છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.24

છુપ્ભ્_7,23.1 યો વૈ ભૂમા મહન્નિરતિશયં બહ્વિતિ પર્યાયાસ્તત્સુખમ્ ।
તતોર્ઽવાક્સાતિશયત્વાદલ્પમ્ ।
અતસ્તસ્મિન્નલ્પે સુખં નાસ્તિ ।
અલ્પસ્યાધિકતૃષ્ણાહેતુત્વાત્ ।
તૃષ્ણા ચ દુઃખબીજં ।
ન હિ દુઃખબીજં સુખં દૃષ્ટં જ્વરાદિ લોકે ।
તસ્માદ્યુક્તં નાલ્પે સુખમસ્તીતિ ।
અતો ભૂમૈવ સુખમ્ ।
તૃષ્ણાદિદુઃખબીજત્વાસંભવાદ્ભૂમ્નઃ ॥1॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,24.1
યત્ર નાન્યત્ પશ્યતિ નાન્યચ્ છૃણોતિ નાન્યદ્ વિજાનાતિ સ ભૂમા ।
અથ યત્રાન્યત્ પશ્યત્ય્ અન્યચ્ છૃણોત્ય્ અન્યદ્ વિજાનાતિ તદ્ અલ્પમ્ ।
યો વૈ ભૂમા તદ્ અમૃતમ્ ।
અથ યદ્ અલ્પં તન્ મર્ત્યમ્ ।
સ ભગવઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
સ્વે મહિમ્નિ યદિ વા ન મહિમ્નીતિ

છુપ્ભ્_7,24.1 કિંલક્ષણો ઽસૌ ભૂમેત્યાહ-યત્ર યસ્મિન્ભૂમ્નિ તત્ત્વે નાન્યદ્દ્રષ્ટવ્યમન્યેન કરણેન દ્રષ્ટાન્યો વિભક્તો દૃશ્યાત્પશ્યતિ ।
તથા નાન્યચ્છૃણોતિ ।
નામરૂપયોરેવાન્તર્ભાવાદ્વિષયભેદસ્ય તદ્ગ્રાહકયોરેવેહ દર્શનશ્રવણયોર્ગ્રહણમન્યેષાં ચોપલક્ષણાર્થત્વેન ।
મનનં ચાત્રોક્તં દ્રષ્ટવ્યં નાન્યન્મનુત ઇતિ ।
પ્રાયશો મનનપૂર્વકત્વાદ્વિજ્ઞાનસ્ય ।
તથા નાન્યદ્વિજાનાતિ ।
એવંલક્ષણો યઃ સ ભૂમા ।
કિમત્ર પ્રસિદ્રાન્યદર્શનાભાવો ભૂમ્ન્યુચ્યતે નાન્યત્પશ્યતીત્યાદિના, અથાન્યન્ન પશ્યત્યાત્માનં પશ્યતીત્યેતત્ ।
કિઞ્ચાતઃ ।
યદ્યન્યદર્શનાદ્યભાવમાત્રમિત્યુચ્યતે તદા દ્વૈતસંવ્યવહારવિલક્ષણો ભૂમેત્યુક્તં ભવતિ ।
અથાન્યદ્રશનવિશેષપ્રતિષેધેનાઽત્માનં પશ્યતીત્યુચ્યતે તદૈકસ્મિન્નેવ ક્રિયાકારકફલભેદો ઽભ્યુપગતો ભવેત્ ।
યદ્યેવં કો દોષઃ સ્યાત્ ।
નન્વયમેવ દોષઃ સંસારાનિવૃત્તિઃ ।
ક્રિયાકારકફલભેદો હિ સંસાર ઇતિ ।
આત્મૈકત્વ એવ ક્રિયાકારકફલભેદઃ સંસારવિલક્ષણ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
આત્મનો નિર્વિશેષૈકત્વાભ્યુપગમે દર્શનાદિક્રિયાકારકફલભેદાભ્યુપગમસ્ય શબ્દમાત્રત્વાત્ ।
અન્યદર્શનાદ્યભાવોક્તિપક્ષે ઽપિ યત્રેત્યન્યન્ન પશ્યતીતિ ચ વિશેષણે અનર્થકે સ્યાતામિતિ ચેત્ ।
દૃશ્યતે હિ લોકે યત્ર શૂન્યે ગૃહે ઽન્યન્ન પશ્યતીત્યુક્તે સ્તમ્ભાદીનાત્માનં ચ ન ન પશ્યતીતિ ગમ્યતે ।
એવમિહાપીતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્ત્વમસીત્યેકત્વોપદેશાદધિકરણાધિકર્તવ્યભેદાનુપપત્તેઃ ।
તથા સદેકમેવાદ્વિતીયં સત્યમિતિ ષષ્ઠે નિર્ધારિતત્વાત્ ।
"અદૃશ્યે ઽનાત્મ્યે" "ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમસ્ય" "વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ સ્વાત્મનિ દર્શનાદ્યનુપપત્તિઃ ।
યત્રેતિ વિશેષણમનર્થકં પ્રાપ્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યાકૃતભેદાપેક્ષત્વાત્ ।
યથા સત્યેકત્વાદ્વિતીયત્વબુદ્ધિં પ્રકૃતામપેક્ષ્ય સદેકમેવાદ્વિતીયમિતિ સંખ્યાદ્યનર્હમપ્યુચ્યતે ।
એવં ભૂમ્ન્યેકસ્મિન્નેવ યત્રેતિ વિશેષણમ્ ।
અવિદ્યાવસ્થાયામન્યદર્શનાનુવાદેન ચ ભૂમ્નસ્તદભાવત્વલક્ષણસ્ય વિવક્ષિતત્વાન્નાન્યત્પશ્યતીતિ વિશેષણમ્ ।
તસ્માત્સંસારવ્યવહારો ભૂમ્નિ નાસ્તીતિ સમુદાયાર્થઃ ।
અથ યત્રાવિદ્યાવિષયે ઽન્યો ઽન્યેનાન્યત્પશ્યતીતિ તદલ્પમવિદ્યાકાલભાવીત્યર્થઃ ।
યથા સ્વપ્નદૃશ્યં વસ્તુ પ્રાક્ પ્રબોધાત્તત્કાલભાવીતિ તદ્વત્ ।
તત એવ તન્મર્ત્યં વિનાશિ સ્વપ્નવસ્તુવદેવ તદ્વિપરોતો ભૂમા યસ્તદમૃતમ્ ।
તચ્છબ્દો ઽમૃતત્વપરઃ ।
સ તર્હ્યેવંલક્ષણો ભૂમા હે ભગવન્કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યુક્તવન્તં નારદં પ્રત્યાહ સનત્કિમારઃ ।
સ્વે મહિમ્નીતિ સ્વ આત્મીયે મહિમ્નિ માહાત્મ્યે વિભૂતૌ પ્રતિષ્ઠિતો ભૂમા ।
યદિ પ્રતિષ્ઠામિચ્છસિ ક્વચિદ્યદિ વા પરમાર્થમેવ પૃચ્છસિ ન મહિમ્ન્યપિ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
અપ્રતિષ્ઠિતો ઽનાશ્રિતો ભૂમા ક્વચિદપીત્યર્થઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,24.2
ગો ઽશ્વમ્ ઇહ મહિમેત્ય્ આચક્ષતે હસ્તિહિરણ્યં દાસભાર્યં ક્ષેત્રાણ્ય્ આયતનાનીતિ ।
નાહમ્ એવં બ્રવીમિ ।
બ્રવીમીતિ હોવાચ ।
અન્યો હ્ય્ અન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ