Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 6.3

ChUpBh_6,2.3 tatsadaikṣatekṣāṃ darśanaṃ kṛtavat /
ataśca na pradhānaṃ sāṃkhyaparikalpitaṃ jagatkāraṇam /
pradhānasyācetanatvābhyupadamāt /
idaṃ tu saccetanamīkṣitṛtvāt /
tatkathamaikṣatetyāha-bahu prabhūtaṃ syāṃ bhaveyaṃ prajāyeta prakarṣeṇotpadyeya /
yathā mṛdghaṭādyākareṇa yathā vā rajjavādi sarpādyākāreṇa buddhiparikalpitena /
asadeva tarhi sarvaṃ yadgṛhyate rajjuriva sarpādyākāreṇa buddhiparikalpitena /
asadeva tarhi sarvaṃ yadgṛhyate rajjuriva sarpādyākareṇa /
na /
sata eva dvaitabhedenānyathāgṛhyamāṇatvānnāsattvaṃ kasyacitkvaciditi brūmaḥ /
yathā sato 'nyadvastvantaraṃ parikalpya punastasyaiva prāgutpatteḥ pradhvaṃsāccordhvamasattvaṃ bruvate tārkikā na tathāsmābhiḥ kadācitkvacidipi sato 'nyadabhidhānamabhidheyaṃ vā vastu parikalpyate /
sadeva tu sarvamabhidhānamabhidhīyate ca yadanyabuddhyā /
tathā rajjureva sarpabuddhyā sarpa ityabhidhīyate yathā vā piṇḍaghaṭādi mṛdo 'nyabuddhyā piṇḍaghaṭādiśabdenābhidhīyate loke /
rajjuvivekadarśināṃ tu sarpābhidhānabuddhī nivartete yathā ca mṛdvivekadarśināṃ ghaṭādiśabdabuddhī tadvatsadvivekadarśināmanyavikāraśabdabuddhī nivartete /
"yato vāco nivartante /
aprāpya manasā sahe"ti"anirukte 'nilayana"ityādiśrutibhyaḥ /
evamīkṣitvā tattejo 'sṛjata tejaḥ sṛṣṭavat /
nanu tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūta iti śrutyantara ākāśādvāyustatastṛtīyaṃ tejaḥ śrutamiha tu katha prāthamyena tasmādeva tejaḥ sṛjyate tata eva cā'kāśamiti viruddham /
naiṣa doṣaḥ /
ākāśavāyusargānantaraṃ tatsattejo 'sṛjatetikalpanopapatteḥ /
atha vāvivakṣita iha sṛṣṭikramaḥ satkāryamidaṃ sarvamataḥ sadekamevādvitīyamityetadvivakṣitam /
mṛdādidṛṣṭāntāt /
athavā trivṛtkaraṇasya vivakṣitatvāttejobannānāmeva sṛṣṭimācaṣṭe /
teja iti prasiddhaṃ loke dagdhṛ paktṛ prakāśakaṃ rohitaṃ ceti /
tatsatsṛṣṭaṃ teja aikṣata tejorūpasaṃsthitaṃ sadaikṣatetyarthaḥ /
bahu syāṃ prajāyeyeti pūrvavat /
tadapo 'sṛjata /
āpo dravāḥ snigdhāḥ syandinyaḥ śuklāśceti prasiddhā loke /
yasmāttejasaḥ kāryabhūtā āpastasmādyatra kvaca deśe kāle vā śocati santapyate svedate prasvidyate vā puruṣastejasa eva tattadā'po 'dhijāyante //3//
6.2.4 tā āpa aikṣanta bahvayaḥ syāma prajāyemahīti tā annamasṛjanta tasmādyatra kva ca varṣati tadeva bhūyiṣṭhamannaṃ bhavatyadbhya eva tadadhyannādyaṃ jāyate //4//
ChUpBh_6,2.4 tā āpa aikṣanta pūrvavadevābākārasaṃsthitaṃ sadaikṣatetyarthaḥ /
bahvayaḥ prabhūtāḥ syāma bhavema prajāyemahi utpadyemahoti /
tā annamasṛjanta pṛthivīlakṣaṇam /
pārthivaṃ hyannaṃ yasmādapkāryamannaṃ tasmādyatra kva ca varṣati deśe tattatraiva bhūyiṣṭhaṃ prabūtamannaṃ bhavati /
ato 'dbhya eva tadannādyamadhijāyate /
tā annamasṛjanteti pṛthivyuktā pūrvamiha tu dṛṣṭānte 'nnaṃ ca tadādyaṃ ceti viśeṣaṇādvrīhiyavādyā ucyante /
annaṃ ca guru sthiraṃ dhāraṇaṃ kṛṣṇaṃ ca rūpataḥ prasiddham /
nanu tejaḥ prabhṛtiṣvīkṣaṇaṃ na gamyate hiṃsādipratiṣedhābhāvāttrāsādikāryānupalambhācca tatra kathaṃ tatteja aikṣatetyādi /
neṣa doṣaḥ /
īkṣitṛkāraṇapariṇāmatvāttejaḥ prabhṛtīnāṃ sata ivekṣiturniyatakramaviśiṣṭakāryotpādakatvāt tejaḥ prabhṛtīkṣata ivekṣata ityucyate bhūtam /
nanu sato 'pyupacaritamevekṣitṛtvam /
na /
sadīkṣaṇasya kevalaśabdagamyatvānna śakyamupacaritaṃ kalpayitum /
tejaḥ prabhṛtīnāṃ tvanumīyate mukhyekṣaṇābhāva iti yuktamupacaritaṃ kalpayitum /
nanu sato 'pi mṛdvatkāraṇatvādacetanatvaṃ śakyamanumātum /
ataḥ pradhānasyaivācetanasya sataścetanārthatvānniyatakālakramaviśiṣṭakāryotpādakatvāccaikṣatevaikṣateti śakyamanumātumupacaritamevekṣaṇam /
dṛṣṭaśca loke 'cetane cetanavadupacāraḥ /
yathā kūlaṃ pipatiṣatīti tadvatsato 'pi syāt /
na /
tatsatyaṃ sa ātmeti tasminnātmopadeśāt /
ātmopadeśo 'pyupacarita iti cedyathā mamā'tmā bhadrasena iti ātmanaḥ sarvārthakāriṇyanātmanyātmopacārastadvat /
na /
sadasmīti satsatyābhisandhasya"tasya tāvadeva ciram" iti mokṣopadeśāt /
so 'pyupacāra iti cet /
pradhānātmābhisandhasya mokṣasāmīpyaṃ vartata iti mokṣopadeśo 'pyupacarita eva /
yathā loke grāmaṃ gantuṃ prasthitaḥ prāptavānahaṃ grāmamiti brūyāt tvarāpekṣayā tadvat /
na /
yena vijñātenāvijñātaṃ vijñātaṃ bhavatītyupakramāt /
satyetasminvijñāte sarvaṃ vijñātaṃ bhavati tadananyatvātsarvasyādvitīyavacanācca /
na cānyadvijñātavyamavaśiṣṭaṃ śrāvitaṃ śrutyānumeyaṃ vā liṅgato 'sti yena mokṣopadeśa upacaritaḥ syāt /
sarvasya ca prapāṭhakārthasyopacaritatvaparikalpanāyāṃ vṛthā śramaḥ parikalpayituḥ syātpuruṣārthasādhanavijñānasya tarkeṇaivādhigatatvāttasya /
tasmādvedaprāmāṇyānna śrutārthaparityāgaḥ /
ataścetanāvatkāraṇaṃ jagata iti siddham //4//
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 6,3.1
teṣāṃ khalv eṣāṃ bhūtānāṃ trīṇy eva bījāni bhavanty āṇḍajaṃ jīvajam udbhijjam iti

ChUpBh_6,3.1 teṣāṃ jīvāviṣṭānāṃ khalveṣāṃ pakṣyādīnāṃ bhūtānāmeṣāmiti pratyakṣanirdeśānna tu tejaḥprabhṛtīnāṃ teṣāṃ trivṛtkaraṇasya vakṣyamāṇatvādasati trivṛtkarame pratyakṣanirdeśānupapattiḥ /
devatāśabdaprayogācca tejaḥ prabhṛtiṣvimāstisro devatā iti /
tasmātteṣāṃ bhūtānāṃ pakṣipaśusthāvarādīnāṃ trīṇyeva nātiriktāni bījāni kāraṇāni bhavanti /
kāni tānītyucyante /
āṇḍajamaṇḍājjātamaṇḍajamaṇḍajamevā'ṇḍajaṃ pakṣyādi /
pakṣisarpādibhyo hi pakṣisarpādayo jāyamānā dṛśyante /
tena pakṣī pakṣiṇāṃ bījaṃ sarpaḥ sarpāṇāṃ tathānyadapyaṇḍājjātaṃ tajjātīyānāṃ bījamityarthaḥ /
nanvaṇḍājjātamaṇḍajamucyate 'to 'ṇḍameva bījamiti yuktaṃ kathamaṇḍajaṃ bījamucyate /
satyamevaṃ syādyadi tvadicchātantrā śrutiḥ syātstavatantrā tu śrutiryata āhā'ṇḍajādyeva bījaṃ nāṇḍādīti /
dṛśyate cāṇḍajādyabhāve tajjātīyasantatyabhāvo nāṇḍādyabhāve /
ato 'ṇḍajādīnyeva bījānyaṇḍajādīnām /
tathā jīvājjātaṃ jīvajaṃ jarāyujamityetatpuruṣapaśvādi /
udbhijjamudbhinattītyudbhitsthāvaraṃ tato jātamudbhijjaṃ dhānā vodbhittato jāyata ityudbhijjaṃ sthāvarabījaṃ sthāvarāṇāṃ bījamityarthaḥ /
svedajasaṃśokajayoraṇḍajodbhijjayoreva yathāsambhavamantarbhāvaḥ /
evaṃ hyavadhāraṇaṃ trīṇyeva bījānītyupapannaṃ bhavati //1 //
START ChUp 6,3.2
seyaṃ devataikṣata |
hantāham imās tisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti

ChUpBh_6,3.2 seyaṃ prakṛtā sadākhyā tejobannayonirdevatoktaikṣatekṣitavatī yathāpūrvaṃ bahu syāmiti /
tadeva bahubhavanaṃ prayojanaṃ nādyāpi nirvṛttamityata īkṣāṃ punaḥ kṛtavatī bahubhavanameva prayojanamurarīkṛtya /
katham /
hantedānīmahamimā yathoktāsteja ādyāstisro devatā, anena jīveneti, svabuddhisthaṃ pūrvasṛṣṭyanubhūtaprāṇadhārāṇamātmānameva smarantyāhānena jīvenā'tmaneti /
prāṇadhāraṇakartrā'tmaneti vacanātsvātmano 'vyatiriktena caitanyasvarūpatayāviśiṣṭenetyetaddarśayati /
anupraviśya, tejobannabhūtamātrāsaṃsargeṇa labdhaviśeṣavijñānā satī, nāma ca rūpaṃ ca nāmarūpe vyākaravāṇi vispaṣṭamākaravā"ṇyasaunāmāyamidaṃrūpa"iti vyākuryāmityarthaḥ /
nanu na yuktamidamasaṃsāriṇyāḥ sarvajñāyā devatāyā buddhipūrvakamanekaśatasahasrānarthāśrayaṃ dehamanupraviśya duḥkhamanubhaviṣyāmīti saṅkalpanamanupraveśaśca svātantrye sati /
satyamevaṃ na yuktaṃ syādyadi svenaivāvikṛtena rūpeṇānupraviśeyaṃ duḥkhamanubhaveyamiti ca saṅkalpitavatī na tvevam /
kathaṃ tarhi /
anena jīvenā'tmanānupraviśyeti vacanāt /
jīvo hi nāma devatāyā ābhāsamātram /
buddhyādibhūtamātrāsaṃsargajanita ādarśa iva praviṣṭaḥ puruṣapratibimbo jalādiṣviva ca sūryādīnām /
acintyānantaśaktimatyā devatāyā buddhyādisambandhaścaitanyābhāso devatāsvarūpavivekāgrahaṇanimittaḥ sukhī duḥkhī mūḍha ityādyanekavikalpapratyayahetuḥ /
chāyāmātreṇa jīvarūpeṇānupraviṣṭatvāddevatā na daihikaiḥ svataḥ sukha duḥkhādibhiḥ sambadhyate /
yathā puruṣādityādaya ādarśodakādiṣu cchāyāmātreṇānupraviṣṭā ādarśodakadidoṣainaṃ sambadhyante tadvaddevatāpi /
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ /
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ //
"ākāśavatsarvagataśca nityaḥ"iti ca vājasaneyake /
nanu cchāyāmātraścejjīvo mṛṣaiva prāptastayā paralokehalokādi ca tasya /
naiṣa doṣaḥ /
sadātmanā satyatvābhyupagamāt /
sarvaṃ ca nāmarūpādi sadātmanaiva satyaṃ vikārajātaṃ svastvanṛtameva /
vācā'rambhaṇa vikāro nāmadheyamityukkatvāt /
tathā jīvo 'pīti /
yakṣānurūpo hi baliriti nyāyaprasiddhiḥ /
ataḥ sadātmanā sarvavyavahārāṇāṃ sarvavikārāmāṃ ca satyatvaṃ sato 'nyatvenānṛtatvamiti na kaściddoṣastārkikairihānuvaktuṃ śakyaḥ /
yathetaretaraviruddhadvaitavādāḥ svabuddhivikalpamātrā atattvaniṣṭhā iti śakyaṃ vaktum //2 //
START ChUp 6,3.3
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtam ekaikāṃ karavāṇīti |
seyaṃ devatemās tisro devatā anenaiva jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākarot

ChUpBh_6,3.3 saivaṃ tisro devatā anupraviśya svātmāvasthe bījabhūte avyākṛte nāmarūpe vyākaravāṇītīkṣitvā tāsāṃ ca tisṛṇāṃ devatānāmekaikāṃ trivṛtaṃ trivṛtaṃ karavāṇi /
ekaikasyāsrivṛtkaraṇa ekaikasyāḥ prādhānyaṃ dvayordvayorguṇabhāvo 'nthathā hi rajjavā ivaikameva trivṛtkaraṇaṃ syāt na tu tisṛṇāṃ pṛthakpṛthaktrivṛtkaraṇamiti /
evaṃ hi tejobannānāṃ pṛthaṅnāmapratyayalābhaḥ syātteja idamimā āpo 'nnamidamiti ca /
sati ca pṛthaṅnāmapratyayalābhe devatānāṃ samyagvyavahārasya prasiddhiḥ prayojanaṃ syāt /
evamīkṣitvā seyaṃ devatemāstisro devatā anenaiva yathoktenaiva jīvena sūryabimbavadantaḥ praviśya vairājaṃ piṇḍaṃ prathamaṃ devādīnāṃ ca piṇḍānanupraviśya yathāsaṅkalpameva nāmarūpe vyākarodasaunāmāyamidaṃrūpa iti //3 //
START ChUp 6,3.4
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtam ekaikām akarot |
yathā tu khalu somyemās tisro devatās trivṛt trivṛd ekaikā bhavati tan me vijānīhīti