છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.11

છુપ્ભ્_4,10.5 સ હોવાચ બ્રહ્મચારી વિજાનામ્યહં યદ્ભવદ્ભિરુક્તં પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વાત્પ્રાણો બ્રહ્મેતિ ।
યસ્મિન્સતિ જીવનં યદપગમે ચ ન ભવતીતિ તસ્મિન્વાયુવિશેષે લોકે રૂઢો ઽતો યુક્તં બ્રહ્મત્વં તસ્ય ।
તેન પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વાદ્વિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મેતિ ।
કં ચ તુ ખં ન વિજાનામીતિ ।
નનુ કઙ્ખંશબ્દયોરપિ સુખાકાશવિષયત્વેન પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વમેવ, કસ્માદ્બ્રહ્મચારિણો ઽજ્ઞાનમ્?નૃનં સુખસ્ય કંશબ્દવાચ્યસ્ય ક્ષણપ્રધ્વંસિત્વાત્ખંશબ્દવાચ્યસ્ય ચાઽકાશસ્યાચેતનસ્ય કથં બ્રહ્મત્વમિતિ મન્યતે ।
કથં ચ ભવતાં વાક્યમપ્રમાણં સ્યાદિતિ ।
અતો ન વિજાનામીત્યાહ ।
તમેવમુક્તન્તં બ્રહ્મચારિણં તે હાગ્નયઃ ઊચુઃ યદ્વાવ યદેવ વયં કમવોચામ તદેવ ખમાકાશમિત્યેવં ખેન વિશેષ્યમાણં કં વિષયેન્દ્રિસંયોગજાત્સુખાન્નિવર્તિતં સ્યાન્નીલેનેવ વિશેષ્યમાણમુત્પલં રક્તાદિભ્યઃ ।
યદેવ ખમિત્યાકાશમવોચામ તદેવ ચ કં સુખમિતિ જાનીહિ ।
એવં ચ સુખેન વિશેષ્યમાણં ખં ભૌતિકાદચેતનાત્ખાન્નિવર્તિતં સ્યાન્નીલોત્પલવદેવ ।
સુખમાકાશસ્થં નેતરલ્લૌકિકમ્ ।
આકાશં ચ સુખાશ્રયં નેતરદ્ભૌતિકમિત્યર્થઃ ।
નન્વાકાશં ચેત્સુખેન વિશેષયિતુમિષ્ટમસ્ત્વન્યતરદેવ વિશેષણં યદ્વાવ કં તદેવ ખમિત્યતિરિક્તમિતરત્ ।
યદેવ ખં તદેવ કમિતિ પૂર્વવિશેષેણં વા ।
નનુ સુખાકાશયોરુભયોરપિ લૌકિકસુખાકાશાભ્યાં વ્યાવૃત્તિરિષ્ટેત્યવોચામ ।
સુખેનાઽકાશે વિશેષિતે વ્યાવૃત્તિરુભયોરર્થપ્રાપ્તૈવેતિ ચેત્સત્યમેવં કિન્તુ સુખેન વિશેષિતસ્યૈવાઽકાશસ્ય ધ્યેયત્વં વિહિતં ન ત્વાકાશગુણસ્ય વિશેષણસ્ય સુખસ્ય ધ્યેયત્વં વિહિતં સ્યાત્ ।
વિશેષણોપાદાનસ્ય વિશેષ્યનિયન્તૃત્વેનૈવોપક્ષયાત્ ।
અતઃ ખેન સુખમપિ વિશેષ્યતે ધ્યેયત્વાય ।
કુતશ્ચૈતન્નિશ્ચીયતે ।
કંશબ્દસ્યાપિ બ્રહ્મશબ્દસમ્બન્ધાત્કં બ્રહ્મેતિ ।
યદિ હિ સુખગુણવિશિષ્ટસ્ય ખસ્ય ધ્યેયત્વં વિવક્ષિતં સ્યાત્કં ખં બ્રહ્મેતિ બ્રૂયુરગ્નયઃ પ્રથમમ્ ।
ન ચૈવમુક્તવન્તઃ ।
કિં તર્હિ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ ।
અતો બ્રહ્મચારિણો મોહાપનયનાય કઙ્ખંશબ્દયોરિતરેતરવિશેષણવિશેષ્યત્વ નિર્દેશો યુક્ત એવ યદ્વાવ કમિત્યાદિઃ ।
તદેતદગ્નિભિરુક્તં વાક્યાર્થમસ્મદ્બોધાય શ્રુતિરાહ-પ્રાણં ચ હાસ્મૈ બ્રહ્મચારિણે ।
તસ્યાઽકાશસ્તદાકાશઃ ।
પ્રાણસ્ય સમ્બન્ધ્યાશ્રયત્વેન હાર્દ આકાશ ઇત્યર્થઃ ।
સુખગુણવત્ત્વનિર્દેશાત્તં ચાઽકાશં સુખગુણવિશિષ્ટં બ્રહ્મ તત્સ્થં ચ પ્રાણં બ્રહ્મસમ્પર્કાદેવ બ્રહ્મેત્યુભયં પ્રાણં ચાઽકાશં ચ સમુચ્ચિત્ય બ્રહ્મણી ઊચુરગ્નય ઇતિ ॥5॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,11.1
અથ હૈનં ગાર્હપત્યો ઽનુશશાસ પૃથિવ્ય્ અગ્નિર્ અન્નમ્ આદિત્ય ઇતિ ।
ય એષ આદિત્યે પુરુષો દૃશ્યતે સો ઽહમ્ અસ્મિ સ એવ અહમ્ અસ્મિ ઇતિ

છુપ્ભ્_4,11.1 સમ્ભૂયાગ્નયો બ્રહ્મચારિણે બ્રહ્મોક્તવન્તઃ ।
અથાનન્તરં પ્રત્યેકં સ્વસ્વવિષયાં વિદ્યાં વક્તુમારેભિરે ।
તત્રાઽદાવેનં બ્રહ્મચારિણં ગાર્હપત્યો ઽગ્નિરનુશશાસ ।
પૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્ય ઇતિ મમૈતાશ્ચસ્રસ્તનવઃ ।
તત્ર ય આદિત્ય એષ પુરુષો દૃશ્યતે સો ઽહમસ્મિ ગાર્હપત્યો ઽગ્નિર્યશ્ચ ગાર્હપત્યો ઽગ્નિઃ સ એવાહમાદિત્યો પુરુષો ઽસ્મીતિ ।
પુનઃ પરાવૃત્ત્યા સ એવાહમસ્મીતિ વચનમ્ ।
પૃથિવ્યન્નયોરિવ ભોજ્યત્વલક્ષણયોઃ સમ્બન્ધો ન ગાર્હપત્યાદિત્યયોઃ ।
અત્તૃત્વપક્તૃત્વપ્રકાશનધર્મા અવિશિષ્ટા ઇત્યત એકત્વમેવાનયોરત્યન્તમ્ ।
પૃથિવ્યન્નયોસ્તુ ભોજ્યત્વેનાઽભ્યાં સમ્બન્ધઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,11.2
સ ય એતમ્ એવં વિદ્વાન્ ઉપાસ્તે ।
અપહતે પાપકૃત્યામ્ ।
લોકી ભવતિ ।
સર્વમ્ આયુર્ એતિ ।
જ્યોગ્ જીવતિ ।
ન અસ્ય અવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્તે ।
ઉપ વયં તં ભુઞ્જામો ઽસ્મિંશ્ ચ લોકે ઽમુષ્મિંશ્ ચ ।
ય એતમ્ એવં વિદ્વાન્ ઉપાસ્તે