુરઙ્ગાનીત્યપરં તથા ।
પતાકાવૃત્તમપ્યૂનમેકાદ્યૈરનુસન્ધિભિઃ ।
અઙ્ગાન્યત્ર યથાલાભમસન્ધિં પ્રકરીં ન્યસેત્

આદૌ વિષ્કમ્ભકં કુર્યાદઙ્કં વા કાર્યયુક્તિતઃ ।
અપેક્ષિતં પરિત્યજ્ય નીરસં વસ્તુવિસ્તરમ્ ।
યદા સન્દર્શયેત્ શેષં કુર્યાદ્ વિષ્કમ્ભકં તદા

યદા તુ સરસં વસ્તુ મૂલાદેવ પ્રવર્તતે ।
આદાવેવ તદાઙ્કઃ સ્યાદામુખાક્ષેપસંશ્રયઃ

પ્રત્યક્ષનેતૃચરિતો બિન્દુવ્યાપ્તિપુરસ્કૃતઃ ।
અઙ્કો નાનાપ્રકારાર્થસંવિધાનરસાશ્રયઃ

અનુભાવવિભાવાભ્યાં સ્થાયિના વ્યભિચારિભિઃ ।
ગૃહીતમુક્તૈઃ કર્તવ્યમઙ્ગિનઃ પરિપોષણં

ન ચાતિરસતો વસ્તુ દૂરં વિચ્છિન્નતાં નયેત્ ।
રસં વા ન તિરોદધ્યાદ્ વસ્ત્વલઙ્કારલક્ષણૈઃ

એકો રસોઽઙ્ગીકર્તવ્યો વીરઃ શૃઙ્ગાર એવ વા ।
અઙ્ગમન્યે રસાઃ સર્વે કુર્યાન્ નિર્વહણેઽદ્ભુતમ્

દૂરાધ્વાનં વધં યુદ્ધં રાજ્યદેશાદિવિપ્લવમ્ ।
સંરોધં ભોજનં સ્નાનં સુરતં ચાનુલેપનમ્

અમ્બરગ્રહણાદીનિ પ્રત્યક્ષાણિ ન નિર્દિશેત્ ।
નાધિકારિવધં ક્વાપિ ત્યાજ્યમાવશ્યકં ન ચ

એકાહાચરિતૈકાર્થમિત્થમાસન્નનાયકમ્ ।
પાત્રૈસ્ત્રિચતુરૈરઙ્કં તેષામન્તેઽસ્ય નિર્ગમઃ

પતાકાસ્થાનકાન્યત્ર બિન્દુરન્તે ચ બીજવત્ ।
એવમઙ્કાઃ પ્રકર્તવ્યાઃ પ્રવેશાદિપુરસ્કૃતાઃ ।
પઞ્ચાઙ્કમેતદવરં દશાઙ્કં નાટકં પરમ્

અથ પ્રકરણે વૃત્તમુત્પાદ્યં લોકસંશ્રયમ્ ।
અમાત્યવિપ્રવણિજામેકં કુર્યાચ્ ચ નાયકમ્

ધીરપ્રશાન્તં સાપાયં ધર્મકામાર્થતત્પરમ્ ।
શેપં નાટકવત્ સન્ધિપ્રવેશકરસાદિકમ્

નાયિકા તુ દ્વિધા નેતુઃ કુલસ્ત્રી ગણિકા તથા ।
ક્વચિદેકૈવ કુલજા ક્વાપિ દ્વયં ક્વચિત્

કુલજાભ્યન્તરા બાહ્યા વેશ્યા નાતિક્રમોઽનયોઃ ।
આભિઃ પ્રકરણં ત્રેધા સઙ્કીર્ણં ધૂર્તસઙ્કુલમ્

લક્ષ્યતે નાટિકાપ્યત્ર સઙ્કીર્ણાન્યનિવૃત્તયે ।
તત્ર વસ્તુ પ્રકરણાન્ નાટકાન્ નાયકો નૃપઃ ।
પ્રખ્યાતો ધીરલલિતઃ શૃઙ્ગારોઽઙ્ગી સલક્ષણઃ

સ્ત્રીપ્રાયચતુરઙ્કાદિભેદકં યદિ ચેષ્યતે ।
એકદ્વિત્ર્યઙ્કપાત્રાદિભેદેનાનન્તરૂપતા

દેવી તત્ર ભવેજ્ જ્યેષ્ઠા પ્રગલ્ભા નૃપવંશજા ।
ગમ્ભીરા માનિની કૃચ્છાત્ તદ્વશાન્ નેતૃસઙ્ગમઃ

નાયિકા તાદૃશી મુગ્ધા દિવ્યા ચાતિમનોહરા ।
અન્તઃપુરાદિસમ્બન્ધાદાસન્ના શ્રુતિદર્શનૈઃ

અનુરાગો નવાવસ્થો નેતુસ્તસ્યાં યથોત્તરમ્ ।
નેતા તત્ર પ્રવર્તેત દેવીત્રાસેન શઙ્કિતઃ ।
કૈશિક્યઙ્ગૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ યક્તાઙ્કૈરિવ નાટિકા

ભાણસ્તુ ધૂર્તચરિતં સ્વાનુભૂતં પરેણ વા ।
યત્રોપવર્ણયેદેકો નિપુણઃ પણ્ડિતો વિટઃ

સમ્બોધનોક્તિપ્રત્યુક્તી કુર્યાદાકાશભાપિતૈઃ ।
સૂચયેદ્ વીરશૃઙ્ગારૌ શૌર્યસૌભાગ્યસંસ્તવૈઃ

ભૂયસા ભારતી વૃત્તિરેકાઙ્કં વસ્તુ કલ્પિતમ્ ।
મુખનિર્વહણે સાઙ્ગે લાસ્યાઙ્ગાનિ દશાપિ ચ

ગેયં પદં સ્થિતં પાદ્યમાસીનં પુષ્પગણ્ડિકા ।
પ્રચ્છેદકસ્ત્રિગૂઢં ચ સૈન્ધવાખ્યં દ્વિગૂઢકમ્

ઉત્તમોત્તમકં ચૈવ ઉક્તપ્રત્યુક્તમેવ ચ ।
લાસ્યે દશવિધં હ્યેતદઙ્ગનિર્દેશકલ્પનમ્

તદ્વત્ પ્રહસનં ત્રેધા શુદ્ધવૈકૃતસઙ્કરૈઃ ।
પાખણ્ડિવિપ્રપ્રભૃતિચેટચેટીવિટાકુલમ્ ।
ચેષ્ટિતં વેપભાષાભિઃ શુદ્ધં હાસ્યવચોન્વિતમ્

કામુકાદિવચિવેષૈઃ ષણ્ઢકઞ્ચુકિતાપસૈઃ ।
વિકૃતં સઙ્કરાદ્ વીથ્યા સઙ્કીર્ણં ધૂર્તસઙ્કુલમ્ ।
રસસ્તુ ભૂયસા કાર્યઃ ષડ્વિધો હાસ્ય એવ તુ

ડિમે વસ્તુ પ્રસિદ્ધં સ્યાદ્ વૃત્તયઃ કૈશિકીં વિના ।
નેતારો દેવગન્ધર્વયક્ષરક્ષોમહોરગાઃ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યાઃ ષોડશાત્યન્તમુદ્ધતાઃ

રસૈરહાસ્યશૃઙ્ગારૈઃ ષડ્ભિર્દીપ્તૈઃ સમન્વિતઃ ।
માયેન્દ્રજાલસઙ્ગ્રામક્રોધોદ્ભ્રાન્તાદિચેષ્ટિતૈઃ

ચન્દ્રસૂર્યોપરાગૈશ્ચ ન્યાય્યે રૌદ્રરસેઽઙ્ગિનિ ।
ચતુરઙ્કશ્ચતુઃસન્ધિર્નિર્વિમર્શો ડિમઃ સ્મૃતઃ

ખ્યાતેતિવૃત્તો વ્યાયોગઃ ખ્યાતોદ્ધતનરાશ્રયઃ ।
હીનો ગર્ભવિમર્શાભ્યાં દીપ્તાઃ સ્યુર્ડિમવદ્ રસાઃ

અસ્ત્રીનિમિત્તસઙ્ગ્રામો જામદગ્ન્યજયે યથા ।
એકાહાચરિતૈકાઙ્કો વ્યાયોગો બહુભિર્નરૈઃ

કાર્યં સમવકારેઽપિ આમુખં નાટકાદિવત્ ।
ખ્યાતં દેવાસુરં વસ્તુ નિર્વિમર્શાસ્તુ સન્ધયઃ

વૃત્તયો મન્દકૈશિક્યો નેતારો દેવદાનવાઃ ।
દ્વાદશોદાત્તવિખ્યાતાઃ ફલં તેષાં પૃથક્ પૃથક્

બહુવીરરસાઃ સર્વે યદ્વદમ્ભોધિમન્થને ।
અઙ્કૈઃસ્ત્રિભિસ્ત્રિકપટસ્ત્રિશૃઙ્ગારસ્ત્રિવિદ્રવઃ

દ્વિસન્ધિરઙ્કઃ પ્રથમઃ કાર્યો દ્વાદશનાલિકઃ ।
ચતુર્દ્વિનાલિકાવન્ત્યૌ નાલિકા ઘટિકાદ્વયમ્

વસ્તુસ્વભાવદૈવારિકૃતાઃ સ્યુઃ કપટાસ્ત્રયઃ ।
નગરોપરોધયુદ્ધે વાતાગ્ન્યાદિકવિદ્રવાઃ

ધર્માર્થકામૈઃ શૃઙ્ગારો નાત્ર વિન્દુપ્રવેશકૌ ।
વીથ્યઙ્ગાનિ યથાલાભં કુર્યાત્ પ્રહસને યથા

વીથી તુ કૈશિકીવૃત્તૌ સન્ધ્યઙ્ગાઙ્કૈસ્તુ ભાણવત્ ।
રસઃ સૂચ્યસ્તુ શૃઙ્ગારઃ સ્પૃશેદપિ રસાન્તરમ્

યુક્તા પ્રસ્તાવનાખ્યાતૈરઙ્ગૈરુદ્ઘાત્યકાદિભિઃ ।
એવં વીથી વિધાતવ્યા દ્વ્યેકપાત્રપ્રયોજિતા

ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્કે પ્રખ્યાતં વૃત્તં બુદ્ધ્યા પ્રપઞ્ચયેત્ ।
રસસ્તુ કરુણઃ સ્થાયી નેતારઃ પ્રાકૃતા નરાઃ

ભાણવત્ સન્ધિવૃત્ત્યઙ્ગૈર્યુક્તઃ સ્ત્રીપરિદેવિતૈઃ ।
વાચા યુદ્ધં વિધાતવ્યં તથા જયપરાજયૌ

મિશ્રમોહામૃગે વૃત્તં ચતુરઙ્કં ત્રિસન્ધિમત્ ।
નરદિવ્યાવનિયમાન્ નાયકપ્રતિનાયકૌ

ખ્યાતૌ ધીરોદ્ધતાવન્ત્યો વિપર્યાસાદયુક્તકૃત્ ।
દિવ્યસ્ત્રિયમનિચ્છન્તીમપહારાદિનેચ્છતઃ

શૃઙ્ગારાભાસમપ્યસ્ય કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રદર્શયેત્ ।
સંરમ્ભં પરમાનીય યુદ્ધં વ્યાજાન્ નિવારયેત્ ।
વધપ્રાપ્તસ્ય કુર્વીત વધં નૈવ મહાત્મનઃ

ઇત્થં વિચિન્ત્ય દશરૂપકલક્ષ્મમાર્ગમ્
આલોક્ય વસ્તુ પરિભાવ્ય કવિપ્રબન્ધાન્ ।
કુર્યાદયત્નવદલઙ્કૃતિભિઃ પ્રબન્ધં
વાક્યૈરુદારમધુરૈઃ સ્ફુટમન્દવૃત્તૈઃ