Language

ENहिગુ
Scripture Library

Daśarūpaka 1-4 · Chapter 1

1.1

daśarūpakam /
[pariccheda 1]
namastasmai gaṇeśāya yatkaṇṭhaḥ puṣkarāyate /
madābhegaghanadhvāno nīlakaṇṭhasya tāṇd.ave

1.2

daśarūpānukāreṇa mādyanti bhāvakaḥ /
namaḥ sarvavide tasmai viṣṇave bharatāya ca

1.3

kasyacideva kadācid dayayā viṣayaṃ sarasvatī viduṣaḥ /
ghaṭayati kamapi tamanyo jajati jano yena vaidagdhīm

1.4

uddhṛtyoddhṛtya sāraṃ yamakhilanigamān nāṭyavedaṃ viriñciś
cakre yasya prayogaṃ munirapi bharatastāṇḍavaṃ nīlakaṇṭhaḥ /
śarvāṇī lāsyamasya pratipadamaparaṃ lakṣma kaḥ kartumīṣṭe
nāṭyānāṃ kintu kiñcit praguṇaracanayā lakṣaṇaṃ saṅkṣipāmi

1.5

vyākīrṇe mandabuddhīnāṃ jāyate mativibhramaḥ /
tasyārthastatpadaistena saṅkṣipya kriyate 'ñjasā

1.6

ānandanisyandiṣu rūpakeṣu
vyutpattimātraṃ phalamalpabuddhiḥ /
yo'pītihāsādivadāha sādhus
tasmai namaḥ svāduparāṅmukhāya

1.7

avasthānukṛtirnāṭyaṃ rūpaṃ dṛśyatayocyate /
rūpakaṃ tat samāropād daśadhaiva rasāśrayam

1.8

nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ /
vyāyogasamavakārau vīthyaṅkehāmṛgā iti

1.9

anyada bhāvāśrayaṃ nṛtyaṃ nṛttaṃ tālalayāśrayam /
ādyaṃ padārthābhinayo mārgo deśo tathā param

1.10

madhuroddhatabhedena tad dvayaṃ dvividhaṃ punaḥ /
lāsyatāṇḍavarūpeṇa nāṭakādyupakārakam

1.11

vastu netā rasasteṣāṃ bhedako vastu ca dvidhā /
tatrādhikārikaṃ mukhyamaṅgaṃ prāsaṅgikaṃ viduḥ

1.12

adhikāraḥ phalasvāmyamadhikāro ca tatprabhuḥ /
tanniravartyamabhivyāpi vṛttaṃ syādādhikārikam

1.13

prāsaṅgikaṃ parārthasya svārtho yasya prasaṅgataḥ /
sānubandhaṃ patākākhyaṃ prakarī ca pradeśabhāk

1.14

prāsaṅgikaṃ parārthasya svārtho yasya prasaṅgataḥ /
sānubandhaṃ tulyasaṃvidhānaviśeṣaṇam

1.15

prakhyātotpādyamiśratvabhedāt tredhāpi tat tridhā /
prakhyātamitihāsāderutpādyaṃ kavikalpitam /
miśraṃ ca saṅkarāt tābhyāṃ divyanartyādibhedataḥ

1.16

kāryaṃ trivargastat śuddhamekānekānubandhi ca /
svalpoddiṣṭastu taddheturbījaṃ vistāryanekadhā /
avāntarārthavicchede binduracchedakāraṇam

1.17

bījabindupatākākhyaprakarokāryalakṣaṇāḥ /
arthaprakṛtayaḥ pañca tā etāḥ parikīrtitāḥ

1.18

avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ /
ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ

1.19

autsukyamātramārambhaḥ phalalābhāya bhūyase /
prayatnastu tadaprāptau vyāpāro'titvarānvitaḥ

1.20

upāyāpāyaśaṅkābhyāṃ prāptyāśā prāptisambhavaḥ /
apāyābhāvataḥ prāptirniyatāptiḥ suniścitā /
samagraphalasampattiḥ phalayogo yathoditaḥ

1.21

arthaprakṛtayaḥ pañca pañcāvasthāsamanvitāḥ /
yathāsaṅkhyena jāyante mukhādyāḥ pañca sandhayaḥ

1.22

antaraikārthasambandhaḥ sandhirekānvaye sati /
mukhapratimukhe garbhaḥ sāvamarśopasaṃhṛtiḥ

1.23

mukhaṃ bījasamutpattirnānārtharasasambhavā /
aṅgāni dvādaśaitasya bījārambhasamanvayāt

1.24

upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam /
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā /
udbhedabhedakaraṇānyanvarthānyatha lakṣaṇam

1.25

bījanyāsas upakṣepaḥ tadbāhulyaṃ parikriyā /
tannniṣpattiḥ parinyāso guṇākhyānād vilobhanam

1.26

sampradhāraṇamarthānāṃ yuktiḥ prāptiḥ sukhāgamaḥ /
bījāgamaḥ samādhānaṃ vidhānaṃ sukhaduḥkhakṛt

1.27

paribhāvodbhutāveśa udbhedo gūḍhabhedanam /
karaṇaṃ prakṛtārambho bhedaḥ protsāhanā matā

1.28

lakṣyālakṣya ivodbhedastasya pratimukhaṃ bhavet /
binduprayatnānugamādaṅgānyasya trayodaśa

1.29

vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ śamanarmaṇo /
narmadyutiḥ pragayaṇaṃ nirodhaḥ paryupāsanam

1.30

vajraṃ puṣpamupanyāpto varṇa saṃhāra ityapi /
ratyarthehā vilāsaḥ syād dṛṣṭanaṣṭānusarpaṇam /
parisarpā vidhūtaṃ syādaratistacchamaḥ śamaḥ

1.31

parihāsavatto narma dhṛtistajjā dyutirmatā /
uttarā vāk pragayaṇaṃ hitarodho nirodhanam

1.32

paryupāstiranunayaḥ puṣpaṃ vākyaṃ viśeṣavat /
upanyāsastu sopāyaṃ vajraṃ pratyakṣaniṣṭhuram /
cāturvarṇopagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate

1.33

garbhastu dṛṣṭanaṣṭasya bījasyānveṣaṇaṃ muhuḥ /
dvādaśāṅgaḥ patākā syān na vā syāt prāptisambhavaḥ

1.34

abhūtāharaṇaṃ mārgā rūpodāharaṇe kramaḥ /
saṅgahaścānumānaṃ ca toṭakādhivale tathā

1.35

udvegasambhramākṣepā lakṣaṇaṃ ca praṇīyate /
abhūtāharaṇaṃ chadma mārgastattvārthakīrtanam

1.36

rūpaṃ vitarkavad vākyaṃ sotkarṣaṃ syādudāhṛtiḥ /
kramaḥ sañcintyamānāptir bhāvajñānamathāpare

1.37

saṅgrahaḥ sāmadānoktir abhyūho liṅgato'numā /
adhivalamabhisandhiḥ saṃrabdhaṃ toṭakaṃ vacaḥ

1.38

udvego'richa(?)tā bhītiḥ śaṅkātrāsau ca sambhramaḥ /
garbhabījasamudbhedādākṣepaḥ parikīrtitaḥ

1.39

krodhenāvamṛśed yatra vyasanād yā vilobhanāt /
garbhanirbhinnabījārthaḥ so'vamarśo'ṅgasaṅgahaḥ

1.40

tatrāpavādasampheṭau vidravadravaśaktayaḥ /
dyutiḥ prasaṅgaśchalanaṃ vyavasāyo virodhanam /
prayocanā vicalanamādānaṃ ca taryodaśa

1.41

doṣaprakhyāpavādaḥ syāt sampheṭo roṣabhāṣaṇam /
vidravo vadhabandhādir dravo gurutiraskṛtiḥ

1.42

virodhaśamanaṃ śaktistarjanodvejane dyutiḥ /
gurukīrtanaṃ prasaṅgaśchalanaṃ cāvamānanam

1.43

vyavasāyaḥ khaśaktyuktiḥ saṃrabdhānāṃ virodhanam /
siddhāmantraṇato bhāvidarśikā syāt prayocanā /
vikatthanā vicalanam ādānaṃ kāryasaṅgrahaḥ

1.44

bījavanto mukhādyarthā viprakīrṇā yathāyatham /
aikārthyamupanīyante yatra nirvahaṇaṃ hi tat

1.45

sandhirvibodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam /
prasādānandasamayāḥ kṛtibhāṣopagūhanāḥ /
pūrvabhāvopasaṃhārau praśastiśca caturdaśa

1.46

sandhirbījopagamanaṃ vibodhaḥ kāryamārgaṇam /
grathanaṃ tadupakṣepo 'nubhūtākhyā tu nirṇayaḥ

1.47

paribhāṣā mitho jalpaḥ prasādaḥ paryupāsanam /
ānando vāñchitāvāptiḥ samayo duḥkhanirgamaḥ

1.48

kṛtirlabdhārthaśamanaṃ mānādyāptiśca bhāṣaṇam /
kāryadṛṣṭyadbhutaprāpto pūrvabhāvopagūhane /
varāptiḥ kāvyasaṃhāraḥ praśastiḥ śubhaśaṃsanam

1.49

iṣṭasyārthasya racanā gopyaguptiḥ prakāśanam /
rāgaḥ prayogasyāścaryaṃ vṛttāntasyānupakṣayaḥ

1.50

dvedhā vibhāgaḥ kartavyaḥ sarvasyāpoha vastunaḥ /
sūcyameva bhavet kiñcid dṛśyaśravyamathāparam

1.51

nīraso'nucitastatra saṃsūcyo vastuvistaraḥ /
dṛśyastu madhurodāttarasabhāvanirantaraḥ

1.52

arthopakṣepakaiḥ sūcyaṃ pañcabhiḥ pratipādayet /
viṣkambhacūlikāṅgāsyāṅkāvatārapraveśakaiḥ

1.53

vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ /
saṅkṣepārthastu viṣkambho madhyapātraprayojitaḥ /
ekānekakṛtaḥ śuddhaḥ saṅkīrṇo nīcamadhyamaiḥ

1.54

tadvadevānudāttoktyā nīcapātraprayojitaḥ /
praveśo'ṅkadvayasyāntaḥ śeṣārthasyopasūcakaḥ

1.55

antaryavanikāsaṃsthaiścūlikārthasya sūcanā /
aṅkāntapātrairaṅkāsyaṃ chinnāṅkasyārthasūcanāt

1.56

aṅkāvatārastvaṅkānte pāto'ṅkasyāvibhāgataḥ /
ebhiḥ saṃsūcayet sūcyaṃ dṛśyamaṅkaiḥ pradarśayet

1.57

nāṭyadharmamapekṣyaitat punarvastu tridheṣyate /
sarveṣāṃ niyatasyaiva śrāvyamaśrāvyameva ca

1.58

sarvaśrāvyaṃ prakāśaṃ syādaśrāvyaṃ svagataṃ matam /
dvidhānyan nāṭyadharmākhyaṃ janāntamapavāritam

1.59

tripatākākareṇānyānapavāryāntarā kathām /
anyonyāmantraṇaṃ yat syāj janānte taj janāntikam /
rahasyaṃ kathyate 'nyasya parāvṛttyāpavāritam

1.60

kiṃ bravīṣyevamityādi vinā pātraṃ bravīti yat /
śrutvevānaktamapyekastat syādākāśamāpitam

1.61

ityādyaśeṣamiha vastuvibhedajātaṃ
rāmāyaṇādi ca vibhāvya bṛhatkathāṃ ca /
āsūtrayet tadanu netṛrasānuguṇyāc
citrāṃ kathāmucitacāruvacaḥprapañcaiḥ

Original text: Daśarūpaka 1-4 · Edition: Fitz-Edward Hall: The Daśa-rūpa, or Hindu canons of dramaturgy, by Dhanañjaya ; with the exposition of Dhanika, the Avaloka. Calcutta : Baptist Mission Press 1865 (Bibliotheca Indica, 36) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc