દશરૂપક · અધ્યાય 2

[પરિચ્છેદ 2]
નેતા વિનીતો મધુરસ્ત્યાગી દક્ષઃ પ્રિયગ્વદઃ ।
રક્તલોકઃ શુચિર્વાઙ્મી રૂઢવંશઃ સ્થિરો યુવા

બુદ્ધ્યુત્સાહસ્મૃતિપ્રજ્ઞાકલામાનસમન્વિતઃ ।
શૂરો દૃઢશ્ચ તેજસ્વી શાસ્ત્રચક્ષુશ્ચ ધાર્મિકઃ ।
ભેદૈશ્ચતુર્ધા લલિતશાન્તોદાત્તોદ્ધતૈરયમ્

નિશ્ચિન્તો ધીરલલિતઃ કલાસક્તઃ સુખી મૃદુઃ ।
સામાન્યગુ.અયુક્તસ્તુ ધીરશાન્તો દ્વિજાદિકઃ

મહાસત્ત્વોઽતિગમ્ભીરઃ ક્ષમાવાનવિકત્થનઃ ।
સ્થિરો નિગૂઢાહઙ્કારો ધીરોદાત્તો દૃઢવ્રતઃ

દર્પમાત્સર્યભૂયિષ્ઠો માયાછદ્મપરાયણઃ ।
ધીરોદ્ધતસ્ત્વહઙ્કારો ચલશ્ચણ્ડો વિકત્ત્થનઃ

સ દક્ષિણઃ શઠો ધૃષ્ટઃ પૂર્વાં પ્રત્યન્યયા હૃતઃ ।
દક્ષિણોઽસ્યાં સહૃદયઃ ગૂઢવિપ્રિયકૃત્ શઠઃ ।
વ્યક્તાઙ્ગવૈકૃતો ધૃષ્ટોઽનુકૂલસ્ત્વેકનાયિકઃ

પતાકાનાયકસ્ત્વન્યઃ પીઠમર્દો વિચક્ષણઃ ।
તસ્યૈવાનુચરો ભક્તઃ કિઞ્ચિદૂનશ્ચ તદ્ગુણૈઃ

એકવિદ્યો વિટશ્ચાન્યો હાસ્યકૃચ્ ચ વિદૂષકઃ ।
લુબ્ધો ધીરોદ્ધતસ્તબ્ધઃ(?) પાપકૃદ્ વ્યસની રિપુઃ

શોભા વિલાસો માધુર્યં ગામ્ભીર્યં ધૈર્યતેજસી ।
લલિતૌદાર્યમિત્યષ્ટૌ સત્ત્વજાઃ પૌરુષા ગુણાઃ

નીચે ધૃણાધિકે સ્પર્ધા શોભાયાં શૌર્યદક્ષતે ।
ગતિઃ સધૈર્યા દૃષ્ટિશ્ચ વિલાસે સમ્મિતં વચઃ

શ્લક્ષ્ણો વિકારો માધુર્યં સઙ્ક્ષોભે સુમહત્યપિ ।
ગામ્ભીર્યં યત્પ્રભાવેન વિકારો નોપલક્ષ્યતે

વ્યવસાયાદચલનં સ્થૈર્યં વિઘ્નકુલાદપિ ।
અધિક્ષેપાદ્યસહનં તેજઃ પ્રાણાત્યયેષ્વપિ

શૃઙ્ગારાકારચેષ્ટાત્વં સહજં લલિતં મૃદુ ।
પ્રિયોક્ત્યાજીવિતાદ્ દાનમૌદાર્યં સદુપગ્રહઃ

સ્વાન્યા સાધારણસ્ત્રીતિ તદ્ગુણા નાયિકા ત્રિધા ।
મુગ્ધા મધ્યા પ્રગલ્ભેતિ સ્વીયા શીલાર્જવાદિયુક્

મુગ્ધા નવવયઃકામા રતૌ વામા મૃદુઃ ક્રુધિ ।
મધ્યોદ્યદ્યાવનાનઙ્ગા મોહાન્તસુરતક્ષમા

ધીરા સોત્પ્રાસવક્રોક્ત્યા મધ્યા સાશ્રુ કૃતાગમમ્ ।
ખેદયેદ્ દયિતં કોપાદધીરા પરુષાક્ષરમ્

યૌવનાન્ધા સ્મરોન્મત્તા પ્રગલ્ભા દયિતાઙ્ગકે ।
વિલીયમાનેવાનન્દાદ્ રતારમ્ભેઽપ્યચેતના

સાવહિત્થાદરોદાસ્તે રતૌ ધીરેતરા ક્રુધા ।
સન્તર્જ્ય તાડયેન્ મધ્યા મધ્યાધીરેવ તં વદેત્ ।
દ્વેધા જ્યેષ્ઠા કનિષ્ટા ચેત્યમુગ્ધા દ્વાદશોદિતાઃ

અન્યસ્ત્રી કન્યકોઢા ચ નાન્યોઢાઙ્ગિરસે ક્વચિત્ ।
કન્યાનુરાગમિચ્છાતઃ કુર્યાદઙ્ગાઙ્ગિસંશ્રયમ્

સાધારણસ્ત્રી ગણિકા કલાપ્રાગલ્ભ્યધૌર્ત્યયુક્ ।
છન્નકામસુખાર્થાજ્ઞસ્વતન્ત્રાહંયુપણ્ડકાન્

રક્તેવ રઞ્જયેદાઢ્યાન્ નિઃસ્વાન્ માત્રા વિવાસયેત્ ।
રક્તૈવ ત્વપ્રહસને નૈષા દિવ્યનૃપાશ્રયે

આસામષ્ટાવવસ્થાઃ સ્યુઃ સ્વાધીનપતિકાદિકાઃ ।
આસન્નાયત્તરમણા હૃષ્ટા સ્વાધીનભર્તૃકા

મુદા વાસકસજ્જા સ્વં મણ્ડયત્યેષ્યતિ પ્રિયે ।
ચિરયત્યવ્યલીકે તુ વિરહોત્કણ્ઠિતોન્મનાઃ

જ્ઞાતેઽન્યાસઙ્ગવિવૃતે ખણ્ડ્તેર્ષ્યાકષાયિતા ।
કલહાન્તરિતામર્ષાદ્ વિધૂતેઽનુશયાર્તિયુક્

વિપ્રલબ્ધોક્તસમયમપ્રાપ્તેઽતિવિમાનિતા ।
દૂરદેશાબ્તરસ્થે તુ કાર્યતઃ પ્રોષિતપ્રિયા ।
કામાર્તાભિસરેત્ કાન્તં સારયેદ્ વાભિસારિકા

ચિન્તાનિઃશ્વાસખેદાશ્રુવૈવર્ણ્યગ્લાન્યભૂષણૈઃ ।
યુક્તાઃ ષડન્ત્યા દ્વે ચાદ્યે ક્રોડૌજ્જ્વલ્યપ્રહર્ષિતૈઃ

દૂત્યો દાસી સખી કારૂર્ધાત્રેયી પ્રતિવેશિકા ।
લિઙ્ગિની શિલ્પિની સ્વં ચ નેતૃમિત્રગુણાન્વિતાઃ

યૌવને સત્ત્વજાઃ સ્ત્રીણામલઙ્કારાસ્તુ વિંશતિઃ ।
ભાવો હાવશ્ચ હેલા ચ ત્રયસ્તત્ર શરીરજાઃ

શોભા કાન્તિશ્ચ દીપ્તિશ્ચ માધુર્યં ચ પ્રગલ્ભતા ।
ઔદાર્યં ધૈર્યમિત્યેતે સપ્ત ભાવા અયત્નજાઃ

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્વિભ્રમઃ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં બિબ્બોકો લલિતં તથા ।
વિહૃતં ચેતિ વિજ્ઞેયા દશ ભાવાઃ સ્વભાવજાઃ

નિર્વિકારાત્મકાત્ સત્ત્વાદ્ ભાવસ્તત્રાદ્યવિક્રિયા ।
હેવાકસસ્તુ શૃઙ્ગારો હાવોઽક્ષિભ્રૂવિકારકૃત્

સ એવ હેલા સુવ્યક્તશૃઙ્ગારરસસૂચિકા ।
રૂપોપભોગતારુણ્યૈઃ શોભાઙ્ગાનાં વિભૂષણમ્

મન્મથાવાપિતચ્છાયા સૈવ કાન્તિરિતિ સ્મૃતા ।
અનુલબણત્વં માધુર્યં દીપ્તિઃ કાન્તેસ્તુ વિસ્તરઃ

નિઃસાધ્વસત્વં પ્રાગલ્ભ્યં ઔદાર્યં પ્રશ્રયઃ સદા ।
ચાપલાવિહતા ધૈર્યં ચિદ્વૃત્તિરવિકત્થના

પ્રિયાનુકરણં લીલા મધુરાઙ્ગવિચેષ્ટિતૈઃ ।
તાત્કાલિકો વિશેષસ્તુ વિલાસોઽઙ્ગક્રિયાદિષુ

આકલ્પરચનાલ્પાપિ વિચ્છિત્તિઃ કાન્તિપોપ(?)કૃત્ ।
વિભ્રમસ્ત્વરયા કાલે ભૂષાસ્થાનવિપર્યયઃ

ક્રોધાશ્રુહર્ષભીત્યાદેઃ સઙ્કરઃ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં તુ તદ્ભાવભાવનેષ્ટકથાદિષુ

સાનન્દાન્તઃ કુટ્ટમિતં કુપ્યેત્ કેશાધરગ્રહે ।
ગર્વાભિમાનાદિષ્ટેઽપિ બિબ્બોકોઽનાદરક્રિયા

સુકુમારાઙ્ગવિન્યાસો મસૃણો લલિતં ભવેત્ ।
પ્રાપ્તકાલં ન યદ્ બ્રૂયાદ્ વ્રીડયા વિહૃતં હિ તત્

મન્ત્રી સ્વં વોભયં વાપિ સખા તસ્યાર્થચિન્તને ।
મન્ત્રિણા લલિતઃ શેષાઃ મન્ત્રિસ્વાયત્તસિદ્ધયઃ

ઋત્વિક્પુરોહિતૌ ધર્મે તપસ્વિબ્રહ્મવાદિનઃ ।
સુહૃત્કુમારાટવિકા દણ્ડે સામન્તસૈનિકાઃ

અન્તઃપુરે વર્ષવરાઃ કિરાતા મૂકવામનાઃ ।
મ્લેચ્છાભીરશકારાદ્યાઃ સ્વસ્વકાર્યોપયોગિનઃ

જ્યેષ્ઠમધ્યાધમત્વેન સર્વેષાં ચ ત્રિરૂપતા ।
તારતમ્યાદ્ યથોક્તાનાં ગુણાનાં ચોત્તમાદિતા ।
એવં નાટ્યે વિધાતવ્યો નાયકઃ સપરિચ્છદઃ

તદ્વ્યાપારાત્મિકા વૃત્તિશ્ચતુર્ધા તત્ર કૈશિકી ।
ગતિનૃત્યવિલાસાદ્યૈર્મૃદુઃ શૃઙ્ગારચેષ્ટિતૈઃ ।
નર્મતૈસ્ફિઞ્જતત્સ્ફોટતદ્ગૈભૈશ્ચતુરઙ્ગિકા

વૈદગ્ધ્યક્રીડિતં નર્મ પ્રિયોપચ્છન્દનાત્મકમ્ ।
હાસ્યેનૈવ સશૃઙ્ગારભયેન વિહિતં ત્રિધા

આત્મોપક્ષેપસમ્ભોગમાનૈઃ શૃઙ્ગાર્યપિ ત્રિધા ।
શુદ્ધમઙ્ગં ભયં દ્વેધા વાગ્વેષચેષ્ટિતૈઃ ।
સર્વં સહાસ્યમિત્યેવં નર્માસ્ટાદશધોદિતમ્

નર્મસ્ફિઞ્જઃ સુખારમ્ભો ભયાન્તો નવસઙ્ગમે ।
નર્મસ્ફોટસ્તુ ભાવાનાં સૂચિતોઽલ્પરસો લવૈઃ

છન્નનેત્રપ્રતીચારો નર્મગર્ભોઽર્થહેતવે ।
અઙ્ગૈઃ સહાસ્યનિર્હાસ્યૈરેભિરેષાત્ર કૈશિકી

વિશોકા સાત્ત્વતી સત્ત્વશૌર્યત્યાગદયાજવૈઃ ।
સંલાપોત્થાપકાવસ્યાં સાઙ્ઘાત્યઃ પરિવર્તકઃ

સંલાપકો ગભીરોક્તિર્નાનાભાવરસા મિથઃ ।
ઉત્થાપકસ્તુ યત્રાદૌ યુદ્ધાયોત્થાપયેત્ પરમ્

મન્ત્રાર્થદૈવશક્ત્યાદેઃ સાઙ્ઘાત્યઃ સઙ્ઘભેદનમ્ ।
પ્રારબ્ધોત્થાનકાર્યાન્યકરણાત્ પરિવર્તકઃ

એભિરઙ્ગૈશ્ચતુર્ધેયં સાત્ત્વત્યારભટી પુનઃ ।
માયેન્દ્રજાલસઙ્ગ્રામક્રોધોદ્ભ્રાન્તાદિચેષ્ટિતૈઃ ।
સઙ્ક્ષિપ્તિકા સ્યાત્ સમ્ફેટો વસ્તૂત્થાનાવપાતને

સઙ્ક્ષિપ્તવસ્તુરચના સઙ્ક્ષિપ્તિઃ શિલ્પયોગતઃ ।
પૂર્વનેતૃનિવૃત્ત્યાન્યે નેત્રન્તરપરિગ્રહઃ

સમ્ફેટસ્તુ સમાઘાતઃ ક્રુદ્ધસંરબ્ધયોર્દ્વયોઃ ।
માયાદ્યુત્થાપિતં વસ્તુ વસ્તૂત્થાપનમિષ્યતે ।
અવપાતસ્તુ નિષ્ક્રામપ્રવેશત્રાસવિદ્રવૈઃ

એભિરઙ્ગૈશ્ચતુર્ધેયં નાર્થવૃત્તિરતઃ પરા ।
ચતુર્થી ભારતી સાપિ વાચ્યા નાટકલક્ષણે

કૈશિકીં સાત્ત્વતીં ચાર્થવૃત્તિમારભટીમિતિ ।
પઠન્તઃ પઞ્ચમીં વૃત્તિમૌદ્ભટાઃ પ્રતિજાનતે

શૃઙ્ગારે કૌશિકી વીરે સાત્ત્વત્યારભટી પુનઃ ।
રસે રૌદ્રે ચ બીભત્સે વૃત્તિઃ સર્વત્ર ભારતી

દેશભાષાક્રિયાવેષલક્ષણાઃ સ્યુઃ પ્રવૃત્તયઃ ।
લોકાદેવાવગમ્યૈતા યથૌચિત્યં પ્રયોજયેત્

પાદ્યં તુ સંસ્કૃતં નૄણામનીચાનાં કૃતાત્મનામ્ ।
લિઙ્ગિનીનાં મહાદેવ્યા મન્ત્રિજાવેશ્યયોઃ ક્વચિત્

સ્ત્રીણાં તુ પ્રાકૃતં પ્રાયઃ શૂરસેન્યધમેષુ ચ ।
પિશાચાત્યન્તનીચાદૌ પૈશાચં માગધં તથા

યદ્દેશં નીચપાત્રં યત્ તદ્દેશં તસ્ય ભાષિતમ્ ।
કાર્યતશ્ચોત્તમાદીનાં કાર્યો ભાષાવ્યતિક્રમઃ

ભગવન્તો વરૈર્વાચ્યા વિદ્વદ્દેવર્ષિલિઙ્ગિનઃ ।
વિપ્રામાત્યાગ્રજાશ્ચાર્યા નટીસૂત્રમૃતૌ મિથઃ

રથી સૂતેન ચાયુષ્માન્ પૂજ્યૈઃ શિષ્યાત્મજાનુજાઃ ।
વત્સેતિ તાતઃ પૂજ્યોઽપિ સુગૃહીતાભિધસ્તુ તૈઃ

ભાવોઽનુગેન સૂત્રી ચ માર્ષેત્યેતેન સોઽપિ ચ ।
દેવઃ સ્વામીતિ નૃપતિર્ભૃત્યૈર્ભટ્ટેતિ ચાધમૈઃ

આમન્ત્રણીયાઃ પતિવજ્ જ્યેષ્ઠમધ્યાધમૈઃ સ્ત્રિયઃ ।
સમા હલેતિ પ્રષ્યા ચ હઞ્જે વેશ્યાજ્જુકા તથા

કુટ્ટિન્યમ્વેત્યનુગતૈઃ પૂજ્યા વા જરતી જનૈઃ ।
વિદૂષકેણ ભવતી રાજ્ઞી ચેટીતિ શબ્દ્યતે

ચેષ્ટાગુણોદાહૃતિસત્ત્વભાવાન્
અશેષતો નેતૃદશાવિભિન્નાન્ ।
કો વક્તુમીશો ભરતો ન યો વા
યો વા ન દેવઃ શશિખણ્ડમૌલિઃ