છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.3

છુપ્ભ્_6,2.3 તત્સદૈક્ષતેક્ષાં દર્શનં કૃતવત્ ।
અતશ્ચ ન પ્રધાનં સાંખ્યપરિકલ્પિતં જગત્કારણમ્ ।
પ્રધાનસ્યાચેતનત્વાભ્યુપદમાત્ ।
ઇદં તુ સચ્ચેતનમીક્ષિતૃત્વાત્ ।
તત્કથમૈક્ષતેત્યાહ-બહુ પ્રભૂતં સ્યાં ભવેયં પ્રજાયેત પ્રકર્ષેણોત્પદ્યેય ।
યથા મૃદ્ઘટાદ્યાકરેણ યથા વા રજ્જવાદિ સર્પાદ્યાકારેણ બુદ્ધિપરિકલ્પિતેન ।
અસદેવ તર્હિ સર્વં યદ્ગૃહ્યતે રજ્જુરિવ સર્પાદ્યાકારેણ બુદ્ધિપરિકલ્પિતેન ।
અસદેવ તર્હિ સર્વં યદ્ગૃહ્યતે રજ્જુરિવ સર્પાદ્યાકરેણ ।
ન ।
સત એવ દ્વૈતભેદેનાન્યથાગૃહ્યમાણત્વાન્નાસત્ત્વં કસ્યચિત્ક્વચિદિતિ બ્રૂમઃ ।
યથા સતો ઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરં પરિકલ્પ્ય પુનસ્તસ્યૈવ પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રધ્વંસાચ્ચોર્ધ્વમસત્ત્વં બ્રુવતે તાર્કિકા ન તથાસ્માભિઃ કદાચિત્ક્વચિદિપિ સતો ઽન્યદભિધાનમભિધેયં વા વસ્તુ પરિકલ્પ્યતે ।
સદેવ તુ સર્વમભિધાનમભિધીયતે ચ યદન્યબુદ્ધ્યા ।
તથા રજ્જુરેવ સર્પબુદ્ધ્યા સર્પ ઇત્યભિધીયતે યથા વા પિણ્ડઘટાદિ મૃદો ઽન્યબુદ્ધ્યા પિણ્ડઘટાદિશબ્દેનાભિધીયતે લોકે ।
રજ્જુવિવેકદર્શિનાં તુ સર્પાભિધાનબુદ્ધી નિવર્તેતે યથા ચ મૃદ્વિવેકદર્શિનાં ઘટાદિશબ્દબુદ્ધી તદ્વત્સદ્વિવેકદર્શિનામન્યવિકારશબ્દબુદ્ધી નિવર્તેતે ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે ।
અપ્રાપ્ય મનસા સહે"તિ"અનિરુક્તે ઽનિલયન"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
એવમીક્ષિત્વા તત્તેજો ઽસૃજત તેજઃ સૃષ્ટવત્ ।
નનુ તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂત ઇતિ શ્રુત્યન્તર આકાશાદ્વાયુસ્તતસ્તૃતીયં તેજઃ શ્રુતમિહ તુ કથ પ્રાથમ્યેન તસ્માદેવ તેજઃ સૃજ્યતે તત એવ ચાઽકાશમિતિ વિરુદ્ધમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
આકાશવાયુસર્ગાનન્તરં તત્સત્તેજો ઽસૃજતેતિકલ્પનોપપત્તેઃ ।
અથ વાવિવક્ષિત ઇહ સૃષ્ટિક્રમઃ સત્કાર્યમિદં સર્વમતઃ સદેકમેવાદ્વિતીયમિત્યેતદ્વિવક્ષિતમ્ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તાત્ ।
અથવા ત્રિવૃત્કરણસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્તેજોબન્નાનામેવ સૃષ્ટિમાચષ્ટે ।
તેજ ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે દગ્ધૃ પક્તૃ પ્રકાશકં રોહિતં ચેતિ ।
તત્સત્સૃષ્ટં તેજ ઐક્ષત તેજોરૂપસંસ્થિતં સદૈક્ષતેત્યર્થઃ ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ પૂર્વવત્ ।
તદપો ઽસૃજત ।
આપો દ્રવાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્યન્દિન્યઃ શુક્લાશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધા લોકે ।
યસ્માત્તેજસઃ કાર્યભૂતા આપસ્તસ્માદ્યત્ર ક્વચ દેશે કાલે વા શોચતિ સન્તપ્યતે સ્વેદતે પ્રસ્વિદ્યતે વા પુરુષસ્તેજસ એવ તત્તદાઽપો ઽધિજાયન્તે ॥3॥
6.2.4 તા આપ ઐક્ષન્ત બહ્વયઃ સ્યામ પ્રજાયેમહીતિ તા અન્નમસૃજન્ત તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ વર્ષતિ તદેવ ભૂયિષ્ઠમન્નં ભવત્યદ્ભ્ય એવ તદધ્યન્નાદ્યં જાયતે ॥4॥
છુપ્ભ્_6,2.4 તા આપ ઐક્ષન્ત પૂર્વવદેવાબાકારસંસ્થિતં સદૈક્ષતેત્યર્થઃ ।
બહ્વયઃ પ્રભૂતાઃ સ્યામ ભવેમ પ્રજાયેમહિ ઉત્પદ્યેમહોતિ ।
તા અન્નમસૃજન્ત પૃથિવીલક્ષણમ્ ।
પાર્થિવં હ્યન્નં યસ્માદપ્કાર્યમન્નં તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ વર્ષતિ દેશે તત્તત્રૈવ ભૂયિષ્ઠં પ્રબૂતમન્નં ભવતિ ।
અતો ઽદ્ભ્ય એવ તદન્નાદ્યમધિજાયતે ।
તા અન્નમસૃજન્તેતિ પૃથિવ્યુક્તા પૂર્વમિહ તુ દૃષ્ટાન્તે ઽન્નં ચ તદાદ્યં ચેતિ વિશેષણાદ્વ્રીહિયવાદ્યા ઉચ્યન્તે ।
અન્નં ચ ગુરુ સ્થિરં ધારણં કૃષ્ણં ચ રૂપતઃ પ્રસિદ્ધમ્ ।
નનુ તેજઃ પ્રભૃતિષ્વીક્ષણં ન ગમ્યતે હિંસાદિપ્રતિષેધાભાવાત્ત્રાસાદિકાર્યાનુપલમ્ભાચ્ચ તત્ર કથં તત્તેજ ઐક્ષતેત્યાદિ ।
નેષ દોષઃ ।
ઈક્ષિતૃકારણપરિણામત્વાત્તેજઃ પ્રભૃતીનાં સત ઇવેક્ષિતુર્નિયતક્રમવિશિષ્ટકાર્યોત્પાદકત્વાત્ તેજઃ પ્રભૃતીક્ષત ઇવેક્ષત ઇત્યુચ્યતે ભૂતમ્ ।
નનુ સતો ઽપ્યુપચરિતમેવેક્ષિતૃત્વમ્ ।
ન ।
સદીક્ષણસ્ય કેવલશબ્દગમ્યત્વાન્ન શક્યમુપચરિતં કલ્પયિતુમ્ ।
તેજઃ પ્રભૃતીનાં ત્વનુમીયતે મુખ્યેક્ષણાભાવ ઇતિ યુક્તમુપચરિતં કલ્પયિતુમ્ ।
નનુ સતો ઽપિ મૃદ્વત્કારણત્વાદચેતનત્વં શક્યમનુમાતુમ્ ।
અતઃ પ્રધાનસ્યૈવાચેતનસ્ય સતશ્ચેતનાર્થત્વાન્નિયતકાલક્રમવિશિષ્ટકાર્યોત્પાદકત્વાચ્ચૈક્ષતેવૈક્ષતેતિ શક્યમનુમાતુમુપચરિતમેવેક્ષણમ્ ।
દૃષ્ટશ્ચ લોકે ઽચેતને ચેતનવદુપચારઃ ।
યથા કૂલં પિપતિષતીતિ તદ્વત્સતો ઽપિ સ્યાત્ ।
ન ।
તત્સત્યં સ આત્મેતિ તસ્મિન્નાત્મોપદેશાત્ ।
આત્મોપદેશો ઽપ્યુપચરિત ઇતિ ચેદ્યથા મમાઽત્મા ભદ્રસેન ઇતિ આત્મનઃ સર્વાર્થકારિણ્યનાત્મન્યાત્મોપચારસ્તદ્વત્ ।
ન ।
સદસ્મીતિ સત્સત્યાભિસન્ધસ્ય"તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્" ઇતિ મોક્ષોપદેશાત્ ।
સો ઽપ્યુપચાર ઇતિ ચેત્ ।
પ્રધાનાત્માભિસન્ધસ્ય મોક્ષસામીપ્યં વર્તત ઇતિ મોક્ષોપદેશો ઽપ્યુપચરિત એવ ।
યથા લોકે ગ્રામં ગન્તું પ્રસ્થિતઃ પ્રાપ્તવાનહં ગ્રામમિતિ બ્રૂયાત્ ત્વરાપેક્ષયા તદ્વત્ ।
ન ।
યેન વિજ્ઞાતેનાવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતં ભવતીત્યુપક્રમાત્ ।
સત્યેતસ્મિન્વિજ્ઞાતે સર્વં વિજ્ઞાતં ભવતિ તદનન્યત્વાત્સર્વસ્યાદ્વિતીયવચનાચ્ચ ।
ન ચાન્યદ્વિજ્ઞાતવ્યમવશિષ્ટં શ્રાવિતં શ્રુત્યાનુમેયં વા લિઙ્ગતો ઽસ્તિ યેન મોક્ષોપદેશ ઉપચરિતઃ સ્યાત્ ।
સર્વસ્ય ચ પ્રપાઠકાર્થસ્યોપચરિતત્વપરિકલ્પનાયાં વૃથા શ્રમઃ પરિકલ્પયિતુઃ સ્યાત્પુરુષાર્થસાધનવિજ્ઞાનસ્ય તર્કેણૈવાધિગતત્વાત્તસ્ય ।
તસ્માદ્વેદપ્રામાણ્યાન્ન શ્રુતાર્થપરિત્યાગઃ ।
અતશ્ચેતનાવત્કારણં જગત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥4॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,3.1
તેષાં ખલ્વ્ એષાં ભૂતાનાં ત્રીણ્ય્ એવ બીજાનિ ભવન્ત્ય્ આણ્ડજં જીવજમ્ ઉદ્ભિજ્જમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_6,3.1 તેષાં જીવાવિષ્ટાનાં ખલ્વેષાં પક્ષ્યાદીનાં ભૂતાનામેષામિતિ પ્રત્યક્ષનિર્દેશાન્ન તુ તેજઃપ્રભૃતીનાં તેષાં ત્રિવૃત્કરણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદસતિ ત્રિવૃત્કરમે પ્રત્યક્ષનિર્દેશાનુપપત્તિઃ ।
દેવતાશબ્દપ્રયોગાચ્ચ તેજઃ પ્રભૃતિષ્વિમાસ્તિસ્રો દેવતા ઇતિ ।
તસ્માત્તેષાં ભૂતાનાં પક્ષિપશુસ્થાવરાદીનાં ત્રીણ્યેવ નાતિરિક્તાનિ બીજાનિ કારણાનિ ભવન્તિ ।
કાનિ તાનીત્યુચ્યન્તે ।
આણ્ડજમણ્ડાજ્જાતમણ્ડજમણ્ડજમેવાઽણ્ડજં પક્ષ્યાદિ ।
પક્ષિસર્પાદિભ્યો હિ પક્ષિસર્પાદયો જાયમાના દૃશ્યન્તે ।
તેન પક્ષી પક્ષિણાં બીજં સર્પઃ સર્પાણાં તથાન્યદપ્યણ્ડાજ્જાતં તજ્જાતીયાનાં બીજમિત્યર્થઃ ।
નન્વણ્ડાજ્જાતમણ્ડજમુચ્યતે ઽતો ઽણ્ડમેવ બીજમિતિ યુક્તં કથમણ્ડજં બીજમુચ્યતે ।
સત્યમેવં સ્યાદ્યદિ ત્વદિચ્છાતન્ત્રા શ્રુતિઃ સ્યાત્સ્તવતન્ત્રા તુ શ્રુતિર્યત આહાઽણ્ડજાદ્યેવ બીજં નાણ્ડાદીતિ ।
દૃશ્યતે ચાણ્ડજાદ્યભાવે તજ્જાતીયસન્તત્યભાવો નાણ્ડાદ્યભાવે ।
અતો ઽણ્ડજાદીન્યેવ બીજાન્યણ્ડજાદીનામ્ ।
તથા જીવાજ્જાતં જીવજં જરાયુજમિત્યેતત્પુરુષપશ્વાદિ ।
ઉદ્ભિજ્જમુદ્ભિનત્તીત્યુદ્ભિત્સ્થાવરં તતો જાતમુદ્ભિજ્જં ધાના વોદ્ભિત્તતો જાયત ઇત્યુદ્ભિજ્જં સ્થાવરબીજં સ્થાવરાણાં બીજમિત્યર્થઃ ।
સ્વેદજસંશોકજયોરણ્ડજોદ્ભિજ્જયોરેવ યથાસમ્ભવમન્તર્ભાવઃ ।
એવં હ્યવધારણં ત્રીણ્યેવ બીજાનીત્યુપપન્નં ભવતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,3.2
સેયં દેવતૈક્ષત ।
હન્તાહમ્ ઇમાસ્ તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ

છુપ્ભ્_6,3.2 સેયં પ્રકૃતા સદાખ્યા તેજોબન્નયોનિર્દેવતોક્તૈક્ષતેક્ષિતવતી યથાપૂર્વં બહુ સ્યામિતિ ।
તદેવ બહુભવનં પ્રયોજનં નાદ્યાપિ નિર્વૃત્તમિત્યત ઈક્ષાં પુનઃ કૃતવતી બહુભવનમેવ પ્રયોજનમુરરીકૃત્ય ।
કથમ્ ।
હન્તેદાનીમહમિમા યથોક્તાસ્તેજ આદ્યાસ્તિસ્રો દેવતા, અનેન જીવેનેતિ, સ્વબુદ્ધિસ્થં પૂર્વસૃષ્ટ્યનુભૂતપ્રાણધારાણમાત્માનમેવ સ્મરન્ત્યાહાનેન જીવેનાઽત્મનેતિ ।
પ્રાણધારણકર્ત્રાઽત્મનેતિ વચનાત્સ્વાત્મનો ઽવ્યતિરિક્તેન ચૈતન્યસ્વરૂપતયાવિશિષ્ટેનેત્યેતદ્દર્શયતિ ।
અનુપ્રવિશ્ય, તેજોબન્નભૂતમાત્રાસંસર્ગેણ લબ્ધવિશેષવિજ્ઞાના સતી, નામ ચ રૂપં ચ નામરૂપે વ્યાકરવાણિ વિસ્પષ્ટમાકરવા"ણ્યસૌનામાયમિદંરૂપ"ઇતિ વ્યાકુર્યામિત્યર્થઃ ।
નનુ ન યુક્તમિદમસંસારિણ્યાઃ સર્વજ્ઞાયા દેવતાયા બુદ્ધિપૂર્વકમનેકશતસહસ્રાનર્થાશ્રયં દેહમનુપ્રવિશ્ય દુઃખમનુભવિષ્યામીતિ સઙ્કલ્પનમનુપ્રવેશશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યે સતિ ।
સત્યમેવં ન યુક્તં સ્યાદ્યદિ સ્વેનૈવાવિકૃતેન રૂપેણાનુપ્રવિશેયં દુઃખમનુભવેયમિતિ ચ સઙ્કલ્પિતવતી ન ત્વેવમ્ ।
કથં તર્હિ ।
અનેન જીવેનાઽત્મનાનુપ્રવિશ્યેતિ વચનાત્ ।
જીવો હિ નામ દેવતાયા આભાસમાત્રમ્ ।
બુદ્ધ્યાદિભૂતમાત્રાસંસર્ગજનિત આદર્શ ઇવ પ્રવિષ્ટઃ પુરુષપ્રતિબિમ્બો જલાદિષ્વિવ ચ સૂર્યાદીનામ્ ।
અચિન્ત્યાનન્તશક્તિમત્યા દેવતાયા બુદ્ધ્યાદિસમ્બન્ધશ્ચૈતન્યાભાસો દેવતાસ્વરૂપવિવેકાગ્રહણનિમિત્તઃ સુખી દુઃખી મૂઢ ઇત્યાદ્યનેકવિકલ્પપ્રત્યયહેતુઃ ।
છાયામાત્રેણ જીવરૂપેણાનુપ્રવિષ્ટત્વાદ્દેવતા ન દૈહિકૈઃ સ્વતઃ સુખ દુઃખાદિભિઃ સમ્બધ્યતે ।
યથા પુરુષાદિત્યાદય આદર્શોદકાદિષુ ચ્છાયામાત્રેણાનુપ્રવિષ્ટા આદર્શોદકદિદોષૈનં સમ્બધ્યન્તે તદ્વદ્દેવતાપિ ।
સૂર્યો યથા સર્વલોકસ્ય ચક્ષુર્ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્બાહ્યદોષૈઃ ।
એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ ॥
"આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ"ઇતિ ચ વાજસનેયકે ।
નનુ ચ્છાયામાત્રશ્ચેજ્જીવો મૃષૈવ પ્રાપ્તસ્તયા પરલોકેહલોકાદિ ચ તસ્ય ।
નૈષ દોષઃ ।
સદાત્મના સત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સર્વં ચ નામરૂપાદિ સદાત્મનૈવ સત્યં વિકારજાતં સ્વસ્ત્વનૃતમેવ ।
વાચાઽરમ્ભણ વિકારો નામધેયમિત્યુક્કત્વાત્ ।
તથા જીવો ઽપીતિ ।
યક્ષાનુરૂપો હિ બલિરિતિ ન્યાયપ્રસિદ્ધિઃ ।
અતઃ સદાત્મના સર્વવ્યવહારાણાં સર્વવિકારામાં ચ સત્યત્વં સતો ઽન્યત્વેનાનૃતત્વમિતિ ન કશ્ચિદ્દોષસ્તાર્કિકૈરિહાનુવક્તું શક્યઃ ।
યથેતરેતરવિરુદ્ધદ્વૈતવાદાઃ સ્વબુદ્ધિવિકલ્પમાત્રા અતત્ત્વનિષ્ઠા ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,3.3
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમ્ એકૈકાં કરવાણીતિ ।
સેયં દેવતેમાસ્ તિસ્રો દેવતા અનેનૈવ જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરોત્

છુપ્ભ્_6,3.3 સૈવં તિસ્રો દેવતા અનુપ્રવિશ્ય સ્વાત્માવસ્થે બીજભૂતે અવ્યાકૃતે નામરૂપે વ્યાકરવાણીતીક્ષિત્વા તાસાં ચ તિસૃણાં દેવતાનામેકૈકાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતં કરવાણિ ।
એકૈકસ્યાસ્રિવૃત્કરણ એકૈકસ્યાઃ પ્રાધાન્યં દ્વયોર્દ્વયોર્ગુણભાવો ઽન્થથા હિ રજ્જવા ઇવૈકમેવ ત્રિવૃત્કરણં સ્યાત્ ન તુ તિસૃણાં પૃથક્પૃથક્ત્રિવૃત્કરણમિતિ ।
એવં હિ તેજોબન્નાનાં પૃથઙ્નામપ્રત્યયલાભઃ સ્યાત્તેજ ઇદમિમા આપો ઽન્નમિદમિતિ ચ ।
સતિ ચ પૃથઙ્નામપ્રત્યયલાભે દેવતાનાં સમ્યગ્વ્યવહારસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ પ્રયોજનં સ્યાત્ ।
એવમીક્ષિત્વા સેયં દેવતેમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેનૈવ યથોક્તેનૈવ જીવેન સૂર્યબિમ્બવદન્તઃ પ્રવિશ્ય વૈરાજં પિણ્ડં પ્રથમં દેવાદીનાં ચ પિણ્ડાનનુપ્રવિશ્ય યથાસઙ્કલ્પમેવ નામરૂપે વ્યાકરોદસૌનામાયમિદંરૂપ ઇતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,3.4
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમ્ એકૈકામ્ અકરોત્ ।
યથા તુ ખલુ સોમ્યેમાસ્ તિસ્રો દેવતાસ્ ત્રિવૃત્ ત્રિવૃદ્ એકૈકા ભવતિ તન્ મે વિજાનીહીતિ