Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 4.10

ChUpBh_4,9.3 kiñca śrutaṃ hi yasmānmama vidyata evāsminnarthe bhagavatsamebhya ṝṣibhyaḥ /
ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ sādhutamatvaṃ prāpaditi prāpnotītyato bhagavāneba brūyādityukta ācāryo 'bravīttasmai tāmeva daivatairuktāṃ vidyām /
atra ha na kiñcana ṣoḍaśakalavidyāyāḥ kiñcidekadeśamātramapi na vīyāya na vigatamityarthaḥ /
dvirabhyāso vidyāparisamāptyarthaḥ //3//
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 4,10.1
upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacāryam uvāsa |
tasya ha dvādaśa vārṣāny agnīn paricacāra |
sa ha smānyān antevāsinaḥ samāvartayaṃs taṃ ha smaiva na samāvartayati

ChUpBh_4,10.1 punarbrahmavidyāṃ prakārāntareṇa vakṣyāmītyārabheta gatiṃ ca tadvido 'gnividyāṃ ca /
ākhyāyikā pūrvavacchraddhātapasorbrahmavidyāsādhanatvapradaśranārthā-upakosalo ha vai nāmataḥ kamalasyāpatyaṃ kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacaryamuvāsa tasya, haḥ etihyārthaḥ /
tasyā'cāryasya dvādaśa varṣāṇyagnīnparicacārāgnīnāṃ paricaraṇaṃ kṛtavān /
sa ha smā'cāryo 'nyānbrahmacāriṇaḥ svādhyāyaṃ grāhayitvā samāvartayaṃstamevopakosalamekaṃ na samāvartayati sma ha //1 //
START ChUp 4,10.2
taṃ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalam agnīn paricacārīt |
mā tvā agnayaḥ paripravocan |
prabrūhy asmā iti |
tasmai hāprocyaiva pravāsāṃ cakre

ChUpBh_4,10.2 tamācāryajāyovāca taptobrahmacārī kuśalaṃ samyagagnīnparicacārītparicaritavān /
bhagavāṃścāgniṣu bhaktaṃ na samāvartayati /
ato 'smadbhaktaṃ na samāvartayatīti jñātvā tvāmagnayo mā paripravocangarhāṃ tava mā kuryuḥ /
ataḥ prabrūhyasmai vidyāmiṣṭāmupakosalāyeti /
tasmā evaṃ jāyayokto 'pi hāprocyaivānuktvaiva kiñcitpravāsāṃcakre pravasitavān //2 //
START ChUp 4,10.3
sa ha vyādhinā anaśituṃ dadhre |
tam ācāryajāyā uvāca brahmacārinn aśāna |
kiṃ nu na aśnāsi iti |
sa ha uvāca bahava ime 'smin puruṣe kāmā nānātyāyāḥ |
vyādhībhīḥ pratipūrṇo 'smi |
na as/iṣyāmi iti

ChUpBh_4,10.3 sa hopakosalo vyādhinā mānasena duḥkhenānaśitumanaśanaṃ kartuṃ dadhre dhṛtavānmanaḥ /
taṃ tūṣṇīmagnyagāre 'vasthitamācāryajāyovāca he brahmacārinnaśāna bhuṅkṣva kiṃ nu kasmānnu kāraṇānnāśnāsīti /
sa hovāca bahavo 'neke 'sminpuruṣe 'kṛtārthe prākṛte kāmā icchāḥ kartavyaṃ prati nānātyayo 'tigamanaṃ yeṣāṃ vyādhīnāṃ kartavyacintānāṃ te nānātyayā vyādhayaḥ kartavyatāprāptinimittāni cittaduḥkhānītyarthaḥ /
taiḥ pratipūrṇo 'smi /
ato nāśiṣyāmīti //3 //
START ChUp 4,10.4
atha hāgnayaḥ samūdire |
tapto brahmacārī kuśalaṃ naḥ paryacārīt |
hantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ |
prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti

ChUpBh_4,10.4 uktvā tūṣṇīṃbhūte brahmacāriṇyatha hāgnayaḥ śuśrūṣayā'varjitāḥ kāruṇyāviṣṭāḥ santasrayo 'pi samūdire saṃbhūyoktavantaḥ /
hantedānīmasmai brahmacāriṇe 'smadbhaktāya duḥkhitāya tapasvine śraddadhānāya sarve 'nuśāsmo 'nuprabravāma brahmavidyāmiti /
evaṃ saṃpradhārya tasmai hocuruktavantaḥ prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti //4 //
START ChUp 4,10.5
sa hovāca |
vijānāmy ahaṃ yat prāṇo brahma |
kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti |
te hocuḥ |
yad vāva kaṃ tad eva kham |
yad eva khaṃ tad eva kam iti |
prāṇaṃ ca hāsmai tad ākāśaṃ cocuḥ