ચતુર્વર્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1

સત્યસ્કન્ધસ્ તરુણકરુણાપૂતપીયૂષસિક્તઃ ક્ષાન્તિચ્છાયઃ શુભમતિલતાલંકૃતઃ શીલમૂલઃ ।
ભૂયાત્ સત્ત્વપ્રસવવિલસત્પલ્લવઃ પુણ્યભાજાં ધર્મઃ પ્રોદ્યત્કુશલકુસુમઃ શ્રીફલો મઙ્ગલાય ॥

ઉપદેશાય શિષ્યાણાં સંતોષાય મનીષિણામ્ ।
ક્ષેમેન્દ્રેણ નિજશ્લોકૈઃ ક્રિયતે વર્ગસંગ્રહઃ ॥

ધર્મઃ શર્મ પરત્ર ચેહ ચ નૃણાં ધર્મો ઽન્ધકારે રવિઃ સર્વાપત્પ્રશમક્ષમઃ સુમનસાં ધર્માભિધાનો નિધિઃ ।
ધર્મો બન્ધુર્ અબાન્ધવે પૃથુપથે ધર્મઃ સુહૃન્ નિશ્ચલઃ સંસારોરુમરુસ્થલે સુરતરુર્ નાસ્ત્ય્ એવ ધર્માત્ પરઃ ॥

કર્ણે ધર્મકથા મુખે પરિચિતં ધર્માભિરામં વચશ્ ચિત્તે ધર્મમનોરથઃ પ્રણયિની સર્વત્ર ધર્મસ્થિતિઃ ।
કાયે ધર્મમયી ક્રિયા પરિકરઃ સો ઽયં શુભપ્રાપ્તયે કલ્પાપાયપદે ઽપ્ય્ ઉપપ્લવલવૈર્ અસ્પૃષ્ટવેલાફલઃ ॥

નિન્દ્યં જન્મ પ્રમોહસ્થિરતરતમસાં યન્ મનુષ્યત્વહીનં બુદ્ધ્યા હીનો મનુષ્યઃ શુભફલવિકલસ્ તુલ્યચેષ્ટઃ પશૂનામ્ ।
બુદ્ધિઃ પાણ્ડિત્યહીના ભ્રમતિ સદસતોસ્ તત્ત્વચર્ચાવિચારે પાણ્ડિત્યં ધર્મહીનં શુકસદૃશગિરાં નિષ્ફલક્લેશમ્ એવ ॥

પાણ્ડિત્યં યન્ મદાન્ધાનાં પરોત્કર્ષવિનાશનમ્ ।
માત્સર્યપાંસુપૂરેણ માતઙ્ગસ્નાનમ્ એવ તત્ ॥

તત્પ્રાજ્ઞત્વં હરતિ વિમલં યેન શીલં ન કામસ્ તદ્ધીરત્વં પ્રશમવશતાં યાન્તિ યેનેન્દ્રિયાણિ ।
તદ્વૈદગ્ધ્યં ભુવનજયિની વઞ્ચ્યતે યેન માયા તત્પાણ્ડિત્યં ભવપરિભવઃ શાન્તિમ્ આયાતિ યેન ॥

અન્ધઃ સ એવ શ્રુતવર્જિતો યઃ શઠઃ સ એવાર્થિનિરર્થકો યઃ ।
મૃતઃ સ એવાસ્તિ યશો ન યસ્ય ધર્મે ન ધીર્ યસ્ય સ એવ શોચ્યઃ ॥

હિતં ન કિંચિદ્ વિહિતં પરસ્ય દત્તં ન વિત્તં ન ચ સત્યમ્ ઉક્તમ્ ।
યસ્મિન્ દિને નિષ્ફલતાં પ્રયાતમ્ આયુઃ સ કાલઃ પરિદેવનસ્ય ॥

ન દાનતુલ્યં ધનમ્ અન્યદ્ અસ્તિ ન સત્યતુલ્યં વ્રતમ્ અન્યદ્ અસ્તિ ।
ન શીતતુલ્યં શુભમ્ અન્યદ્ અસ્તિ ન ક્ષાન્તિતુલ્યં હિતમ્ અન્યદ્ અસ્તિ ॥

સત્યં વાચિ દૃશિ પ્રસાદમયતા સર્વાશયાશ્વાસિની પાણૌ દાનવિમુક્તિર્ આત્મજનનક્લેશાન્તચિન્તા મતૌ ।
સંસક્તા હૃદયે દયૈવ દયિતા કાયે પરાર્થોદ્યમો યસ્યૈકઃ પુરુષઃ સ જીવતિ ભવે ભ્રામ્યન્ત્ય્ અજીવાઃ પરે ॥

પરપ્રાણત્રાણપ્રણિહિતધિયાં ધર્મજનની દયૈવૈકા લોકે સકલજનતાજીવિતસુધા ।
અસામાન્યં પુણ્યં મુનિભિર્ ઉદિતં જ્ઞાનનયનૈર્ અહિંસા સંસારે સ્વપુરકુશલશ્લાઘ્યસરણિઃ ॥

પ્રાણાણાં પરિરક્ષણાય સતતં સર્વાઃ ક્રિયાઃ પ્રાણિણાં પ્રાણેભ્યો ઽપ્ય્ અધિકં સમસ્તજગતાં નસ્ત્ય્ એવ કિંચિત્ પ્રિયમ્ ।
પુણ્યં તસ્ય ન શક્યતે ગણયિતું યઃ પૂર્ણકારુણ્યવાન્ પ્રાણાનામ્ અભયં દદાતિ સુકૃતી તેષામ્ અહિંસાવ્રતઃ ॥

સ એવ સત્ત્વાભરણપ્રભાવભૂર્ભુવઃ પ્રકામાભરણં નરોત્તમઃ ।
મુખામ્બુજે યસ્ય વસત્ય્ અનત્યયા સદૈવ સત્યાભરણા સરસ્વતી ॥

ક્લિન્નં કોષનિષણ્ણમ્ અર્થિવિફલં શલ્યાયતે યત્પરં વિત્તં ક્લેશાનિમિત્તમ્ એવ મલિનં યાતુ સ્વયં તત્ક્ષયમ્ ।
યત્કારુણ્યપરોપકારવિકલં ભૂભારભૂતં વપુઃ સ્વાર્થાસક્તમ્ અનર્થસાર્થસદનં મા માસ્તુ તત્ કસ્યચિત્ ॥

વન્દ્યઃ સ પુંસાં ત્રિદશાભિવન્દ્યઃ કારુણ્યપુણ્યોપચયક્રિયાભિઃ ।
સંસારસારત્વમ્ ઉપૈતિ યસ્ય પરોપકારાભરણં શરીરમ્ ॥

પરદ્રવિણનિઃસ્પૃહઃ પરકલત્રનિષ્કૌતુકઃ પરપ્રણયવત્સલઃ પરનિકારબદ્ધક્ષમઃ ।
પરસ્તુતિવિશારદઃ પરગૂનાપવાદોજ્ઝિતઃ પરાર્તિહરણોદ્યતો ભવતિ ભૂરિપુણ્યૈર્ નરઃ ॥

પદ્માનામ્ ઇવ સા સતાં સગુણતા યા સંશ્રયાર્હા શ્રિયઃ સા શ્રીર્ ભદ્રગજેન્દ્રમૂર્તિર્ ઇવ યા દાનેન વિભ્રાજતે ।
તદ્ દાનં નવચન્દ્રવદ્ યદ્ અનિશં માનેન સંપૂર્યતે માનો ઽસૌ ટૃણવન્ ન યઃ પરિચયમ્લાનઃ શનૈઃ શુષ્યતિ ॥

લક્ષ્મીર્ દાનફલા શ્રુતં શમફલં પાણિઃ સુરાર્ચાફલશ્ ચેષ્ટા ધર્મફલા પરાર્તિહરણક્રીડાફલં જીવિતમ્ ।
વાણી સત્યફલા જગત્સુખફલસ્ફીતા પ્રભાવોન્નતિર્ ભવ્યાનાં ભવશાન્તિચિન્તનફલા ભૂત્યૈ ભવત્ય્ એવ ધિઃ ॥

શીલં શિલયતાં કુલં કલયતાં સદ્ભાવમ્ અભ્યસ્યતાં વ્યાજં વર્જયતાં ગુણં ગણયતાં ધર્મે ધિયં બધ્નતામ્ ।
ક્ષાન્તિં ચિન્તયતાં તમઃ શમયતાં તત્ત્વશ્રુતિં શૃણ્વતાં સંસારે ન પરોપકારસદૃશં પશ્યામિ પુણ્યં સતામ્ ॥

તીર્થાનિ દીર્ઘાધ્વપરિશ્રમાણિ બહુવ્યયાનિ ક્રતુડમ્બરાણિ ।
તપાંસિ મુક્ત્વા તનુશોષણાનિ હિંસાવિરામે રમતાં મતિર્ વઃ ॥

યુજ્વા વિપ્રઃ શુચિર્ અનુચરઃ સંયતાત્મા તપસ્વી મન્ત્રી વિદ્વાન્ અવનિવનિતાભૂષણં ભૂમિપાલઃ ।
ધર્મોદ્યાને સુકૃતસલિલાસારસંસિચ્યમાને પૂર્ણઃ સો ઽયં કૃતયુગતરોર્ ભાવિનો બીજવાપઃ ॥

દમ્ભેન શીલવ્રતમ્ અસ્પૃહત્વં વિરક્તતા શ્રોત્રિયતા મૃદુત્વમ્ ।
એતાનિ મૂલાનિ નિગૂઢગૂઢકૌટિલ્યલીનાનિ કલિદ્રુમસ્ય ॥

યાવન્તિ દાનાનિ વદન્તિ સન્તસ્ તપાંસિ તીર્થાનિ ચ યાનિ સન્તિ ।
તત્પુણ્યમ્ એકત્ર વિભાતિ સર્વં મહાર્હમ્ એકત્ર ચ નિઃસ્પૃહત્વમ્ ॥

સતામ્ અદૈન્યં વદનસ્ય શોભા નિર્લોભતાન્તર્વચસામયાચ્ઞા ।
કાયસ્ય સત્સેવ્યમ્ અસેવ્યકત્વં પાણેર્ અનુત્તાનતલત્વમ્ એવ ॥

માન્યઃ કુલીનઃ કુલજાત્ કલાવાન્ વિદ્વાન્ કલાજ્ઞાદ્ વિદુષઃ સુશીલઃ ।
ધની સુશીલાદ્ ધનિનો ઽપિ દાતા દાતુર્ જિતા કીર્તિર્ આયાચકેન ॥

તપ્તૈસ્ તીવ્રવ્રતૈઃ કિં વિકસતિ કરુણાસ્યન્દિની યદ્ય્ અહિંસા કિં દૂરૈસ્ તીર્થસારૈર્ યદિ શમવિમલં માનસં સત્યપૂતમ્ ।
યત્નાદ્ અન્યોપકારે પ્રસરતિ યદિ ધીર્ દાનપુણ્યૈઃ કિમ્ અન્યૈઃ કિં મોક્ષોપાયયોગૈર્ યદિ શુચિમનસામ્ ઉચ્યતે ભક્તિર્ અસ્તિ ॥