Caturvargasaṃgraha · Chapter 4
bhogābhogavilopakopakalahair astokaśokākulaṃ kāmaṃ kāmam akāmadhāmasamayaṃ yogaṃ viyogānugam |
rogodgāravikārapākaviṣamaṃ nirmūlya netravyathāḥ sekaṃ mokṣaphalasya saṃśayataror ekaṃ vivekaṃ numaḥ ||
udyāne mudhacandrikā śaśimukhīgītaṃ suhṛtsatkathā kasyedaṃ na sukhādhikaṃ sukhasakhīṃ prītiṃ parāṃ varṣati |
kiṃ tv etat khalasaṅgasarparasanāmātaṅgakarṇāñcala prauḍhāpāṅgapataṅgapakṣagaṇikānāgendrajālopamam ||
bālyaṃ duḥsahamohasaṃhatihataṃ rāgolbaṇaṃ yauvanaṃ vṛddhatvaṃ sakalopabhogakalanāvaikalyaśalyākulam |
vairāgyeṇa vinā vinaṣṭavimalālokaṃ saśokaṃ sadā saṃsāre saratāṃ punaḥ punar aho yātaṃ vṛthā jīvitam ||
dṛṣṭā bālakaceṣṭā yauvanadarpo 'tha vṛddhavairāgyam |
sāpi gatā so 'pi gatas tad api gataṃ svapnamāyeyam ||
punaḥpunarjanmasahasrahetur malīmasaḥ snehasamo 'sti nānyaḥ |
puṃsaḥ pradīpasya ca yaḥ karoti sevonmukhatvaṃ gṛhasaṃvibhāge ||
ākrāntaṃ piśunair narendrabhavanaṃ vidyāgṛhaṃ matsarair āyāsair draviṇaṃ kulaṃ kutanayair nānāvitogaiḥ sukham |
sādhutvaṃ khalavañcanāparibhavaiś cintāsahasrair manas tan nāsty eva na yat saroṣakaluṣaṃ nirdoṣa ekaḥ śamaḥ ||
bhoge rogabhayaṃ sukhe kṣayabhayaṃ vitte 'gnibhūbhṛdbhayaṃ dāsye svāmibhayaṃ gune khalabhayaṃ vaṃśe kuyoṣidbhayam |
māne mlānibhayaṃ jaye ripubhayaṃ kāye kṛtāntād bhayaṃ sarvaṃ nāma bhave bhaved bhayam aho vairāgyam evābhayam ||
kṛtaṃ śamajalena yair viratatīvratṛṣṇaṃ manaḥ paraṃ bhavaparābhavoddharaṇadhīradhuryair na te |
bhajanti jananījanaprasṛtadugdhadhārāghana stanapraṇayi tat punar daśanaśūnyam āsyaṃ narāḥ ||
utsṛjya saṃtoṣasukhāmṛtāni prītyai parārādhanasādhanāni |
aho nu mānāni dhanāni puṃsāṃ ghanāni nidrāsukhasādhanāni ||
vivekasvādhīne vijanagamane janmaśamane vikāre saṃsāre vyasanaparihāre 'pi sukare |
puraṃ lajjā sādhoḥ prasavasamaye śoṇitamaye punaḥ pāṇiṃ mūrdhni kṣipati yadi dhātrīti patitaḥ ||
āyāsaprasave vicāravirase lajjājugupsāspade rāgāndhā viramanti naiva kupade strībhoganāmni cyutāḥ |
cittaṃ nāsti sacetsām api nijākarṣe vimarṣaḥ kṣaṇaṃ ratyanyeṣu paraṅmukhatvam aniśaṃ prāpnoti nāyaṃ janaḥ ||
keśākule raktakaṣāyapaṅkakapālabhāji prakaṭāsthidante |
kāyaśmaśāne ramate 'ṅganānāṃ kāmākulaḥ kāmukakākalokaḥ ||
aho tṛṣṇā veśyā sakalajanatāmohanakarī vidagdhā mugdhānāṃ harati vivaśānāṃ śamadhanam |
vipaddīkṣādakṣāsahataralatāraiḥ praṇayinī kaṭākṣaiḥ kūṭākṣaiḥ kapaṭakuṭilaiḥ kāmakitavaḥ ||
bālyaṃ kulīrajananījanakapramohaṃ tadyauvanaṃ kulaṭabhāsubhagopayogam |
vṛddhatvam apy upacitaṃ kukalatraputraiḥ satyaṃ na kiṃcid idam atra khacitramitram ||
na kasya kurvanti śamopadeśaṃ svapnopamāni priyasaṃgatāni |
jarānipītani ca yauvanāni kṛtāntadaṣṭāni ca jīvitāni ||
cintyante yadi nāma rāmanahuṣaśvetādirājarṣayaḥ kiṃ tair yāti viśālakālakalanāmīlatkathākautukaiḥ |
gaṇyantāṃ svadṛśaiva bhūrivibhavā dṛṣṭāś ca naṣṭāś ca ye tasmāt sarvam anityatākavalitaṃ jñātvā śamaḥ smaryatām ||
yadā lolā lakṣmīḥ kṣitipatiraṇāraṇyahariṇī yadā svapnomeṣā tanughanataḍidyauvanaruciḥ |
yadā kālaḥ kāmaṃ janajalajakiñjalkamadhupas tadā saṃsāre 'sminn avibudhamano noparamate ||
saṃtoṣāmbhaḥ pibati nibhṛtasvaccham icchāmayūrī bhrāntvā cāntaḥkaraṇahariṇo yāti viśrāntim antaḥ |
līnaś cāyaṃ śamatarujale śītale tāpatāntiṃ mīlatkāmas tyajati niyataṃ mattacittadvipendraḥ ||
yāte bhoge smaraṇapadavīṃ saktanānāviyoge śokaḥ stokaṃ spṛśati na manaḥ sarvathā nirvyathānām |
kāle kāle kila kalayatām antavatsarvamantaḥ prāyaḥ kāyakṣayaparicaye niścaye nirbharaṃ naḥ ||
yātu vyaktiṃ kusumasamayaḥ saṃcayaḥ saurabhāṇāṃ khe khelanto malayanilayāḥ saṃtataṃ vāntu vātāḥ |
kāmaḥ kāmaṃ kṣapayatu dhṛtiṃ pakṣmalākṣīkaṭākṣaiḥ śāntiś citte sthirasukhasakhī nirvikāre mamāstu ||
jarānigīrṇe subhagābhimāne mlāne śanair bhūtilatāpratāne |
dhanāvadāne śithilābhimāne dhṛtir nidhāne praśamābhidhāne ||
rāgeṇa sārdhaṃ vayasi prayāte gateṣu bhogeṣu saha spṛhābhiḥ |
dehe ca mohena samaṃ pralīne nirargalo 'sāv apavargamārgaḥ ||
cittaṃ vātavikāsipāṃsusacivaṃ rūpaṃ dināntātapaṃ bhogaṃ durgatagehabandhacapalaṃ puṣpasmitaṃ yauvanam |
svapnaṃ bandhusamāgamaṃ tanum api prasthānapuṇyaprapāṃ nityaṃ cintayatāṃ bhavanti na satāṃ bhūyo bhavagranthayaḥ ||
abhinnārthānarthaḥ suhṛdariparicchedarahitaḥ samāvajñāmānaḥ sadṛśasukhaduḥkhavyatirekaḥ |
na maunī nāmaunī vanajalasamānāsanamanā na dainyaṃ nādainyaṃ spṛśati guṇanairguṇyavirataḥ ||
sā dūre haricandanasya na paraṃ hāreṇa kiṃ hāritā no kāntākucamaṇḍalasya sulabhā candre daridre kutaḥ |
gīte saṃgatir eva nāsti samatā tasyāṃ na siddhāmadhor nairāśye sahasaiva cetasi kṛte yā prītir ujjṛmbhate ||
labdhāvadhiḥ satyasukhāmṛtasya navapramodādbhutapūrṇakāmaḥ |
bhārāvatārād iva nirvṛto 'haṃ tyāgena sarvāgrahasaṃgrahāṇām ||
dhanārjanavicintanaṃ hṛdayaropitāśāvanaṃ vṛthā caraṇaśātanaṃ khalakadaryasaṃsevanam |
sadā vyasanaśocanaṃ priyaviyogadīnānanaṃ vihāya gṛhamajjanaṃ vrajati puṇyavān nirjanam ||
nāsti svastikaraḥ paraḥ paribhavo dharmātmanāṃ prāṇinām āpattāpaśamakṣamaṃ dhanasamaṃ nānyatkriyājīvitam |
saṃsāre param asti no 'tra sukhadaṃ ramyaṃ na rāmānanāt sarvakleśavināśanirvrtirasaḥ ko nāma mokṣāt paraḥ ||
caturvargopadeśena kṣemendreṇa yad arjitam |
puṇyaṃ tenāstu loko 'yaṃ caturvargasya bhājanam ||
Original text: Caturvargasaṃgraha · Edition: Paṇḍit Durgāprasād Kāśīnāth Pāṇḍuraṅg Parab Kāvyāmālā Part 5 Bombay Nirnaya Sagar Press 85-101 · Data entry Daniele Cuneo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0