Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 3.11

iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
ChUpBh_3.8.1-4, 9.1-4, 10.1-4 tathā paścāduttarata ūrdhvamudetā viparyayeṇāstametā /
pūrvasmātpūrvasmāddviguṇottarottareṇa kālenetyapaurāṇaṃ darśanam /
savituścaturdiśamindrayamavaruṇasomapurīṣūdayāstamayakālasya tulyatvaṃ hi paurāṇikairuktam /
mānasottarasya mūrdhani meroḥ pradakṣiṇāvṛttestulyatvāditi /
atroktaḥ parihāra ācāryaiḥ /
amarāvatyādīnāṃ purīṇāṃ dviguṇottarottareṇa kālenodvāsaḥ syāt /
udayaśca nāma savitustannivāsināṃ prāṇināṃ cakṣugocarāpattistadatyayaṣcastamanaṃ na paramārthata udayāstamane staḥ /
tannivāsināṃ ca prāṇināmabhāve tānprati tenaiva mārgeṇa gacchannapi naivodetā nāstameteti cakṣurgocarāpattestadatyayasya cābhāvāt /
tathāmarāvatyāḥ sakāśāddviguṇaṃ kālaṃ saṃyamanī purī vasatyatastannivāsinaḥ prāṇinaḥ prati dakṣiṇata ivodetyuttarato 'stametītyucyate 'smadbuddhiṃ cāpekṣya /
tathottarāsvapi purīṣu yojanā /
sarveṣāṃ ca meruruttarato bhavati /
yadāmarāvatyāṃ madhyāhnagataḥ savitā tadā saṃyamanyāmudyandṛśyate tatra madhyāhnagato vāruṇyāmudyandṛśyate, tathottarasyāṃ, pradakṣiṇāvṛttestulyatvāt /
ilāvṛtavāsināṃ sarvataḥ parvataprākāranivāritādityaraśmīnāṃ savitordhva ivodetāvagistametā dṛśyate /
parvatordhvacchidrapraveśātsavitṛprakāśasya /
tathargādyamṛtopajīvināmamṛtānāṃ ca dviguṇottarottaravīryavattvamanumīyate bhogakāladvaiguṇyaliṅgena /
udyamanasaṃveśanādi devānāṃ rudrādīnāṃ viduṣaśca samānam //1-4 //
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasyāṣṭamanavamadaśamakhaṇḍāḥ
=======================================================================
START ChUp 3,11.1
atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāstam etaikala eva madhye sthātā |
tad eṣa ślokaḥ

ChUpBh_3,11.1 kṛtvaivamudayāstamanena prāṇināṃ svakarmaphalabhoganimittamanugrahaṃ tatkarmaphalopabhogakṣaye tāni prāṇijātānyātmani saṃhṛtyātha tatastasmādanantaraṃ prāṇyanugrahakālādūrdhvaḥ sannātmanyudetyodgamya yānpratyudeti teṣāṃ prāṇināmabhāvātsvātmastho naivodetā nāstametaikalo 'dvitīyo 'navayavo madhye svātmanyeva sthātā /
tatra kaścidvidvānvasvādisamānacaraṇo rohitādyamṛtabhogabhāgī yathoktakrameṇa svātmānaṃ savitāramātmatvenopetya samāhitaḥ sannetaṃ mantraṃ dṛṣṭvotthito 'nyasmai pṛṣṭavate jagāda /
yatastvamāgato brahmalokātkiṃ tatrāpyahorātrābhyāṃ parivartamānaḥ savitā prāṇināmāyuḥ kṣapayati yathehāsmākamityevaṃ pṛṣṭaḥ pratyāha /
tattatra yathā pṛṣṭe yathokte cārtha eṣa śloko bhavati tanokto yogineti śrutervacanamidam //1 //
START ChUp 3,11.2
na vai tatra na nimloca |
nodiyāya kadācana |
devās tenāhaṃ satyena |
mā virādhiṣi brahmaṇeti

ChUpBh_3,11.2 na vai tatra yato 'haṃ brahmalokādāgatastasminna vai tatraitadasti yatpṛcchasi /
na hi tatra nimloco 'stamagamatsavitā na codiyāyodgataḥ kutaścitkadācana kasmiṃścidapi kāla iti /
udayāstamayavarjito brahmaloka ityanupapannamityuktaḥ śuthamiva pratipede /
he devāḥ sākṣiṇo yūyaṃ śṛṇuta yathā mayoktaṃ satyaṃ vacastena steyanāhaṃ brahmaṇā brahmasvarūpeṇa mā virādhiṣi mā virudhyeyamaprāptirbrahmaṇā mama mā bhūdityarthaḥ //2 //
START ChUp 3,11.3
na ha vā asmā udeti na nimlocati |
sakṛd divā haivāsmai bhavati |
ya etām evaṃ brahmopaniṣadaṃ veda

ChUpBh_3,11.3 satyaṃ tenoktamityāha śrutiḥ-na ha vā asmai yathoktabrahmavide nodeti na nimlocati nāstameti kiṃ tu brahmavide 'smai sakṛddivā haiva sadaivāharbhavati svayañjyotiṣṭvādya etāṃ yathoktāṃ brahmopaniṣadaṃ vedaguhyaṃ veda /
evaṃ tantreṇa vaṃśāditrayaṃ pratyamṛtasambandhaṃ ca yaccānyadavocāmaivaṃ jānātītyarthaḥ /
vidvānudayāstamayakālāparicchedyaṃ nityamajaṃ brahma bhavatītyarthaḥ //3 //
START ChUp 3,11.4
tad dhaitad brahmā prajāpataya uvāca |
prajāpatir manave |
manuḥ prajābhyaḥ |
tad dhaitad uddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca

ChUpBh_3,11.4 taddhaitanmadhujñānaṃ brahmā hiraṇyagarbho virāje prajāpataya uvāca /
so 'pi manave /
manurikṣvākvādyābhyaḥ prajābhyaḥ provāceti vidyāṃ stauti brahmādiviśiṣṭakramāgateti /
kiṃ ca taddhaitanmadhujñānamuddālakāyā'ruṇaye pitā
START ChUp 3,11.5
idaṃ vāva taj jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyāt praṇāyyāya vāntevāsine

ChUpBh_3,11.5 idaṃ vāva tadyathoktamanyo 'pi jyeṣṭhāya putrāya sarvapriyārhāya brahma prabrūyāt /
praṇāyyāya vā yogyāyāyantevāsine śiṣyāya //5 //
START ChUp 3,11.6
nānyasmai kasmaicana |
yady apy asmā imām adbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyād etad eva tato bhūya iti