છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.10

છુપ્ભ્_4,9.3 કિઞ્ચ શ્રુતં હિ યસ્માન્મમ વિદ્યત એવાસ્મિન્નર્થે ભગવત્સમેભ્ય ૠષિભ્યઃ ।
આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા વિદિતા સાધિષ્ઠં સાધુતમત્વં પ્રાપદિતિ પ્રાપ્નોતીત્યતો ભગવાનેબ બ્રૂયાદિત્યુક્ત આચાર્યો ઽબ્રવીત્તસ્મૈ તામેવ દૈવતૈરુક્તાં વિદ્યામ્ ।
અત્ર હ ન કિઞ્ચન ષોડશકલવિદ્યાયાઃ કિઞ્ચિદેકદેશમાત્રમપિ ન વીયાય ન વિગતમિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસો વિદ્યાપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥3॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,10.1
ઉપકોસલો હ વૈ કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચાર્યમ્ ઉવાસ ।
તસ્ય હ દ્વાદશ વાર્ષાન્ય્ અગ્નીન્ પરિચચાર ।
સ હ સ્માન્યાન્ અન્તેવાસિનઃ સમાવર્તયંસ્ તં હ સ્મૈવ ન સમાવર્તયતિ

છુપ્ભ્_4,10.1 પુનર્બ્રહ્મવિદ્યાં પ્રકારાન્તરેણ વક્ષ્યામીત્યારભેત ગતિં ચ તદ્વિદો ઽગ્નિવિદ્યાં ચ ।
આખ્યાયિકા પૂર્વવચ્છ્રદ્ધાતપસોર્બ્રહ્મવિદ્યાસાધનત્વપ્રદશ્રનાર્થા-ઉપકોસલો હ વૈ નામતઃ કમલસ્યાપત્યં કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચર્યમુવાસ તસ્ય, હઃ એતિહ્યાર્થઃ ।
તસ્યાઽચાર્યસ્ય દ્વાદશ વર્ષાણ્યગ્નીન્પરિચચારાગ્નીનાં પરિચરણં કૃતવાન્ ।
સ હ સ્માઽચાર્યો ઽન્યાન્બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાધ્યાયં ગ્રાહયિત્વા સમાવર્તયંસ્તમેવોપકોસલમેકં ન સમાવર્તયતિ સ્મ હ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,10.2
તં જાયોવાચ તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલમ્ અગ્નીન્ પરિચચારીત્ ।
મા ત્વા અગ્નયઃ પરિપ્રવોચન્ ।
પ્રબ્રૂહ્ય્ અસ્મા ઇતિ ।
તસ્મૈ હાપ્રોચ્યૈવ પ્રવાસાં ચક્રે

છુપ્ભ્_4,10.2 તમાચાર્યજાયોવાચ તપ્તોબ્રહ્મચારી કુશલં સમ્યગગ્નીન્પરિચચારીત્પરિચરિતવાન્ ।
ભગવાંશ્ચાગ્નિષુ ભક્તં ન સમાવર્તયતિ ।
અતો ઽસ્મદ્ભક્તં ન સમાવર્તયતીતિ જ્ઞાત્વા ત્વામગ્નયો મા પરિપ્રવોચન્ગર્હાં તવ મા કુર્યુઃ ।
અતઃ પ્રબ્રૂહ્યસ્મૈ વિદ્યામિષ્ટામુપકોસલાયેતિ ।
તસ્મા એવં જાયયોક્તો ઽપિ હાપ્રોચ્યૈવાનુક્ત્વૈવ કિઞ્ચિત્પ્રવાસાંચક્રે પ્રવસિતવાન્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,10.3
સ હ વ્યાધિના અનશિતું દધ્રે ।
તમ્ આચાર્યજાયા ઉવાચ બ્રહ્મચારિન્ન્ અશાન ।
કિં નુ ન અશ્નાસિ ઇતિ ।
સ હ ઉવાચ બહવ ઇમે ઽસ્મિન્ પુરુષે કામા નાનાત્યાયાઃ ।
વ્યાધીભીઃ પ્રતિપૂર્ણો ઽસ્મિ ।
ન અસ્।ઇષ્યામિ ઇતિ

છુપ્ભ્_4,10.3 સ હોપકોસલો વ્યાધિના માનસેન દુઃખેનાનશિતુમનશનં કર્તું દધ્રે ધૃતવાન્મનઃ ।
તં તૂષ્ણીમગ્ન્યગારે ઽવસ્થિતમાચાર્યજાયોવાચ હે બ્રહ્મચારિન્નશાન ભુઙ્ક્ષ્વ કિં નુ કસ્માન્નુ કારણાન્નાશ્નાસીતિ ।
સ હોવાચ બહવો ઽનેકે ઽસ્મિન્પુરુષે ઽકૃતાર્થે પ્રાકૃતે કામા ઇચ્છાઃ કર્તવ્યં પ્રતિ નાનાત્યયો ઽતિગમનં યેષાં વ્યાધીનાં કર્તવ્યચિન્તાનાં તે નાનાત્યયા વ્યાધયઃ કર્તવ્યતાપ્રાપ્તિનિમિત્તાનિ ચિત્તદુઃખાનીત્યર્થઃ ।
તૈઃ પ્રતિપૂર્ણો ઽસ્મિ ।
અતો નાશિષ્યામીતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,10.4
અથ હાગ્નયઃ સમૂદિરે ।
તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલં નઃ પર્યચારીત્ ।
હન્તાસ્મૈ પ્રબ્રવામેતિ તસ્મૈ હોચુઃ ।
પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ

છુપ્ભ્_4,10.4 ઉક્ત્વા તૂષ્ણીંભૂતે બ્રહ્મચારિણ્યથ હાગ્નયઃ શુશ્રૂષયાઽવર્જિતાઃ કારુણ્યાવિષ્ટાઃ સન્તસ્રયો ઽપિ સમૂદિરે સંભૂયોક્તવન્તઃ ।
હન્તેદાનીમસ્મૈ બ્રહ્મચારિણે ઽસ્મદ્ભક્તાય દુઃખિતાય તપસ્વિને શ્રદ્દધાનાય સર્વે ઽનુશાસ્મો ઽનુપ્રબ્રવામ બ્રહ્મવિદ્યામિતિ ।
એવં સંપ્રધાર્ય તસ્મૈ હોચુરુક્તવન્તઃ પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,10.5
સ હોવાચ ।
વિજાનામ્ય્ અહં યત્ પ્રાણો બ્રહ્મ ।
કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામીતિ ।
તે હોચુઃ ।
યદ્ વાવ કં તદ્ એવ ખમ્ ।
યદ્ એવ ખં તદ્ એવ કમ્ ઇતિ ।
પ્રાણં ચ હાસ્મૈ તદ્ આકાશં ચોચુઃ