છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.6

છુપ્ભ્_8,5.4 તત્તત્ર હિ બ્રહ્મલોક એતાવર્ણવૌ યાવરણ્યાખ્યાવુક્તૌ બ્રહ્મચર્યેણ સાધનેનાનુવિન્દન્તિ યે તેષામેવૈષ યો વ્યાખ્યાતો બ્રહ્મલોકસ્તેષાં ચ બ્રહ્મચર્યસાધવનતાં બ્રહ્મવિદાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ ।
નાન્યેષામબ્રહ્મચર્યપરાણાં બાહ્યવિષયાસક્તબુદ્ધીનાં કદાચિદપીત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર ત્વમિન્દ્રસ્ત્વં યમસ્ત્વં વરુણ ઇત્યાદિભિર્યથા કશ્ચિત્સ્તૂયતે મહાર્હ એવમિષ્ટાદિભિઃ શબ્દૈર્ન સ્ત્ર્યાદિવિષયતૃષ્ણાનિવૃત્તિમાત્રં સ્તુત્યર્હં કિં તર્હિ જ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વાત્તદેવેષ્ટાદિભિઃ સ્તૂયત ઇતિ કેચિત્ ।
ન ।
સ્ત્ર્યાદિબાહ્યવિષયતૃષ્ણાપહૃતચિત્તાનાં પ્રત્યગાત્મવિવેકવિજ્ઞાનાનુપપત્તેઃ ।
"પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયંભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્"ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિશતેભ્યઃ ।
જ્ઞાનસહકારિકારણં સ્ત્ર્યાદિવિષયતૃષ્ણાનિવૃત્તિસાધનં વિધાતવ્યમેવેતિ યુક્તૈવ તત્સ્તુતિઃ ।
નનુ ચ યજ્ઞાદિભિઃ સ્તુતં બ્રહ્મચર્યમિતિ યજ્ઞાદીનાં પુરુષાર્થસાધનત્વં ગમ્યતે ।
સત્યં ગમ્યતે ।
ન ત્વિહ બ્રહ્મલોકં પ્રતિ યજ્ઞાદીનાં સાધનત્વમભિપ્રેત્ય યજ્ઞાદિભિર્બ્રહ્મચર્યં સ્તૂયતે કિં તર્હિ તેષાં પ્રસિદ્ધં પુરુષાર્થસાધનત્વમપેક્ષ્ય ।
યથેન્દ્રાદિભી રાજા ન તુ યત્રેન્દ્રાદીનાં વ્યાપારસ્તત્રૈવ રાજ્ઞ ઇતિ તદ્વત્ ।
ય ઇમેર્ઽણવાદયો બ્રાહ્મલૌકિકાઃ સંકલ્પજાશ્ચ પિત્રાદયો ભોગાસ્તે કિં પાર્થિવા આપ્યાશ્ચ યથેહ લોકે દૃશ્યન્તે તદ્ધદર્ણવવૃક્ષપૂઃસ્વર્ણમણ્ડપાન્યાહોસ્વિન્માનસપ્રત્યયમાત્રાણીતિ ।
કિઞ્ચાતઃ, યદિ પાર્થિવા આપ્યાશ્ચ સ્થૂલાઃ સ્યુર્હૃદ્યાકાશે સમાધાનાનુપપત્તિઃ ।
પુરાણે ચ"મનોમયાનિ બ્રહ્મલોકે શરીરાદીની"તિ વાક્યં વિરુધ્યેત ।
"અશોકમહિમમ્"ઇત્યાદ્યાશ્ચ શ્રુતયઃ ।
નનુ"સમુદ્રાઃ સરિતઃ સરાંસિ વાપ્યઃ કૂપા યજ્ઞા વેદા મન્ત્રાદયશ્ચ મૂર્તિમન્તો બ્રહ્માણમુપતિષ્ઠન્ત"ઇતિ માનસત્વૈ વિરુધ્યેત પુરાણસ્મૃતિઃ ।
ન ।
મૂર્તિમત્ત્વે પ્રસિદ્ધરૂપાણામેવ તત્ર ગમનાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધમૂર્તિવ્યતિરેકેણ સાગરાદીનાં મૂર્ત્યન્તરં સાગરાદિભિરુપાત્તં બ્રહ્મલોકગન્તૃ કલ્પનાયાં યથાપ્રસિદ્ધા એવ માનસ્ય આકારવત્યઃ પુંસ્ત્ર્યાદ્યા મૂર્તયો યુક્તાઃ કલ્પયિતું માનસદેહાનુરૂપ્યસંબન્ધોપપત્તેઃ ।
દૃષ્ટા હિ માનસ્ય એવાઽકારવત્યઃ પુંસ્ત્ર્યાદ્યા મૂર્તયઃ સ્વપ્ને ।
નનુ તા અનૃતા એવ ।
ત ઇમે સત્યાઃ કામા ઇતિ શ્રુતિસ્તથા સતિ વિરુધ્યેત ।
ન ।
માનસપ્રત્યયસ્ય સત્ત્વોપપત્તેઃ ।
માનસા હિ પ્રત્યયાઃ સ્રીપુરુષાદ્યાકારાઃ સ્વપ્ને દૃશ્યન્તે ।
નનુ જાગ્રદ્વાસનારૂપાઃ સ્વપ્નદૃશ્યા ન તુ તત્ર સ્ત્ર્યાદયઃ સ્વપ્ને વિદ્યન્તે ।
અત્યલ્પમિદમુચ્યતે ।
જાગ્રદ્વિષયા અપિ માનસપ્રત્યયાભિનિર્વૃત્તા એવ સદીક્ષાભિનિર્વૃત્તતેજો ઽબન્નમયત્વાજ્જાગ્રદ્વિષયાણામ્ ।
સંકલ્પમૂલા હિ લોકા ઇતિ ચોક્તમ્"સમકૢપતાં દ્યાવાપૃથિવી"ઇત્યત્ર ।
સર્વશ્રુતિષુ ચ પ્રત્યગાત્મન ઉત્પત્તિઃ પ્રલયશ્ચ તત્રૈવ સ્થિતિશ્ચ"યથા વા અરા નાભૌ"ઇત્યાદિનોચ્યતે ।
તસ્માન્માનસાનાં બાહ્યાનાં ચ વિષયાણામિતરેતરકાર્યકારણમિષ્યત એવ બીજાઙ્કુરવત્ ।
યદ્યપિ બાહ્યા એવ માનસા માનસા એવ ચ બાહ્યા નાનૃતત્વં તેષાં કદાચિદપિ સ્વાત્મનિ ભવતિ ।
નનુ સ્વપ્ને દૃષ્ટાઃ પ્રતિબુદ્ધસ્યાનૃતા ભવન્તિ વિષયાઃ ।
સત્યમેવ ।
જાગ્રદ્બોધાપેક્ષં તુ તદનૃતત્વં ન સ્વતઃ ।
તથા સ્વપ્નબોધાપેક્ષં ચ જાગ્રદ્દૃષ્ટવિષયાનૃતત્વં ન સ્વતઃ ।
વિશેષાકારમાત્રં તુ સર્વેષાં મિથ્યાપ્રત્યયનિમિત્તમિતિ વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમનૃતં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્ ।
તાન્યપ્યાકારવિશેષતો ઽનૃતં સ્વતઃ સન્માત્રરૂપતયા સત્યમ્ પ્રાક્સદાત્મપ્રતિબોધાત્સ્વવિષયે ઽપિ સર્વં સ્ત્યમેવ સ્વપ્નદૃશ્યા ઇવેતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
તસ્માન્માનસા એવ બ્રાહ્મલૌકિકા અરણ્યાદયઃ પિત્રાદયઃ કામાઃ ।
બાહ્યવિષયભોગવદશુદ્ધિરહિતત્વાચ્છુદ્ધસત્ત્વસંકલ્પજન્યા ઇતિ નિરતિશયસુખાઃ સત્યાશ્ચેશ્વરાણાં ભવન્તીત્યર્થઃ ।
સત્સત્યાત્મપ્રતિબોધે ઽપિ રજ્જ્વામિવ કલ્પિતાઃ સર્પાદયઃ સદાત્મસ્વરૂપતામેવ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ સદાત્મના સત્યા એવ ભવન્તિ ॥4॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,6.1
અથ યા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યસ્ તાઃ પિઙ્ગલસ્યાણિમ્નસ્ તિષ્ઠન્તિ શુક્લસ્ય નીલસ્ય પીતસ્ય લોહિતસ્યેતિ ।
અસૌ વાદિત્યઃ પિઙ્ગલ એષ શુક્લ એષ નીલ એષ પીત એષ લોહિતઃ

છુપ્ભ્_8,6.1 યસ્તુ હૃદયપુણ્ડરીકગતં યથોક્તગુણવિશિષ્ટં બ્રહ્મ બ્રહ્મચર્યાદિસાધનસંપન્નસ્ત્યક્તબાહ્યવિષયાનૃતતૃષ્ણઃ સન્નુપાસ્તે તસ્યેયં મૂર્ધન્યયા નાડ્યા ગતિર્વક્તવ્યેતિ નાડીખણ્ડ આરભ્યતે- અથ યા એતા વક્ષ્યમાણા હૃદયસ્ય પુણ્ડરીકાકારસ્ય બ્રહ્મોપાસનસ્થાનસ્ય સંબન્ધિન્યો નાડ્યો હૃદયમાંસપિણ્ડાત્સર્વતો વિનિઃસૃતા આદિત્યમણ્ડલાદિવ રશ્મયસ્તાશ્ચૈતાઃ પિઙ્ગલસ્ય વર્ણવિશેષવિશિષ્ટસ્યાણિમ્નઃ સૂક્ષ્મરસસ્ય રસેન પૂર્ણાસ્તદાકારા એવ તિષ્ઠન્તિ વર્તન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથા શુક્લસ્ય નીલસ્ય પીતસ્ય લોહિતસ્ય ચ રસસ્ય પૂર્ણા ઇતિ સર્વત્રાધ્યાહાર્યમ્ ।
સૌરેણ તેજસા પિત્તાખ્યેન પાકાભિનિર્વૃત્તેન કફેનાલ્પેન સંપર્કાત્પિઙ્ગલં ભવતિ સૌરં તેજઃ પિત્તાખ્યામ્ તદેવ ચ વાતભૂયસ્ત્વાન્નીલં ભવતિ ।
તદેવ ચ કફભૂયસ્ત્વાચ્છુક્લમ્ ।
કફેન સમતાયાં પીતમ્ ।
શોણિત બાહુલ્યેન લોહિતમ્ ।
વૈદ્યકાદ્વા વર્ણવિશેષા અન્વેષ્ટવ્યાઃ કથં ભવન્તીતિ ।
શ્રુતિસ્ત્વાહાઽદિત્યસંબન્ધાદેવ તત્તેજસો નાડીષ્વનુગતસ્યૈતે વર્ણવિશેષા ઇતિ ।
કથમ્ ।
અસૌ વા આદિત્યઃ પિઙ્ગલો વર્ણત એષ આદિત્યઃ શુક્લો ઽપ્યેષ નીલ એષ પીત એષ લોહિત આદિત્ય એવ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,6.2
તદ્ યથા મહાપથ આતત ઉભૌ ગ્રામૌ ગચ્છતીમં ચામું ચૈવમ્ એવૈતા આદિત્યસ્ય રશ્મય ઉભૌ લોકૌ ગચ્છન્તીમં ચામું ચ ।
અમુષ્માદ્ આદિત્યાત્ પ્રતાયન્તે તા આસુ નાડીષુ સૃપ્તાઃ ।
આભ્યો નાડીભ્યઃ પ્રતાયન્તે તે ઽમુષ્મિન્ન્ આદિત્યે સૃપ્તાઃ

છુપ્ભ્_8,6.2 તસ્યાધ્યાત્મં નાડીભિઃ કથં સંબન્ધ ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-તત્તત્ર યથા લોકે મહાન્વિસ્તીર્ણઃ પન્થા મહાપથ આતતો વ્યાપ્ત ઉભૌ ગચ્છતીમં ચ સંનિહિતમમું ચ વિપ્રકૃષ્ટં દૂરસ્થમેવં યથા દૃષ્ટાન્તો મહાપથ ઉભૌ ગ્રામૌ પ્રવિષ્ટ એવમેવૈતા આદિત્યસ્ય રશ્મય ઉભૌ લોકાવમું ચાઽદિત્યમણ્ડલમિમં ચ પુરુષં ગચ્છન્ત્યુભયત્ર પ્રવિષ્ટાઃ ।
યથા મહાપથઃ ।
કથમ્ ।
અમુષ્માદાદિત્યમણ્ડલાત્પ્રતાયન્તે સંતતા ભવન્તિ ।
તા અધ્યાત્મમાસુ પિઙ્ગલાદિવર્ણાસુ યથોક્તાસુ નાડીષુ સૃપ્તા ગતાઃ પ્રવિષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
આભ્યો નાડીભ્યઃ પ્રતાયન્તે પ્રવૃત્તાઃ સન્તાનભૂતાઃ સત્યસ્તે ઽમુષ્મિન્ ।
રશ્મીનામુભયલિઙ્ગત્વાત્ત ઇત્યુચ્યન્તે ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,6.3
તદ્ યત્રૈતત્ સુપ્તઃ સમસ્તઃ સંપ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાતિ ।
આસુ તદા નાડીષુ સૃપ્તો ભવતિ ।
તં ન કશ્ચન પાપ્મા સ્પૃશતિ ।
તેજસા હિ તદા સંપન્નો ભવતિ

છુપ્ભ્_8,6.3 તત્તત્રૈવં સતિ યત્ર યસ્મિન્કાલ એતત્સ્વપનમયં જીવઃ સુપ્તો ભવતિ ।
સ્વાપસ્ય દ્વિપ્રકારત્વાદ્વિશેષણં સમસ્ત ઇતિ ।
ઉપસંહૃતસર્વકરણવૃત્તિરિત્યેતત્ ।
અતો બાહ્યવિષયસંપર્કજનિતકાલુષ્યાભાવાત્સમ્યક્ ।
પ્રસન્નઃ સંપ્રસન્નો ભવતિ ।
અત એવ સ્વપ્નં વિષયાકારાભાસં માનસં સ્વપ્નપ્રત્યયં ન વિજાનાતિ નાનુભવતીત્યર્થઃ ।
યદૈવં સુપ્તો ભવત્યાસુ સૌરતેજઃપૂર્ણાસુ યથોક્તાસુ નાડીષુ તદા સૃપ્તઃ પ્રવિષ્ટો નાડીભિર્દ્વારભૂતાભિર્હૃદયાકાશં ગતો ભવતીત્યર્થઃ ।
ન હ્યન્યત્ર સત્સંપત્તેઃ સ્વપ્નાદર્શનમસ્તીતિ સામર્થ્યાન્નાડીષ્વિતિ સપ્તમી તૃતીયયા પરિણમ્યતે ।
તં સતા સંપન્નં ન કશ્ચન ન કશ્ચિદપિ ધર્માધર્મરૂપઃ પાપ્મા સ્પૃશતીતિ સ્વરૂપાવસ્થિતત્વાત્તદાઽત્મનઃ ।
દેહેન્દ્રિયવિશિષ્ટં હિ સુખદુઃખકાર્યપ્રદાનેન પાપ્મા સ્પૃશતીતિ ન તુ સત્સંપન્નં સ્વરૂપાવસ્થં કશ્ચિદપિ પાપ્મા સ્પ્રષ્ટુમુત્સહતે ।
અવિષયત્વાત્ ।
અન્યો હ્યન્યસ્ય વિષયો ભવતિ ન ત્વન્યત્વં કેનચિત્કુતશ્ચિદપિ સત્સંપન્નસ્ય ।
સ્વરૂપપ્રચ્યવનં ત્વાત્મનો જાગ્રત્સ્વપ્નાવસ્થાં પ્રતિ ગમનં બાહ્યવિષયપ્રતિબોધો ઽવિદ્યાકામકર્મબીજસ્ય બ્રહ્મવિદ્યાહુતાશાદાહનિમિત્તમિત્યવોચામ ષષ્ઠ એવ તદિહાપિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
યદૈવં સુપ્તઃ સૌરેણ તેજસા હિ નાડ્યન્તર્ગતેન સર્વતઃ સંપન્નો વ્યાપ્તો ભવતિ ।
અતો વિશેષેણ ચક્ષુરાદિનાડીદ્વારૈર્બાહ્યવિષયભોગાયાપ્રસૃતાનિ કરણાન્યસ્ય તદા ભવન્તિ ।
તસ્માદયં કરણાનાં નિરોધાત્સ્વાત્મન્યેવાવસ્થિતઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાતીતિ યુક્તમ્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,6.4
અથ યત્રૈતદ્ અબલિમાનં નીતો ભવતિ ।
તમ્ અભિત આસીના આહુર્ જાનાસિ માં જાનાસિ મામ્ ઇતિ ।
સ યાવદ્ અસ્માચ્ છરીરાદ્ અનુત્ક્રાન્તો ભવતિ ।
તાવજ્ જાનાતિ

છુપ્ભ્_8,6.4 તત્રૈવં સત્યથ યત્ર યસ્મિન્કાલે ઽબલિમાનમબલભાવં દેહસ્ય રોગાદિનિમિત્તં જરાદિનિમિત્તં વા કૃશીભાવમેતન્નયનં નીતઃ પ્રાપિતો દેવદત્તો ભવતિ મુમૂર્ષર્યદા ભવતીત્યર્થઃ ।
તમભિતઃ સર્વતો વેષ્ટયિત્વાઽસીના જ્ઞાતય આહુર્જાનાસિ માં તવ પુત્રં જાનાસિ માં પિતરં ચેત્યાદિ ।
સ મુમૂર્ષુર્યાવદસ્માચ્છરીરાદનુત્ક્રાન્તો ઽનિર્ગતો ભવતિ તાવત્પુત્રાદીઞ્જાનાતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,6.5
અથ યત્રૈતદ્ અસ્માચ્ છરીરાદ્ ઉત્ક્રામતિ ।
અથૈતૈર્ એવ રશ્મિભિર્ ઊર્ધ્વમ્ આક્રમતે ।
સ ઓમ્ ઇતિ વા હોદ્ વા મીયતે ।
સ યાવત્ ક્ષિપ્યેન્ મનસ્ તાવદ્ આદિત્યં ગચ્છતિ ।
એતદ્ વૈ ખલુ લોકદ્વારં વિદુષાં પ્રપદનં નિરોધો ઽવિદુષામ્

છુપ્ભ્_8,6.5 અથ યત્ર યદૈતત્ક્રિયાવિશેષણમિત્યસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ ।
અથ તદૈતૈરેવ યથોક્તાભી રશ્મિભિરૂર્ધ્વમાક્રમતે યથાકર્માર્જિતં લોકં પ્રત્યવિદ્વાન્ ।
ઇતરસ્તુ વિદ્વાન્યથોક્તસાધનસંપન્નઃ સ ઓમિત્યોઙ્કારેણાઽત્માનં ધ્યાયન્યથાપૂર્વં વા હૈવ, ઉદ્વોર્ધ્વં વા વિદ્વાંશ્ચેદિતરસ્તિર્યઙ્વેત્યભિપ્રાયઃ ।
મીયતે પ્રમીયતે ગચ્છતીત્યર્થઃ ।
સ વિદ્વાનુત્ક્રમિષ્યન્યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનો યાવતા કાલેન મનસઃ ક્ષેપઃ સ્યાત્તાવતા કાલેનાઽદિત્યં ગચ્છતિ પ્રપ્નોતિ ક્ષિપ્રં ગચ્છતીત્યર્થો ન તુ તાવતૈવ કાલેનેતિ વિવક્ષિતમ્ ।
કિમર્થમાદિત્યં ગચ્છતીત્યુચ્યતે-એતદ્વૈ ખલુ પ્રસિદ્ધં બ્રહ્મલોકસ્ય દ્વારં ય આદિત્યસ્તેન દ્વારભૂતેન બ્રહ્મલોક ગચ્છતિ વિદ્વાન્ ।
અતો વિદુષાં પ્રપદનં પ્રપદ્યતે બ્રહ્મલોકમનેન દ્વારેણેતિ પ્રપદનમ્ ।
નિરોધનં નિરોધો ઽસ્માદાદિત્યાદવિદુષાં ભવતીતિ નિરોધઃ ।
સૌરેણ તેજસા દેહ એવ નિરુદ્ધાઃ સન્તો મૂર્ધન્યયા નાડ્યા નોત્ક્રમન્ત એવેત્યર્થઃ ।
વિષ્વઙ્ઙન્યા ઇતિ શ્લોકાત્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,6.6
તદ્ એષ શ્લોકઃ ।
શતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્ તાસાં મૂર્ધાનમ્ અભિનિઃસૃતૈકા ।
તયોર્ધ્વમ્ આયન્ન્ અમૃતત્વમ્ એતિ વિષ્વઙ્ઙ્ અન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્ત્ય્ ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ