ચતુર્વર્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4

ભોગાભોગવિલોપકોપકલહૈર્ અસ્તોકશોકાકુલં કામં કામમ્ અકામધામસમયં યોગં વિયોગાનુગમ્ ।
રોગોદ્ગારવિકારપાકવિષમં નિર્મૂલ્ય નેત્રવ્યથાઃ સેકં મોક્ષફલસ્ય સંશયતરોર્ એકં વિવેકં નુમઃ ॥

ઉદ્યાને મુધચન્દ્રિકા શશિમુખીગીતં સુહૃત્સત્કથા કસ્યેદં ન સુખાધિકં સુખસખીં પ્રીતિં પરાં વર્ષતિ ।
કિં ત્વ્ એતત્ ખલસઙ્ગસર્પરસનામાતઙ્ગકર્ણાઞ્ચલ પ્રૌઢાપાઙ્ગપતઙ્ગપક્ષગણિકાનાગેન્દ્રજાલોપમમ્ ॥

બાલ્યં દુઃસહમોહસંહતિહતં રાગોલ્બણં યૌવનં વૃદ્ધત્વં સકલોપભોગકલનાવૈકલ્યશલ્યાકુલમ્ ।
વૈરાગ્યેણ વિના વિનષ્ટવિમલાલોકં સશોકં સદા સંસારે સરતાં પુનઃ પુનર્ અહો યાતં વૃથા જીવિતમ્ ॥

દૃષ્ટા બાલકચેષ્ટા યૌવનદર્પો ઽથ વૃદ્ધવૈરાગ્યમ્ ।
સાપિ ગતા સો ઽપિ ગતસ્ તદ્ અપિ ગતં સ્વપ્નમાયેયમ્ ॥

પુનઃપુનર્જન્મસહસ્રહેતુર્ મલીમસઃ સ્નેહસમો ઽસ્તિ નાન્યઃ ।
પુંસઃ પ્રદીપસ્ય ચ યઃ કરોતિ સેવોન્મુખત્વં ગૃહસંવિભાગે ॥

આક્રાન્તં પિશુનૈર્ નરેન્દ્રભવનં વિદ્યાગૃહં મત્સરૈર્ આયાસૈર્ દ્રવિણં કુલં કુતનયૈર્ નાનાવિતોગૈઃ સુખમ્ ।
સાધુત્વં ખલવઞ્ચનાપરિભવૈશ્ ચિન્તાસહસ્રૈર્ મનસ્ તન્ નાસ્ત્ય્ એવ ન યત્ સરોષકલુષં નિર્દોષ એકઃ શમઃ ॥

ભોગે રોગભયં સુખે ક્ષયભયં વિત્તે ઽગ્નિભૂભૃદ્ભયં દાસ્યે સ્વામિભયં ગુને ખલભયં વંશે કુયોષિદ્ભયમ્ ।
માને મ્લાનિભયં જયે રિપુભયં કાયે કૃતાન્તાદ્ ભયં સર્વં નામ ભવે ભવેદ્ ભયમ્ અહો વૈરાગ્યમ્ એવાભયમ્ ॥

કૃતં શમજલેન યૈર્ વિરતતીવ્રતૃષ્ણં મનઃ પરં ભવપરાભવોદ્ધરણધીરધુર્યૈર્ ન તે ।
ભજન્તિ જનનીજનપ્રસૃતદુગ્ધધારાઘન સ્તનપ્રણયિ તત્ પુનર્ દશનશૂન્યમ્ આસ્યં નરાઃ ॥

ઉત્સૃજ્ય સંતોષસુખામૃતાનિ પ્રીત્યૈ પરારાધનસાધનાનિ ।
અહો નુ માનાનિ ધનાનિ પુંસાં ઘનાનિ નિદ્રાસુખસાધનાનિ ॥

વિવેકસ્વાધીને વિજનગમને જન્મશમને વિકારે સંસારે વ્યસનપરિહારે ઽપિ સુકરે ।
પુરં લજ્જા સાધોઃ પ્રસવસમયે શોણિતમયે પુનઃ પાણિં મૂર્ધ્નિ ક્ષિપતિ યદિ ધાત્રીતિ પતિતઃ ॥

આયાસપ્રસવે વિચારવિરસે લજ્જાજુગુપ્સાસ્પદે રાગાન્ધા વિરમન્તિ નૈવ કુપદે સ્ત્રીભોગનામ્નિ ચ્યુતાઃ ।
ચિત્તં નાસ્તિ સચેત્સામ્ અપિ નિજાકર્ષે વિમર્ષઃ ક્ષણં રત્યન્યેષુ પરઙ્મુખત્વમ્ અનિશં પ્રાપ્નોતિ નાયં જનઃ ॥

કેશાકુલે રક્તકષાયપઙ્કકપાલભાજિ પ્રકટાસ્થિદન્તે ।
કાયશ્મશાને રમતે ઽઙ્ગનાનાં કામાકુલઃ કામુકકાકલોકઃ ॥

અહો તૃષ્ણા વેશ્યા સકલજનતામોહનકરી વિદગ્ધા મુગ્ધાનાં હરતિ વિવશાનાં શમધનમ્ ।
વિપદ્દીક્ષાદક્ષાસહતરલતારૈઃ પ્રણયિની કટાક્ષૈઃ કૂટાક્ષૈઃ કપટકુટિલૈઃ કામકિતવઃ ॥

બાલ્યં કુલીરજનનીજનકપ્રમોહં તદ્યૌવનં કુલટભાસુભગોપયોગમ્ ।
વૃદ્ધત્વમ્ અપ્ય્ ઉપચિતં કુકલત્રપુત્રૈઃ સત્યં ન કિંચિદ્ ઇદમ્ અત્ર ખચિત્રમિત્રમ્ ॥

ન કસ્ય કુર્વન્તિ શમોપદેશં સ્વપ્નોપમાનિ પ્રિયસંગતાનિ ।
જરાનિપીતનિ ચ યૌવનાનિ કૃતાન્તદષ્ટાનિ ચ જીવિતાનિ ॥

ચિન્ત્યન્તે યદિ નામ રામનહુષશ્વેતાદિરાજર્ષયઃ કિં તૈર્ યાતિ વિશાલકાલકલનામીલત્કથાકૌતુકૈઃ ।
ગણ્યન્તાં સ્વદૃશૈવ ભૂરિવિભવા દૃષ્ટાશ્ ચ નષ્ટાશ્ ચ યે તસ્માત્ સર્વમ્ અનિત્યતાકવલિતં જ્ઞાત્વા શમઃ સ્મર્યતામ્ ॥

યદા લોલા લક્ષ્મીઃ ક્ષિતિપતિરણારણ્યહરિણી યદા સ્વપ્નોમેષા તનુઘનતડિદ્યૌવનરુચિઃ ।
યદા કાલઃ કામં જનજલજકિઞ્જલ્કમધુપસ્ તદા સંસારે ઽસ્મિન્ન્ અવિબુધમનો નોપરમતે ॥

સંતોષામ્ભઃ પિબતિ નિભૃતસ્વચ્છમ્ ઇચ્છામયૂરી ભ્રાન્ત્વા ચાન્તઃકરણહરિણો યાતિ વિશ્રાન્તિમ્ અન્તઃ ।
લીનશ્ ચાયં શમતરુજલે શીતલે તાપતાન્તિં મીલત્કામસ્ ત્યજતિ નિયતં મત્તચિત્તદ્વિપેન્દ્રઃ ॥

યાતે ભોગે સ્મરણપદવીં સક્તનાનાવિયોગે શોકઃ સ્તોકં સ્પૃશતિ ન મનઃ સર્વથા નિર્વ્યથાનામ્ ।
કાલે કાલે કિલ કલયતામ્ અન્તવત્સર્વમન્તઃ પ્રાયઃ કાયક્ષયપરિચયે નિશ્ચયે નિર્ભરં નઃ ॥

યાતુ વ્યક્તિં કુસુમસમયઃ સંચયઃ સૌરભાણાં ખે ખેલન્તો મલયનિલયાઃ સંતતં વાન્તુ વાતાઃ ।
કામઃ કામં ક્ષપયતુ ધૃતિં પક્ષ્મલાક્ષીકટાક્ષૈઃ શાન્તિશ્ ચિત્તે સ્થિરસુખસખી નિર્વિકારે મમાસ્તુ ॥

જરાનિગીર્ણે સુભગાભિમાને મ્લાને શનૈર્ ભૂતિલતાપ્રતાને ।
ધનાવદાને શિથિલાભિમાને ધૃતિર્ નિધાને પ્રશમાભિધાને ॥

રાગેણ સાર્ધં વયસિ પ્રયાતે ગતેષુ ભોગેષુ સહ સ્પૃહાભિઃ ।
દેહે ચ મોહેન સમં પ્રલીને નિરર્ગલો ઽસાવ્ અપવર્ગમાર્ગઃ ॥

ચિત્તં વાતવિકાસિપાંસુસચિવં રૂપં દિનાન્તાતપં ભોગં દુર્ગતગેહબન્ધચપલં પુષ્પસ્મિતં યૌવનમ્ ।
સ્વપ્નં બન્ધુસમાગમં તનુમ્ અપિ પ્રસ્થાનપુણ્યપ્રપાં નિત્યં ચિન્તયતાં ભવન્તિ ન સતાં ભૂયો ભવગ્રન્થયઃ ॥

અભિન્નાર્થાનર્થઃ સુહૃદરિપરિચ્છેદરહિતઃ સમાવજ્ઞામાનઃ સદૃશસુખદુઃખવ્યતિરેકઃ ।
ન મૌની નામૌની વનજલસમાનાસનમના ન દૈન્યં નાદૈન્યં સ્પૃશતિ ગુણનૈર્ગુણ્યવિરતઃ ॥

સા દૂરે હરિચન્દનસ્ય ન પરં હારેણ કિં હારિતા નો કાન્તાકુચમણ્ડલસ્ય સુલભા ચન્દ્રે દરિદ્રે કુતઃ ।
ગીતે સંગતિર્ એવ નાસ્તિ સમતા તસ્યાં ન સિદ્ધામધોર્ નૈરાશ્યે સહસૈવ ચેતસિ કૃતે યા પ્રીતિર્ ઉજ્જૃમ્ભતે ॥

લબ્ધાવધિઃ સત્યસુખામૃતસ્ય નવપ્રમોદાદ્ભુતપૂર્ણકામઃ ।
ભારાવતારાદ્ ઇવ નિર્વૃતો ઽહં ત્યાગેન સર્વાગ્રહસંગ્રહાણામ્ ॥

ધનાર્જનવિચિન્તનં હૃદયરોપિતાશાવનં વૃથા ચરણશાતનં ખલકદર્યસંસેવનમ્ ।
સદા વ્યસનશોચનં પ્રિયવિયોગદીનાનનં વિહાય ગૃહમજ્જનં વ્રજતિ પુણ્યવાન્ નિર્જનમ્ ॥

નાસ્તિ સ્વસ્તિકરઃ પરઃ પરિભવો ધર્માત્મનાં પ્રાણિનામ્ આપત્તાપશમક્ષમં ધનસમં નાન્યત્ક્રિયાજીવિતમ્ ।
સંસારે પરમ્ અસ્તિ નો ઽત્ર સુખદં રમ્યં ન રામાનનાત્ સર્વક્લેશવિનાશનિર્વ્ર્તિરસઃ કો નામ મોક્ષાત્ પરઃ ॥

ચતુર્વર્ગોપદેશેન ક્ષેમેન્દ્રેણ યદ્ અર્જિતમ્ ।
પુણ્યં તેનાસ્તુ લોકો ઽયં ચતુર્વર્ગસ્ય ભાજનમ્ ॥