Language

ENहिગુ
Scripture Library

Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 8.6

8.6.1

ChUpBh_8,5.4 tattatra hi brahmaloka etāvarṇavau yāvaraṇyākhyāvuktau brahmacaryeṇa sādhanenānuvindanti ye teṣāmevaiṣa yo vyākhyāto brahmalokasteṣāṃ ca brahmacaryasādhavanatāṃ brahmavidāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati /
nānyeṣāmabrahmacaryaparāṇāṃ bāhyaviṣayāsaktabuddhīnāṃ kadācidapītyarthaḥ /
nanvatra tvamindrastvaṃ yamastvaṃ varuṇa ityādibhiryathā kaścitstūyate mahārha evamiṣṭādibhiḥ śabdairna stryādiviṣayatṛṣṇānivṛttimātraṃ stutyarhaṃ kiṃ tarhi jñānasya mokṣasādhanatvāttadeveṣṭādibhiḥ stūyata iti kecit /
na /
stryādibāhyaviṣayatṛṣṇāpahṛtacittānāṃ pratyagātmavivekavijñānānupapatteḥ /
"parāñci khāni vyatṛṇatsvayaṃbhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman"ityādiśrutismṛtiśatebhyaḥ /
jñānasahakārikāraṇaṃ stryādiviṣayatṛṣṇānivṛttisādhanaṃ vidhātavyameveti yuktaiva tatstutiḥ /
nanu ca yajñādibhiḥ stutaṃ brahmacaryamiti yajñādīnāṃ puruṣārthasādhanatvaṃ gamyate /
satyaṃ gamyate /
na tviha brahmalokaṃ prati yajñādīnāṃ sādhanatvamabhipretya yajñādibhirbrahmacaryaṃ stūyate kiṃ tarhi teṣāṃ prasiddhaṃ puruṣārthasādhanatvamapekṣya /
yathendrādibhī rājā na tu yatrendrādīnāṃ vyāpārastatraiva rājña iti tadvat /
ya imer'ṇavādayo brāhmalaukikāḥ saṃkalpajāśca pitrādayo bhogāste kiṃ pārthivā āpyāśca yatheha loke dṛśyante taddhadarṇavavṛkṣapūḥsvarṇamaṇḍapānyāhosvinmānasapratyayamātrāṇīti /
kiñcātaḥ, yadi pārthivā āpyāśca sthūlāḥ syurhṛdyākāśe samādhānānupapattiḥ /
purāṇe ca"manomayāni brahmaloke śarīrādīnī"ti vākyaṃ virudhyeta /
"aśokamahimam"ityādyāśca śrutayaḥ /
nanu"samudrāḥ saritaḥ sarāṃsi vāpyaḥ kūpā yajñā vedā mantrādayaśca mūrtimanto brahmāṇamupatiṣṭhanta"iti mānasatvai virudhyeta purāṇasmṛtiḥ /
na /
mūrtimattve prasiddharūpāṇāmeva tatra gamanānupapatteḥ /
tasmātprasiddhamūrtivyatirekeṇa sāgarādīnāṃ mūrtyantaraṃ sāgarādibhirupāttaṃ brahmalokagantṛ kalpanāyāṃ yathāprasiddhā eva mānasya ākāravatyaḥ puṃstryādyā mūrtayo yuktāḥ kalpayituṃ mānasadehānurūpyasaṃbandhopapatteḥ /
dṛṣṭā hi mānasya evā'kāravatyaḥ puṃstryādyā mūrtayaḥ svapne /
nanu tā anṛtā eva /
ta ime satyāḥ kāmā iti śrutistathā sati virudhyeta /
na /
mānasapratyayasya sattvopapatteḥ /
mānasā hi pratyayāḥ srīpuruṣādyākārāḥ svapne dṛśyante /
nanu jāgradvāsanārūpāḥ svapnadṛśyā na tu tatra stryādayaḥ svapne vidyante /
atyalpamidamucyate /
jāgradviṣayā api mānasapratyayābhinirvṛttā eva sadīkṣābhinirvṛttatejo 'bannamayatvājjāgradviṣayāṇām /
saṃkalpamūlā hi lokā iti coktam"samakḷpatāṃ dyāvāpṛthivī"ityatra /
sarvaśrutiṣu ca pratyagātmana utpattiḥ pralayaśca tatraiva sthitiśca"yathā vā arā nābhau"ityādinocyate /
tasmānmānasānāṃ bāhyānāṃ ca viṣayāṇāmitaretarakāryakāraṇamiṣyata eva bījāṅkuravat /
yadyapi bāhyā eva mānasā mānasā eva ca bāhyā nānṛtatvaṃ teṣāṃ kadācidapi svātmani bhavati /
nanu svapne dṛṣṭāḥ pratibuddhasyānṛtā bhavanti viṣayāḥ /
satyameva /
jāgradbodhāpekṣaṃ tu tadanṛtatvaṃ na svataḥ /
tathā svapnabodhāpekṣaṃ ca jāgraddṛṣṭaviṣayānṛtatvaṃ na svataḥ /
viśeṣākāramātraṃ tu sarveṣāṃ mithyāpratyayanimittamiti vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamanṛtaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam /
tānyapyākāraviśeṣato 'nṛtaṃ svataḥ sanmātrarūpatayā satyam prāksadātmapratibodhātsvaviṣaye 'pi sarvaṃ styameva svapnadṛśyā iveti na kaścidvirodhaḥ /
tasmānmānasā eva brāhmalaukikā araṇyādayaḥ pitrādayaḥ kāmāḥ /
bāhyaviṣayabhogavadaśuddhirahitatvācchuddhasattvasaṃkalpajanyā iti niratiśayasukhāḥ satyāśceśvarāṇāṃ bhavantītyarthaḥ /
satsatyātmapratibodhe 'pi rajjvāmiva kalpitāḥ sarpādayaḥ sadātmasvarūpatāmeva pratipadyanta iti sadātmanā satyā eva bhavanti //4//
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 8,6.1
atha yā etā hṛdayasya nāḍyas tāḥ piṅgalasyāṇimnas tiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasyeti |
asau vādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ

8.6.2

ChUpBh_8,6.1 yastu hṛdayapuṇḍarīkagataṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ brahma brahmacaryādisādhanasaṃpannastyaktabāhyaviṣayānṛtatṛṣṇaḥ sannupāste tasyeyaṃ mūrdhanyayā nāḍyā gatirvaktavyeti nāḍīkhaṇḍa ārabhyate- atha yā etā vakṣyamāṇā hṛdayasya puṇḍarīkākārasya brahmopāsanasthānasya saṃbandhinyo nāḍyo hṛdayamāṃsapiṇḍātsarvato viniḥsṛtā ādityamaṇḍalādiva raśmayastāścaitāḥ piṅgalasya varṇaviśeṣaviśiṣṭasyāṇimnaḥ sūkṣmarasasya rasena pūrṇāstadākārā eva tiṣṭhanti vartanta ityarthaḥ /
tathā śuklasya nīlasya pītasya lohitasya ca rasasya pūrṇā iti sarvatrādhyāhāryam /
saureṇa tejasā pittākhyena pākābhinirvṛttena kaphenālpena saṃparkātpiṅgalaṃ bhavati sauraṃ tejaḥ pittākhyām tadeva ca vātabhūyastvānnīlaṃ bhavati /
tadeva ca kaphabhūyastvācchuklam /
kaphena samatāyāṃ pītam /
śoṇita bāhulyena lohitam /
vaidyakādvā varṇaviśeṣā anveṣṭavyāḥ kathaṃ bhavantīti /
śrutistvāhā'dityasaṃbandhādeva tattejaso nāḍīṣvanugatasyaite varṇaviśeṣā iti /
katham /
asau vā ādityaḥ piṅgalo varṇata eṣa ādityaḥ śuklo 'pyeṣa nīla eṣa pīta eṣa lohita āditya eva //1 //
START ChUp 8,6.2
tad yathā mahāpatha ātata ubhau grāmau gacchatīmaṃ cāmuṃ caivam evaitā ādityasya raśmaya ubhau lokau gacchantīmaṃ cāmuṃ ca |
amuṣmād ādityāt pratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptāḥ |
ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te 'muṣminn āditye sṛptāḥ

8.6.3

ChUpBh_8,6.2 tasyādhyātmaṃ nāḍībhiḥ kathaṃ saṃbandha ityatra dṛṣṭāntamāha-tattatra yathā loke mahānvistīrṇaḥ panthā mahāpatha ātato vyāpta ubhau gacchatīmaṃ ca saṃnihitamamuṃ ca viprakṛṣṭaṃ dūrasthamevaṃ yathā dṛṣṭānto mahāpatha ubhau grāmau praviṣṭa evamevaitā ādityasya raśmaya ubhau lokāvamuṃ cā'dityamaṇḍalamimaṃ ca puruṣaṃ gacchantyubhayatra praviṣṭāḥ /
yathā mahāpathaḥ /
katham /
amuṣmādādityamaṇḍalātpratāyante saṃtatā bhavanti /
tā adhyātmamāsu piṅgalādivarṇāsu yathoktāsu nāḍīṣu sṛptā gatāḥ praviṣṭā ityarthaḥ /
ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante pravṛttāḥ santānabhūtāḥ satyaste 'muṣmin /
raśmīnāmubhayaliṅgatvātta ityucyante //2 //
START ChUp 8,6.3
tad yatraitat suptaḥ samastaḥ saṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānāti |
āsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati |
taṃ na kaścana pāpmā spṛśati |
tejasā hi tadā saṃpanno bhavati

8.6.4

ChUpBh_8,6.3 tattatraivaṃ sati yatra yasminkāla etatsvapanamayaṃ jīvaḥ supto bhavati /
svāpasya dviprakāratvādviśeṣaṇaṃ samasta iti /
upasaṃhṛtasarvakaraṇavṛttirityetat /
ato bāhyaviṣayasaṃparkajanitakāluṣyābhāvātsamyak /
prasannaḥ saṃprasanno bhavati /
ata eva svapnaṃ viṣayākārābhāsaṃ mānasaṃ svapnapratyayaṃ na vijānāti nānubhavatītyarthaḥ /
yadaivaṃ supto bhavatyāsu sauratejaḥpūrṇāsu yathoktāsu nāḍīṣu tadā sṛptaḥ praviṣṭo nāḍībhirdvārabhūtābhirhṛdayākāśaṃ gato bhavatītyarthaḥ /
na hyanyatra satsaṃpatteḥ svapnādarśanamastīti sāmarthyānnāḍīṣviti saptamī tṛtīyayā pariṇamyate /
taṃ satā saṃpannaṃ na kaścana na kaścidapi dharmādharmarūpaḥ pāpmā spṛśatīti svarūpāvasthitatvāttadā'tmanaḥ /
dehendriyaviśiṣṭaṃ hi sukhaduḥkhakāryapradānena pāpmā spṛśatīti na tu satsaṃpannaṃ svarūpāvasthaṃ kaścidapi pāpmā spraṣṭumutsahate /
aviṣayatvāt /
anyo hyanyasya viṣayo bhavati na tvanyatvaṃ kenacitkutaścidapi satsaṃpannasya /
svarūpapracyavanaṃ tvātmano jāgratsvapnāvasthāṃ prati gamanaṃ bāhyaviṣayapratibodho 'vidyākāmakarmabījasya brahmavidyāhutāśādāhanimittamityavocāma ṣaṣṭha eva tadihāpi pratyetavyam /
yadaivaṃ suptaḥ saureṇa tejasā hi nāḍyantargatena sarvataḥ saṃpanno vyāpto bhavati /
ato viśeṣeṇa cakṣurādināḍīdvārairbāhyaviṣayabhogāyāprasṛtāni karaṇānyasya tadā bhavanti /
tasmādayaṃ karaṇānāṃ nirodhātsvātmanyevāvasthitaḥ svapnaṃ na vijānātīti yuktam //3 //
START ChUp 8,6.4
atha yatraitad abalimānaṃ nīto bhavati |
tam abhita āsīnā āhur jānāsi māṃ jānāsi mām iti |
sa yāvad asmāc charīrād anutkrānto bhavati |
tāvaj jānāti

8.6.5

ChUpBh_8,6.4 tatraivaṃ satyatha yatra yasminkāle 'balimānamabalabhāvaṃ dehasya rogādinimittaṃ jarādinimittaṃ vā kṛśībhāvametannayanaṃ nītaḥ prāpito devadatto bhavati mumūrṣaryadā bhavatītyarthaḥ /
tamabhitaḥ sarvato veṣṭayitvā'sīnā jñātaya āhurjānāsi māṃ tava putraṃ jānāsi māṃ pitaraṃ cetyādi /
sa mumūrṣuryāvadasmāccharīrādanutkrānto 'nirgato bhavati tāvatputrādīñjānāti //4 //
START ChUp 8,6.5
atha yatraitad asmāc charīrād utkrāmati |
athaitair eva raśmibhir ūrdhvam ākramate |
sa om iti vā hod vā mīyate |
sa yāvat kṣipyen manas tāvad ādityaṃ gacchati |
etad vai khalu lokadvāraṃ viduṣāṃ prapadanaṃ nirodho 'viduṣām

8.6.6

ChUpBh_8,6.5 atha yatra yadaitatkriyāviśeṣaṇamityasmāccharīrādutkrāmati /
atha tadaitaireva yathoktābhī raśmibhirūrdhvamākramate yathākarmārjitaṃ lokaṃ pratyavidvān /
itarastu vidvānyathoktasādhanasaṃpannaḥ sa omityoṅkāreṇā'tmānaṃ dhyāyanyathāpūrvaṃ vā haiva, udvordhvaṃ vā vidvāṃśceditarastiryaṅvetyabhiprāyaḥ /
mīyate pramīyate gacchatītyarthaḥ /
sa vidvānutkramiṣyanyāvatkṣipyenmano yāvatā kālena manasaḥ kṣepaḥ syāttāvatā kālenā'dityaṃ gacchati prapnoti kṣipraṃ gacchatītyartho na tu tāvataiva kāleneti vivakṣitam /
kimarthamādityaṃ gacchatītyucyate-etadvai khalu prasiddhaṃ brahmalokasya dvāraṃ ya ādityastena dvārabhūtena brahmaloka gacchati vidvān /
ato viduṣāṃ prapadanaṃ prapadyate brahmalokamanena dvāreṇeti prapadanam /
nirodhanaṃ nirodho 'smādādityādaviduṣāṃ bhavatīti nirodhaḥ /
saureṇa tejasā deha eva niruddhāḥ santo mūrdhanyayā nāḍyā notkramanta evetyarthaḥ /
viṣvaṅṅanyā iti ślokāt //5 //
START ChUp 8,6.6
tad eṣa ślokaḥ |
śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyas tāsāṃ mūrdhānam abhiniḥsṛtaikā |
tayordhvam āyann amṛtatvam eti viṣvaṅṅ anyā utkramaṇe bhavanty utkramaṇe bhavanti

Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc