Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 7.24

ChUpBh_7,23.1 yo vai bhūmā mahanniratiśayaṃ bahviti paryāyāstatsukham /
tator'vāksātiśayatvādalpam /
atastasminnalpe sukhaṃ nāsti /
alpasyādhikatṛṣṇāhetutvāt /
tṛṣṇā ca duḥkhabījaṃ /
na hi duḥkhabījaṃ sukhaṃ dṛṣṭaṃ jvarādi loke /
tasmādyuktaṃ nālpe sukhamastīti /
ato bhūmaiva sukham /
tṛṣṇādiduḥkhabījatvāsaṃbhavādbhūmnaḥ //1//
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
START ChUp 7,24.1
yatra nānyat paśyati nānyac chṛṇoti nānyad vijānāti sa bhūmā |
atha yatrānyat paśyaty anyac chṛṇoty anyad vijānāti tad alpam |
yo vai bhūmā tad amṛtam |
atha yad alpaṃ tan martyam |
sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti |
sve mahimni yadi vā na mahimnīti

ChUpBh_7,24.1 kiṃlakṣaṇo 'sau bhūmetyāha-yatra yasminbhūmni tattve nānyaddraṣṭavyamanyena karaṇena draṣṭānyo vibhakto dṛśyātpaśyati /
tathā nānyacchṛṇoti /
nāmarūpayorevāntarbhāvādviṣayabhedasya tadgrāhakayoreveha darśanaśravaṇayorgrahaṇamanyeṣāṃ copalakṣaṇārthatvena /
mananaṃ cātroktaṃ draṣṭavyaṃ nānyanmanuta iti /
prāyaśo mananapūrvakatvādvijñānasya /
tathā nānyadvijānāti /
evaṃlakṣaṇo yaḥ sa bhūmā /
kimatra prasidrānyadarśanābhāvo bhūmnyucyate nānyatpaśyatītyādinā, athānyanna paśyatyātmānaṃ paśyatītyetat /
kiñcātaḥ /
yadyanyadarśanādyabhāvamātramityucyate tadā dvaitasaṃvyavahāravilakṣaṇo bhūmetyuktaṃ bhavati /
athānyadraśanaviśeṣapratiṣedhenā'tmānaṃ paśyatītyucyate tadaikasminneva kriyākārakaphalabhedo 'bhyupagato bhavet /
yadyevaṃ ko doṣaḥ syāt /
nanvayameva doṣaḥ saṃsārānivṛttiḥ /
kriyākārakaphalabhedo hi saṃsāra iti /
ātmaikatva eva kriyākārakaphalabhedaḥ saṃsāravilakṣaṇa iti cet /
na /
ātmano nirviśeṣaikatvābhyupagame darśanādikriyākārakaphalabhedābhyupagamasya śabdamātratvāt /
anyadarśanādyabhāvoktipakṣe 'pi yatretyanyanna paśyatīti ca viśeṣaṇe anarthake syātāmiti cet /
dṛśyate hi loke yatra śūnye gṛhe 'nyanna paśyatītyukte stambhādīnātmānaṃ ca na na paśyatīti gamyate /
evamihāpīti cet /
na /
tattvamasītyekatvopadeśādadhikaraṇādhikartavyabhedānupapatteḥ /
tathā sadekamevādvitīyaṃ satyamiti ṣaṣṭhe nirdhāritatvāt /
"adṛśye 'nātmye" "na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya" "vijñātāramare kena vijānīyāt"ityādiśrutibhyaḥ svātmani darśanādyanupapattiḥ /
yatreti viśeṣaṇamanarthakaṃ prāptamiti cet /
na /
avidyākṛtabhedāpekṣatvāt /
yathā satyekatvādvitīyatvabuddhiṃ prakṛtāmapekṣya sadekamevādvitīyamiti saṃkhyādyanarhamapyucyate /
evaṃ bhūmnyekasminneva yatreti viśeṣaṇam /
avidyāvasthāyāmanyadarśanānuvādena ca bhūmnastadabhāvatvalakṣaṇasya vivakṣitatvānnānyatpaśyatīti viśeṣaṇam /
tasmātsaṃsāravyavahāro bhūmni nāstīti samudāyārthaḥ /
atha yatrāvidyāviṣaye 'nyo 'nyenānyatpaśyatīti tadalpamavidyākālabhāvītyarthaḥ /
yathā svapnadṛśyaṃ vastu prāk prabodhāttatkālabhāvīti tadvat /
tata eva tanmartyaṃ vināśi svapnavastuvadeva tadviparoto bhūmā yastadamṛtam /
tacchabdo 'mṛtatvaparaḥ /
sa tarhyevaṃlakṣaṇo bhūmā he bhagavankasminpratiṣṭhita ityuktavantaṃ nāradaṃ pratyāha sanatkimāraḥ /
sve mahimnīti sva ātmīye mahimni māhātmye vibhūtau pratiṣṭhito bhūmā /
yadi pratiṣṭhāmicchasi kvacidyadi vā paramārthameva pṛcchasi na mahimnyapi pratiṣṭhita iti brūmaḥ /
apratiṣṭhito 'nāśrito bhūmā kvacidapītyarthaḥ //1 //
START ChUp 7,24.2
go 'śvam iha mahimety ācakṣate hastihiraṇyaṃ dāsabhāryaṃ kṣetrāṇy āyatanānīti |
nāham evaṃ bravīmi |
bravīmīti hovāca |
anyo hy anyasmin pratiṣṭhita iti