Darpadalana · અધ્યાય 1

પ્રશાન્તાશેષવિઘ્નાય દર્પસર્પાપસર્પણાત્
સત્યામૃતનિધાનાય સ્વપ્રકાશવિકાસિને ॥

સંસારવ્યતિરેકાય હૃતોત્સેકાય ચેતસઃ
પ્રશમામૃતસેકાય વિવેકાય નમો નમઃ ॥

ક્ષેમેન્દ્રઃ સુહૃદાં પ્રીત્યા દર્પદોષચિકિત્સકઃ
સ્વાસ્થ્યાય કુરુતે યત્નં મધુરૈઃ સૂક્તિભેષજૈઃ ॥

કુલં વિત્તં શ્રુતં રૂપં શૌર્યં દાનં તપસ્તથા
પ્રાધાન્યેન મનુષ્યાણાં સપ્તૈતે મદહેતવઃ ॥

અહંકારાભિભૂતાનાં ભૂતાનામિવ દેહિનામ્
હિતાય દર્પદલનં ક્રિયતે મોહશાન્તયે ॥

કુલં કુલં કલયતાં મોહાન્મિથ્યાભિમાનિનામ્
લગ્નઃ કો ઽયં ન જાનીમઃ સ્તબ્ધગ્રીવાગ્રહગ્રહઃ ॥

કુલસ્ય કમલસ્યેવ મૂલમન્વિષ્યતે યદિ
દોષપઙ્કપ્રસ્તાન્તસ્ તદાવશ્યં પ્રકાશતે ॥

યથા જાત્યતુરંગસ્ય ન શક્યજ્જાત્ય(?)મુચ્યતે
તથા ગુણવતઃ સૂનુર્ નિર્ગુણસ્તત્કુલોદ્ભવઃ ॥

એકશ્ચેત્પૂર્વપુરુષઃ કુલે યજ્વા બહુશ્રુતઃ
અપરઃ પાપકૃન્મૂર્ખઃ કુલં કસ્યાનુર્વર્તતામ્ ॥

લોકે કુલં કુલં તાવદ્ યાવત્પૂર્વસમન્વયઃ
ગુણપ્રભાવે વિચ્છિન્ને સમાપ્તં સકલં કુલમ્ ॥

કુલાભિમાનઃ કસ્તેષાં જઘન્યસ્થાનજન્મનામ્
કુલકૂલંકષા યેષાં જનન્યો નિમ્નગાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

કુલીનસ્ય કુલીનસ્ય નવદારિદ્ર્યલજ્જયા
કિં કુલેનાકુલીનાગ્રે યાઞ્ચાદૈન્યપ્રલાપિનઃ ॥

ગુણવત્કુલજાતો ઽપિ નિર્ગુણઃ કેન પૂજ્યતે
દોગ્ધ્રીકુલોદ્ભવા ધેનુર્ વન્ધ્યા કસ્યોપયુજ્યતે ॥

સ્વયં કુલકૃતસ્તસ્માદ્ વિચાર્ય ત્યજ્યતાં મદઃ
ગુણાધીનં કુલં જ્ઞાત્વા ગુણેષ્વાધીયતાં મતિઃ ॥

મૂલાન્વેષણચિન્ત્યમાનમનિશં નાસ્ત્યેવ પુંસાં કુલં સ્ત્રીણાં યત્ર પરમ્પરૈવ તનુતે સંતાનતન્તુક્રમમ્
એતાસાં કૃતકપ્રપઞ્ચરચનાલજ્જાવતીનાં પુરઃ સંસક્તસ્મરરૂઢગૂઢચરિતં તત્ત્વેન જાનાતિ કઃ ॥

કુલાભિમાનાભરણસ્ય માતા પિતામહી વા પ્રપિતામહી વા
યોષિત્સ્વભાવેન યદિ પ્રદુષ્ટા તદેષ દોષઃ કુલમૂલઘાતઃ ॥

સૂર્યવંશે ત્રિશઙ્કુર્યશ્ ચણ્ડાલો ઽભૂન્મહીપતિઃ
દિલીપરઘુરામાદ્યાઃ ક્ષિતિપાસ્તત્કુલોદ્ભવાઃ ॥

ભૂભુજાં સોમવંશ્યાનાં યઃ પૂર્વપુરુષો બુધઃ
ગુરુતલ્પે સ ચન્દ્રસ્ય જાતો જગતિ વિશ્રુતઃ ॥

કન્યાયાસ્તનયઃ કર્ણઃ ક્ષેત્રજાઃ પાણ્ડુનન્દનાઃ
સામાન્યકુલચર્ચાભિઃ કિમન્યાભિઃ પ્રયોજનમ્ ॥

મથુરાયામભૂત્પૂર્વં બ્રાહ્મણઃ શ્રીમતાં વરઃ
યજ્વા શ્રુતનિધિર્નામ શ્રુતિમાન્વિશ્રુતશ્રુતઃ ॥

તસ્ય મુક્તાલતા નામ પ્રાંશુવંશસમુદ્ભવા
બભૂવ વલ્લભા પત્ની લાવણ્યલલિતાકૃતિઃ ॥

તસ્યાં તસ્યાભવત્કાન્તઃ સુવૃત્તઃ સગુણાગ્રણીઃ
પુત્રસ્તેજોનિધિર્નામ વિદ્યાવિમલદર્પણઃ ॥

સ ધીમાન્વેદવિદ્વાદી કવિઃ સર્વકલાલયઃ
સભાસુ વિદુષાં ચક્રે લજ્જયાવનતં શિરઃ ॥

તં દર્પદોષજ્વરિતં ગ્રીવાસ્તમ્ભયુતં રહઃ
પ્રશમાય પિતા સ્નેહાત્ પથ્યં વક્તું પ્રચક્રમે ॥

પુત્ર મિથ્યાભિમાનેન કિં પ્રયાતો ઽસિ મૂઢતામ્
યન્મદદ્વિરદારૂઢઃ પૂજ્યપૂજાસુ લજ્જસે ॥

નાસ્ત્યુપાયઃ સ સંસારે દર્પશ્વભ્રનિપાતિનામ્
મૂઢાનાં ક્રિયતે યેન ક્ષનં હસ્તાવલમ્બનમ્ ॥

કષ્ટં કેનોપદિષ્ટસ્તે વિનષ્ટવિનયસ્મૃતેઃ
મદઃ સાધુજનાવિષ્ટઃ કુલવિદ્યાધનોદ્ભવઃ ॥

અસ્થિરઃ કુલસંબન્ધઃ સદા વિદ્યાવિવાદિની
મદો મોહાય મિથ્યૈવ મુહૂર્તનિધનં ધનમ્ ॥

એતદેવ કુલીનત્વમ્ એતદેવ ગુણાર્જનમ્
યત્સદૈવ સતાં સત્સુ વિનયાવનતં શિરઃ ॥

દયૈવ વિદિતા વિદ્યા સત્યમેવાક્ષયં ધનમ્
અકલઙ્કવિવેકાનાં શીલમેવામલં કુલમ્ ॥

અભોગસુભગા ભૂતિર્ અદૈન્યધવલં કુલમ્
અદર્પવિશદા વિદ્યા ભવત્યુન્નતચેતસામ્ ॥

દ્વેષઃ કસ્ય ન દોષાય પ્રીતિઃ કસ્ય ન ભૂતયે
દર્પઃ કસ્ય ન પાતાય નોન્નત્યૈ કસ્ય નમ્રતા ॥

ત્યાગિના કિં દરિદ્રેણ કિં કુલીનેન પાપિના
તુષ્ટેન કિં કદર્યેણ દર્પાન્ધેન બુધેન કિમ્ ॥

વૈરાયતે સુહૃદ્ભાવઃ પ્રદાનં હરણાયતે
દર્પભૂતાભિભૂતસ્ય વિદ્યા મૌર્ખ્યશતાયતે ॥

ગુણિનાં મત્સરઃ શત્રુર્ લુબ્ધાનામતિયાચકઃ
સર્વ એવ સદર્પાણાં ન કશ્ચિત્પ્રિયવાદિનામ્ ॥

તસ્માત્કાર્યસ્ત્વયા પુત્ર નાહંકારઃ કદાચન
દર્પોદ્ગ્રીવઃ કિલોગ્રેણ મોહગ્રાહેણ ગૃહ્યતે ॥

વંશેનોન્નતિશાલિના ગુણગણેનાન્તશ્ચમત્કારિણા રૂપેણાતિમનોહરેણ મહતા વિત્તેન વૃત્તેન વા
રોહન્મોહમહાતરુર્મદમયઃ સંજાયતે યઃ સદા તસ્યાદૌ દૃઢરૂઢમૂલદલને કાર્યો ઽભિયોગસ્ત્વયા ॥

ગુણેષ્વનાદરં પુત્ર પ્રાપ્તશ્રીરપિ મા કૃથાઃ
સંપૂર્ણો ઽપિ ઘટઃ કૂપાદ્ ગુણચ્છિન્નઃ પતત્યધઃ ॥

કુલાભિમાનં ત્યજ સંવૃત્તાગ્રં ધનાભિમાનં ત્યજ દૃષ્ટનષ્ટમ્
વિદ્યાભિમાનં ત્યજ પણ્યરૂપં રૂપાભિમાનં ત્યજ કાલલેહ્યમ્ ॥

પુત્ર પ્રયત્નેન વિબોધિતો ઽસિ ન મુઞ્ચસિ ત્વં યદિ દર્પમોહમ્
તદેષ તે યાસ્યતિ શલ્યભાવં તીવ્રાભિતાપપ્રસવો ઽભિમાનઃ ॥

વિભૂતિનલિનીગજઃ સુજનમાનભઙ્ગશનિ નિપાતપથદૈશિકઃ સુકૃતચિત્રધૂમોદ્ગમઃ
પરાશયનવજ્વરશ્ચરિતચન્દ્રબિમ્બામ્બુદઃ સદા સમદચેતસાં ગુણવિનાશહેતુર્મદઃ ॥

અનિત્યતેયં યદિ નિત્યતા સ્યાત્ સર્વં ન પાકે વિરસં યદિ સ્યાત્
કુલાર્થવિદ્યાદિકૃતો ઽભિમાનસ્ તદૈષ તે સ્યાન્ન વિડમ્બનીયઃ ॥

અહં વાદી વિદ્યાપરિચયગુરુઃ સર્વવિદુષામ્ અહં માની વાણીપ્રસરપરિપાકેન સુકવિઃ
અહં લીલાહંસઃ કુવલયદૃશાં માનસચરઃ કરોત્યન્તઃ પુંસામિતિ મદપિશાચઃ પરિચયમ્ ॥

લક્ષ્મીઃ ક્ષણક્ષયવતી પરિરક્ષિતાપિ કાયો ઽપ્યપાયનિચયસ્ય નિકાય એવ
સંભોગયોગસુખસંગતિરપ્યતથ્યા મિથ્યાભિમાનકલનાઘન એષ શાપઃ ॥

ઇત્યુક્તો ઽપ્યસકૃત્પિત્રા લીલામીલિતલોચનઃ
સ યયૌ મત્તહસ્તીવ વેગાદગણિતાઙ્કુશઃ ॥

પાદેન ક્ષિતિમાલિખન્તિ સમદાઃ કોપોષ્ણનિઃશ્વાસિનસ્ તિર્યગ્જિહ્મનિરીક્ષણૈર્વિદધતિ ભ્રૂભઙ્ગભીમં મુખમ્
સસ્વેદાઙ્ગુલિકન્દલીનિકષણૈસ્તામ્યલ્લલાટત્વચઃ કમ્પન્તે હિતમન્ત્રવાદસમયે ભૂતાભિભૂતા ઇવ ॥

સ કદાચિદ્વરાશ્વેષુ સ્થિતેષુ જવકૌતુકાત્
પ્રતસ્થે ખરમારુહ્ય વયસ્યગૃહમુત્સવે ॥

તેન તીક્ષ્ણપ્રતોદેન ચોદ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ
ખરસ્તીવ્રવ્યથાર્તો ઽભૂત્ પ્રક્ષરત્ક્ષતજોક્ષિતઃ ॥

સ્રુતાક્ષઃ કથિતક્લેશઃ સ્વસ્વનોચિતસંજ્ઞયા
સો ઽવદત્સંમુખાયાતાં ગર્દભીં જનનીં નિજામ્ ॥

માતર્બ્રાહ્મણપુત્રો ઽયં પશ્ય મામધમાશયઃ
વિદારયન્પ્રતોદેન વહન્તં હન્તુમુદ્યતઃ ॥

કિં કરોમિ યમેનાહં લબ્ધો ઽનેન દુરાત્મના
અવટે પાતયામ્યેનં તનું શ્વભ્રે ક્ષિપામિ વા ॥

ઇત્યાર્તરાવિણં પુત્રં સાશ્રુનેત્રાથ ગર્દભી
તમુવાચ સસંતાપં સ્નેહસંક્રન્તતદ્યથા ॥

વહૈનં દુર્મદં પુત્ર સહસ્વ વિષમાં વ્યથામ્
અસ્ય નાસ્ત્યેવ હૃદયે દારુણે કરુણાકણઃ ॥

રૌદ્રઃ શૂદ્રેણ જાતો ઽયં બ્રાહ્મણ્યાં બ્રહ્મવર્જિતઃ
પરદુઃખં ન જાનાતિ ચણ્ડં ચણ્ડાલચેષ્ટિતઃ ॥

દયાદરિદ્રં હૃદયં વચઃ ક્રકચકર્કશમ્
યોનિસંકરજાતાનામ્ એતત્પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ॥

નવનીતોપમા વાણી કરુણાકોમલં મનઃ
એકબીજપ્રજાતાનાં ભવત્યવનતં શિરઃ ॥

રટતિ કટુકાટોપં કોપાદકારણવૈરવાન્ સ્પૃશતિ ન દયાં દૈન્યાપન્ને વિજાતિતયા શઠઃ
ક્ષણરસિકતાલોલઃ સેવાશ્રિતાનવમન્યતે ગુણિષુ કુરુતે ગર્વોદ્ગારાનખર્વગલઃ ખલઃ ॥

ઇતિ દુઃસહમાકર્ણ્ય ગર્દભીવચનં દ્વિજઃ
સર્વપ્રાણિસ્વનાભિજ્ઞઃ સંમોહાભિહતો ઽપતત્ ॥

સ લબ્ધસંજ્ઞઃ સુચિરાન્ મેરુશૃઙ્ગાદિવ ચ્યુતઃ
તત્યાજ સહસા દર્પં નષ્ટાખિલકુલોન્નતિઃ ॥

સંમૂર્ચ્છિતો વિષેણેવ સ ગત્વા માતુરન્તિકમ્
યથાશ્રુતં નિવેદ્યાસ્યૈ સર્વં પપ્રચ્છ તાં રહઃ ॥

તનુત્યાગપ્રવૃત્તેન પૃષ્ટા સા તેન શાપિતા
અધોમુખી તમવદદ્ વૈલક્ષ્યલુલિતાક્ષરૈઃ ॥

લજ્જાકરમસત્કર્મ કથં તત્કથયામિ તે
સંસારાદપિ સાશ્ચર્યં ગહનં સ્ત્રીવિચેષ્ટિતમ્ ॥

અપિ કુઞ્જરકર્ણાગ્રાદ્ અપિ પિપ્પલપલ્લવાત્
અપિ વિદ્યુદ્વિલસિતાદ્ વિલોલં લલનામનઃ ॥

ન બાધ્યન્તે ગુણૈઃ પત્યુર્ ન લક્ષ્યન્તે પરીક્ષકૈઃ
ન ધનેન નિવાર્યન્તે શીલત્યાગોદ્યતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

ધનયૌવનસંજાત દર્પકાલુષ્યવિપ્લવાઃ
કેનોન્નતપરિભ્રષ્ટા વાર્યન્તે નિમ્નગાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

દેહપ્રદાઃ પ્રાણહરા નરાણાં ભીરુસ્વભાવાઃ પ્રવિશન્તિ વહ્નિમ્
ક્રૂરાઃ પરં પલ્લવપેશલાઙ્ગ્યો મુગ્ધા વિદગ્ધાનપિ વઞ્ચયન્તિ ॥

અહં પુર રજઃસ્નાતા કાલે કુસુમુલાઞ્છને
એકાકિની પુષ્પવને યૌવનોન્માદિની સ્થિતા ॥

વ્રતદીક્ષાપરે પત્યૌ સેર્ષ્યેવ વિનતાનના
ઉન્નતસ્તનવિન્યસ્ત હસ્તા ચિરમચિન્તયમ્ ॥

એતાઃ શ્વસનસોત્કમ્પાઃ સજૃમ્ભાઃ ષટ્પદસ્વનૈઃ
સોત્કણ્ઠમિવ ગાયન્તિ લતાઃ પુષ્પરજખલાઃ ॥

ઉદ્ભિન્નયૌવનાક્રાન્તા પ્રિયભોગવિયોગિની
વ્રતશેષજુષઃ પત્યુર્ દોષેણૈવાસ્મિ નિષ્ફલા ॥

ઇતિ ચિન્તાક્ષણે તસ્મિંલ્ લગ્નાભિમુખદર્પણઃ
નાપિતઃ પરિહાસાખ્યઃ શીલશત્રુરિવાયયૌ ॥

સ મામેકાકિનીં દૃષ્ટ્વા નષ્ટસંવૃત્તિકાતરામ્
પસ્પર્શોત્કમ્પિનીં પાદ નખગ્રહણલીલયા ॥

તત્રાહં વૃત્તકર્તવ્યા નીચસંગમલજ્જયા
અધોમુખી ચ્યુતં શીલં વીક્ષમાણેવ મૂર્ચ્છિતા ॥

અવિદૂરે ચરન્તી સા ખરી સર્વં દદર્શ તત્
ગૂઢગર્ભપ્રદં ચૈતત્ કર્મ મે કુલપાતકમ્ ॥

આસ્તાં કિમનયા પુત્ર ગુપ્તવૃત્તાન્તચર્ચયા
સંવૃત્તાન્યેવ શોભન્તે શરીરાણિ કુલાનિ ચ ॥

ઇતિ માતુર્વચઃ શ્રુત્વા યાતઃ સ સહસાન્ધતામ્
જાતિમાનાવપતનાન્ નિર્જીવિત ઇવાભવત્ ॥

અથ ગત્વા નિરાહારઃ સ કૈલાસાટ્ટાહાસિનીમ્
આશાં બ્રાહ્મણ્યબદ્ધાશશ્ ચચાર સુચિરં તપઃ ॥

તસ્યોગ્રતપસા તુષ્ટઃ સ્વયમેવ શતક્રતુઃ
બ્રાહ્મણ્યં યાચમાનસ્ય ન દદૌ દુર્લભં ભુવિ ॥

પુનઃ પુનઃ સ તપસા સંતાપિતજગત્ત્રયઃ
સહસ્રાક્ષવરાત્પ્રાપ દેવત્વં ન તુ વિપ્રતામ્ ॥

છન્દોદેવાભિધાનો ઽથ સો ઽભવદ્ભુવિ વિશ્રુતઃ
પ્રત્યબ્દમેકદિવસે હ્ય્ અર્ચનીયો મૃગીદૃશામ્ ॥

સંમોહપાતાલવિશાલસર્પસ્ તસ્માન્ન કાર્યઃ કુલજાતિદર્પઃ
શમક્ષમાદાનદયાશ્રયાણાં શીલં વિશાલં કુલમામનન્તિ ॥

માતા ન યસ્યાસ્ત્યવિવેકરાશિઃ પુનર્ભવાબ્ધિર્જનકો ન યસ્ય
યસ્ય પ્રસક્તા દયિતા ન તૃષ્ણા સ એવ લોકે કુશલી કુલીનઃ ॥