છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.11

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
છુપ્ભ્_3.8.1-4, 9.1-4, 10.1-4 તથા પશ્ચાદુત્તરત ઊર્ધ્વમુદેતા વિપર્યયેણાસ્તમેતા ।
પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માદ્દ્વિગુણોત્તરોત્તરેણ કાલેનેત્યપૌરાણં દર્શનમ્ ।
સવિતુશ્ચતુર્દિશમિન્દ્રયમવરુણસોમપુરીષૂદયાસ્તમયકાલસ્ય તુલ્યત્વં હિ પૌરાણિકૈરુક્તમ્ ।
માનસોત્તરસ્ય મૂર્ધનિ મેરોઃ પ્રદક્ષિણાવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાદિતિ ।
અત્રોક્તઃ પરિહાર આચાર્યૈઃ ।
અમરાવત્યાદીનાં પુરીણાં દ્વિગુણોત્તરોત્તરેણ કાલેનોદ્વાસઃ સ્યાત્ ।
ઉદયશ્ચ નામ સવિતુસ્તન્નિવાસિનાં પ્રાણિનાં ચક્ષુગોચરાપત્તિસ્તદત્યયષ્ચસ્તમનં ન પરમાર્થત ઉદયાસ્તમને સ્તઃ ।
તન્નિવાસિનાં ચ પ્રાણિનામભાવે તાન્પ્રતિ તેનૈવ માર્ગેણ ગચ્છન્નપિ નૈવોદેતા નાસ્તમેતેતિ ચક્ષુર્ગોચરાપત્તેસ્તદત્યયસ્ય ચાભાવાત્ ।
તથામરાવત્યાઃ સકાશાદ્દ્વિગુણં કાલં સંયમની પુરી વસત્યતસ્તન્નિવાસિનઃ પ્રાણિનઃ પ્રતિ દક્ષિણત ઇવોદેત્યુત્તરતો ઽસ્તમેતીત્યુચ્યતે ઽસ્મદ્બુદ્ધિં ચાપેક્ષ્ય ।
તથોત્તરાસ્વપિ પુરીષુ યોજના ।
સર્વેષાં ચ મેરુરુત્તરતો ભવતિ ।
યદામરાવત્યાં મધ્યાહ્નગતઃ સવિતા તદા સંયમન્યામુદ્યન્દૃશ્યતે તત્ર મધ્યાહ્નગતો વારુણ્યામુદ્યન્દૃશ્યતે, તથોત્તરસ્યાં, પ્રદક્ષિણાવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાત્ ।
ઇલાવૃતવાસિનાં સર્વતઃ પર્વતપ્રાકારનિવારિતાદિત્યરશ્મીનાં સવિતોર્ધ્વ ઇવોદેતાવગિસ્તમેતા દૃશ્યતે ।
પર્વતોર્ધ્વચ્છિદ્રપ્રવેશાત્સવિતૃપ્રકાશસ્ય ।
તથર્ગાદ્યમૃતોપજીવિનામમૃતાનાં ચ દ્વિગુણોત્તરોત્તરવીર્યવત્ત્વમનુમીયતે ભોગકાલદ્વૈગુણ્યલિઙ્ગેન ।
ઉદ્યમનસંવેશનાદિ દેવાનાં રુદ્રાદીનાં વિદુષશ્ચ સમાનમ્ ॥1-4 ॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટમનવમદશમખણ્ડાઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,11.1
અથ તત ઊર્ધ્વ ઉદેત્ય નૈવોદેતા નાસ્તમ્ એતૈકલ એવ મધ્યે સ્થાતા ।
તદ્ એષ શ્લોકઃ

છુપ્ભ્_3,11.1 કૃત્વૈવમુદયાસ્તમનેન પ્રાણિનાં સ્વકર્મફલભોગનિમિત્તમનુગ્રહં તત્કર્મફલોપભોગક્ષયે તાનિ પ્રાણિજાતાન્યાત્મનિ સંહૃત્યાથ તતસ્તસ્માદનન્તરં પ્રાણ્યનુગ્રહકાલાદૂર્ધ્વઃ સન્નાત્મન્યુદેત્યોદ્ગમ્ય યાન્પ્રત્યુદેતિ તેષાં પ્રાણિનામભાવાત્સ્વાત્મસ્થો નૈવોદેતા નાસ્તમેતૈકલો ઽદ્વિતીયો ઽનવયવો મધ્યે સ્વાત્મન્યેવ સ્થાતા ।
તત્ર કશ્ચિદ્વિદ્વાન્વસ્વાદિસમાનચરણો રોહિતાદ્યમૃતભોગભાગી યથોક્તક્રમેણ સ્વાત્માનં સવિતારમાત્મત્વેનોપેત્ય સમાહિતઃ સન્નેતં મન્ત્રં દૃષ્ટ્વોત્થિતો ઽન્યસ્મૈ પૃષ્ટવતે જગાદ ।
યતસ્ત્વમાગતો બ્રહ્મલોકાત્કિં તત્રાપ્યહોરાત્રાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ સવિતા પ્રાણિનામાયુઃ ક્ષપયતિ યથેહાસ્માકમિત્યેવં પૃષ્ટઃ પ્રત્યાહ ।
તત્તત્ર યથા પૃષ્ટે યથોક્તે ચાર્થ એષ શ્લોકો ભવતિ તનોક્તો યોગિનેતિ શ્રુતેર્વચનમિદમ્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,11.2
ન વૈ તત્ર ન નિમ્લોચ ।
નોદિયાય કદાચન ।
દેવાસ્ તેનાહં સત્યેન ।
મા વિરાધિષિ બ્રહ્મણેતિ

છુપ્ભ્_3,11.2 ન વૈ તત્ર યતો ઽહં બ્રહ્મલોકાદાગતસ્તસ્મિન્ન વૈ તત્રૈતદસ્તિ યત્પૃચ્છસિ ।
ન હિ તત્ર નિમ્લોચો ઽસ્તમગમત્સવિતા ન ચોદિયાયોદ્ગતઃ કુતશ્ચિત્કદાચન કસ્મિંશ્ચિદપિ કાલ ઇતિ ।
ઉદયાસ્તમયવર્જિતો બ્રહ્મલોક ઇત્યનુપપન્નમિત્યુક્તઃ શુથમિવ પ્રતિપેદે ।
હે દેવાઃ સાક્ષિણો યૂયં શૃણુત યથા મયોક્તં સત્યં વચસ્તેન સ્તેયનાહં બ્રહ્મણા બ્રહ્મસ્વરૂપેણ મા વિરાધિષિ મા વિરુધ્યેયમપ્રાપ્તિર્બ્રહ્મણા મમ મા ભૂદિત્યર્થઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,11.3
ન હ વા અસ્મા ઉદેતિ ન નિમ્લોચતિ ।
સકૃદ્ દિવા હૈવાસ્મૈ ભવતિ ।
ય એતામ્ એવં બ્રહ્મોપનિષદં વેદ

છુપ્ભ્_3,11.3 સત્યં તેનોક્તમિત્યાહ શ્રુતિઃ-ન હ વા અસ્મૈ યથોક્તબ્રહ્મવિદે નોદેતિ ન નિમ્લોચતિ નાસ્તમેતિ કિં તુ બ્રહ્મવિદે ઽસ્મૈ સકૃદ્દિવા હૈવ સદૈવાહર્ભવતિ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાદ્ય એતાં યથોક્તાં બ્રહ્મોપનિષદં વેદગુહ્યં વેદ ।
એવં તન્ત્રેણ વંશાદિત્રયં પ્રત્યમૃતસમ્બન્ધં ચ યચ્ચાન્યદવોચામૈવં જાનાતીત્યર્થઃ ।
વિદ્વાનુદયાસ્તમયકાલાપરિચ્છેદ્યં નિત્યમજં બ્રહ્મ ભવતીત્યર્થઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,11.4
તદ્ ધૈતદ્ બ્રહ્મા પ્રજાપતય ઉવાચ ।
પ્રજાપતિર્ મનવે ।
મનુઃ પ્રજાભ્યઃ ।
તદ્ ધૈતદ્ ઉદ્દાલકાયારુણયે જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રોવાચ

છુપ્ભ્_3,11.4 તદ્ધૈતન્મધુજ્ઞાનં બ્રહ્મા હિરણ્યગર્ભો વિરાજે પ્રજાપતય ઉવાચ ।
સો ઽપિ મનવે ।
મનુરિક્ષ્વાક્વાદ્યાભ્યઃ પ્રજાભ્યઃ પ્રોવાચેતિ વિદ્યાં સ્તૌતિ બ્રહ્માદિવિશિષ્ટક્રમાગતેતિ ।
કિં ચ તદ્ધૈતન્મધુજ્ઞાનમુદ્દાલકાયાઽરુણયે પિતા
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,11.5
ઇદં વાવ તજ્ જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રબ્રૂયાત્ પ્રણાય્યાય વાન્તેવાસિને

છુપ્ભ્_3,11.5 ઇદં વાવ તદ્યથોક્તમન્યો ઽપિ જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય સર્વપ્રિયાર્હાય બ્રહ્મ પ્રબ્રૂયાત્ ।
પ્રણાય્યાય વા યોગ્યાયાયન્તેવાસિને શિષ્યાય ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,11.6
નાન્યસ્મૈ કસ્મૈચન ।
યદ્ય્ અપ્ય્ અસ્મા ઇમામ્ અદ્ભિઃ પરિગૃહીતાં ધનસ્ય પૂર્ણાં દદ્યાદ્ એતદ્ એવ તતો ભૂય ઇતિ