Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 4.11
ChUpBh_4,10.5 sa hovāca brahmacārī vijānāmyahaṃ yadbhavadbhiruktaṃ prasiddhapadārthakatvātprāṇo brahmeti /
yasminsati jīvanaṃ yadapagame ca na bhavatīti tasminvāyuviśeṣe loke rūḍho 'to yuktaṃ brahmatvaṃ tasya /
tena prasiddhapadārthakatvādvijānāmyahaṃ yatprāṇo brahmeti /
kaṃ ca tu khaṃ na vijānāmīti /
nanu kaṅkhaṃśabdayorapi sukhākāśaviṣayatvena prasiddhapadārthakatvameva, kasmādbrahmacāriṇo 'jñānam?nṛnaṃ sukhasya kaṃśabdavācyasya kṣaṇapradhvaṃsitvātkhaṃśabdavācyasya cā'kāśasyācetanasya kathaṃ brahmatvamiti manyate /
kathaṃ ca bhavatāṃ vākyamapramāṇaṃ syāditi /
ato na vijānāmītyāha /
tamevamuktantaṃ brahmacāriṇaṃ te hāgnayaḥ ūcuḥ yadvāva yadeva vayaṃ kamavocāma tadeva khamākāśamityevaṃ khena viśeṣyamāṇaṃ kaṃ viṣayendrisaṃyogajātsukhānnivartitaṃ syānnīleneva viśeṣyamāṇamutpalaṃ raktādibhyaḥ /
yadeva khamityākāśamavocāma tadeva ca kaṃ sukhamiti jānīhi /
evaṃ ca sukhena viśeṣyamāṇaṃ khaṃ bhautikādacetanātkhānnivartitaṃ syānnīlotpalavadeva /
sukhamākāśasthaṃ netarallaukikam /
ākāśaṃ ca sukhāśrayaṃ netaradbhautikamityarthaḥ /
nanvākāśaṃ cetsukhena viśeṣayitumiṣṭamastvanyataradeva viśeṣaṇaṃ yadvāva kaṃ tadeva khamityatiriktamitarat /
yadeva khaṃ tadeva kamiti pūrvaviśeṣeṇaṃ vā /
nanu sukhākāśayorubhayorapi laukikasukhākāśābhyāṃ vyāvṛttiriṣṭetyavocāma /
sukhenā'kāśe viśeṣite vyāvṛttirubhayorarthaprāptaiveti cetsatyamevaṃ kintu sukhena viśeṣitasyaivā'kāśasya dhyeyatvaṃ vihitaṃ na tvākāśaguṇasya viśeṣaṇasya sukhasya dhyeyatvaṃ vihitaṃ syāt /
viśeṣaṇopādānasya viśeṣyaniyantṛtvenaivopakṣayāt /
ataḥ khena sukhamapi viśeṣyate dhyeyatvāya /
kutaścaitanniścīyate /
kaṃśabdasyāpi brahmaśabdasambandhātkaṃ brahmeti /
yadi hi sukhaguṇaviśiṣṭasya khasya dhyeyatvaṃ vivakṣitaṃ syātkaṃ khaṃ brahmeti brūyuragnayaḥ prathamam /
na caivamuktavantaḥ /
kiṃ tarhi kaṃ brahma khaṃ brahmeti /
ato brahmacāriṇo mohāpanayanāya kaṅkhaṃśabdayoritaretaraviśeṣaṇaviśeṣyatva nirdeśo yukta eva yadvāva kamityādiḥ /
tadetadagnibhiruktaṃ vākyārthamasmadbodhāya śrutirāha-prāṇaṃ ca hāsmai brahmacāriṇe /
tasyā'kāśastadākāśaḥ /
prāṇasya sambandhyāśrayatvena hārda ākāśa ityarthaḥ /
sukhaguṇavattvanirdeśāttaṃ cā'kāśaṃ sukhaguṇaviśiṣṭaṃ brahma tatsthaṃ ca prāṇaṃ brahmasamparkādeva brahmetyubhayaṃ prāṇaṃ cā'kāśaṃ ca samuccitya brahmaṇī ūcuragnaya iti //5//
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 4,11.1
atha hainaṃ gārhapatyo 'nuśaśāsa pṛthivy agnir annam āditya iti |
ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa eva aham asmi iti
ChUpBh_4,11.1 sambhūyāgnayo brahmacāriṇe brahmoktavantaḥ /
athānantaraṃ pratyekaṃ svasvaviṣayāṃ vidyāṃ vaktumārebhire /
tatrā'dāvenaṃ brahmacāriṇaṃ gārhapatyo 'gniranuśaśāsa /
pṛthivyagnirannamāditya iti mamaitāścasrastanavaḥ /
tatra ya āditya eṣa puruṣo dṛśyate so 'hamasmi gārhapatyo 'gniryaśca gārhapatyo 'gniḥ sa evāhamādityo puruṣo 'smīti /
punaḥ parāvṛttyā sa evāhamasmīti vacanam /
pṛthivyannayoriva bhojyatvalakṣaṇayoḥ sambandho na gārhapatyādityayoḥ /
attṛtvapaktṛtvaprakāśanadharmā aviśiṣṭā ityata ekatvamevānayoratyantam /
pṛthivyannayostu bhojyatvenā'bhyāṃ sambandhaḥ //1 //
START ChUp 4,11.2
sa ya etam evaṃ vidvān upāste |
apahate pāpakṛtyām |
lokī bhavati |
sarvam āyur eti |
jyog jīvati |
na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante |
upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca |
ya etam evaṃ vidvān upāste
Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0