Candrāloka · Chapter 5

śabdārthayoḥ prasiddhyā vā kaveḥ prauḍhivaśena vā
hārādivad alaṅkāraḥ sanniveśo manoharaḥ //

svaravyañjanasaṃdoha vyūhāmandohadohadā
gaur jagajjāgradutsekā chekānuprāsabhāsurā //

āvṛttavarṇasampūrṇaṃ vṛttyanuprāsavad vacaḥ
amandānandasandoha svacchandāspadamandiram //

lāṭānuprāsabhūr bhinnā -bhiprāyā punaruktatā
yatra syān na punaḥ śatror garjitaṃ taj jitaṃ jitam //

ślokasyārdhe tadardhe vā varṇāvṛttir yadi dhruvā
tadā matā matimatāṃ sphuṭānuprāsatā satām //

upameyopamānādāv arthānuprāsa iṣyate
candanaṃ khalu govinda caraṇadvandvavandanam //

punaruktapratīkāśaṃ punaruktārthasannibham
aṃśukāntaṃ śaśī kurvann ambarāntam upaity asau //

āvṛttavarṇastabakaṃ stavakandāṅkuraṃ kaveḥ
yamakaṃ prathamā dhurya mādhuryavacaso viduḥ //

kāvyavitpravaraiścitraṃ khaḍgabandhādi lakṣyate
teṣv ādyam ucyate śloka dvayīsajjanarañjikā //

kāminīva bhavet khaḍga lekhā cārukarālikā
kāśmīrasekā raktāṅgī śatrukaṇṭhāntikāśritā //

upamā yatra sādṛśya lakṣmīr ullasati dvayoḥ
hṛdaye khelator uccais tanvaṅgīstanayoriva //

upamānopameyatve yatraikasyaiva jāgṛtaḥ
indur indurivetyādau bhaved evam ananvayaḥ //

paryāyeṇa dvayos tac ced upameyopamā matā
dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīr artho dharma iva tvayi //

vikhyātasyopamānasya yatra syād upameyatā
indur mukham ivetyādau syāt pratīpopamā tadā //

upamāne tu līlādi padāḍhye lalitopamā
tvannetrayugalaṃ dhatte līlāṃ nīlāmbujanmanoḥ //

anekasyārthayugmasya sādṛśyaṃ stabakopamā
śrito 'smi caraṇau viṣṇor bhṛṅgas tāmarasaṃ yathā //

syāt saṃpūrṇopamā yatra dvayor api vidheyatā
padmānīva vinidrāṇi netrāṇy āsann aharmukhe //

yatropamānacitreṇa sarvathāpy uparajyate
upameyamayī bhittis tatra rūpakam iṣyate //

samānadharmayuksādhyā ropāt sopādhirūpakam
utsiktakṣitibhṛllakṣya pakṣacchedapurandaraḥ //

pṛthakkathitasādṛśyaṃ dṛśyaṃ sādṛśyarūpakam
ullasatpañcaśākhas te rājate bhujabhūruhaḥ //

syād aṅgayaṣṭirityevaṃ vidham ābhāsarūpakam
aṅgayaṣṭidhanurvallīty ādi rūpitarūpakam //

pariṇāmo 'nayor yasminn abhedaḥ paryavasyati
kāntena pṛṣṭā rahasi maunam evottaraṃ dadau //

bahubhirbahudhollekhād ekasyollekhitā matā
strībhiḥ kāmaḥ priyaiś candraḥ kālaḥ śatrubhir aikṣi saḥ //

atathyam āropayituṃ tathyāpāstir apahnutiḥ
nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi vyomagaṅgāsaroruham //

paryastāpahnutir yatra dharmamātraṃ niṣidhyate
nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi sudhāṃśuḥ preyasīmukham //

bhrāntāpahnutir anyasya śaṅkayā tathyanirṇaye
tāpaṃ tanoti sotkampaṃ jvaraḥ kiṃ na sakhi smaraḥ //

chekāpahnutir anyasya śaṅkayā tathyanihnave
prajalpan matpade lagnaḥ kāntaḥ kiṃ na hi nūpuraḥ //

kaitavāpahnutir vyakte vyājādyair nihnave padaiḥ
niryānti smaranārācāḥ kāntādṛkpātakaitavāt //

utprekṣonnīyate yatra hetvādir nihnutiṃ vinā
tvanmukhaśrīkṛte nūnaṃ padmair vairāyate śaśī //

ivādikapadābhāve gūḍhotprekṣāṃ pracakṣate
yatkīrtir vibhramaśrāntā viveśa svarganimnagām //

syāt smṛtibhrāntisaṃdehais tad evālaṃkṛtitrayam
paṅkajaṃ paśyatas tasyā mukhaṃ me gāhate manaḥ //

ayaṃ pramattamadhupas tvanmukhaṃ veda paṅkajam
paṅkajaṃ vā sudhāṃśur vety asmākaṃ tu na nirṇayaḥ //

mīlitaṃ bahusādṛśyād bhedavac cen na lakṣyate
raso nālakṣi lākṣāyāś caraṇe sahajāruṇe //

sāmānyaṃ yadi sādṛśyād bheda eva na lakṣyate
padmākarapraviṣṭānāṃ mukhaṃ nālakṣi subhruvām //

hetoḥ kuto 'pi vaiśiṣṭyāt sphūrtir unmīlitaṃ matam
lakṣitāny udite candre padmāni ca mukhāni ca //

anumānaṃ ca kāryādeḥ kāraṇādyavadhāraṇam
asti kiñcid yadanayā māṃ vilokya smitaṃ manāk //

arthāpattiḥ svayaṃ sidhyet padārthāntaravarṇanam
sa jitas tvanmukhenenduḥ kā vārtā sarasīruhām //

syāt kāvyaliṅgaṃ vāgartho nūtanārthasamarthakaḥ
jito 'si manda kandarpa maccitte 'sti trilocanaḥ //

alaṅkāraḥ parikaraḥ sābhiprāye viśeṣaṇe
sudhāṃśukalitottaṃsas tāpaṃ haratu vaḥ śivaḥ //

sābhiprāye viśeṣye tu bhavet parikarāṅkuraḥ
caturṇāṃ puruṣārthānāṃ dātā devaś caturbhujaḥ //

akramātiśayoktiś ced yugapat kāryakāraṇe
āliṅganti samaṃ deva jyāṃ śarāś ca parāś ca te //

atyantātiśayoktis tat paurvāparyavyatikrame
agre māno gataḥ paścād anunītā priyeṇa sā //

capalātiśayoktis tu kārye hetuprasaktije
yāmīti priyapṛṣṭāyā valayo 'bhavad ūrmikā //

sambandhātiśayoktiḥ syāt tadabhāve 'pi tadvacaḥ
paśya saudhāgrasaṃsaktaṃ vibhāti vidhumaṇḍalam //

bhedakātiśayoktiś ced ekasyaivānyatocyate
aho anyaiva lāvaṇya līlā bālākucasthale //

rūpakātiśayoktiś ced rūpyaṃ rūpakamadhyagam
paśya nīlotpaladvandvān niḥsaranti śitāḥ śarāḥ //

prauḍhoktis tadaśaktasya tacchaktatvāvakalpanam
kalindajātīraruhāḥ śyāmalāḥ saraladrumāḥ //

sambhāvanaṃ yadītthaṃ syād ity ūhonyaprasiddhaye
siktaṃ sphaṭikakumbhāntaḥ sthitiśvetīkṛtair jalaiḥ
mauktikaṃ cel latāṃ sūte tatpuṣpais te samaṃ yaśaḥ //

vāñchitād adhikaprāptir ayatnena praharṣaṇam
dīpam uddyotayed yāvat tāvad abhyudito raviḥ //

iṣyamāṇaviruddhārtha samprāptis tu viṣādanam
dīpam uddyotayed yāvat tāvan nirvāṇa eva saḥ //

kriyādibhir anekasya tulyatā tulyayogitā
saṅkucanti sarojāni svairiṇīvadanāni ca
prācīnācalacūḍāgra cumbibimbe sudhākare //

prastutāprastutānāṃ ca tulyatve dīpakaṃ matam
medhāṃ budhaḥ sudhām indur bibharti vasudhāṃ bhavān //

āvṛtte dīpakapade bhaved āvṛttidīpakam
dīptyāgnir bhāti bhātīnduḥ kāntyā bhāti ravis tviṣā //

vākyayor arthasāmānye prativastūpamā matā
tāpena bhrājate sūraḥ śūraś cāpena rājate //

ced bimbapratibimbatvaṃ dṛṣṭāntas tadalaṃkṛtiḥ
syān mallapratimallatve saṅgrāmoddhāmahuṃkṛtiḥ //

dṛṣṭāntaś ced bhavanmūrtis tan mṛṣṭā daivadurlipiḥ
jātā cet prāk prabhā bhānos tarhi yātā vibhāvarī //

vākyārthayoḥ sadṛśayor aikyāropo nidarśanā
yā dātuḥ saumyatā seyaṃ sudhāṃśor akalaṅkatā //

vyatireko viśeṣaś ced upamānopameyayoḥ
śailā ivonnatāḥ santaḥ kiṃ tu prakṛtikomalāḥ //

sahoktiḥ sahabhāvaś ced bhāsate janarañjanaḥ
digantam agamad yasya kīrtiḥ pratyarthibhiḥ saha //

vinoktiś ced vinā kiṃcit prastutaṃ hīnam ucyate
vidyā hṛdyāpi sāvadyā binā vinayasampadam //

samāsoktiḥ parisphūrtiḥ prastute 'prastutasya cet
ayam aindrīmukhaṃ paśya raktaś cumbati candramāḥ //

khaṇḍaśleṣaḥ padānāṃ ced ekaikaṃ pṛthagarthatā
ucchaladbhūrikīlālaḥ śuśubhe vāhinīpatiḥ //

bhaṅgaśleṣaḥ padastomasy -aiva cet pṛthagarthatā
ajarāmaratā kasya nāyodhyeva purī priyā //

arthaśleṣo 'rthamātrasya yady anekārthasaṃśrayaḥ
kuṭilāḥ śyāmalā dīrghā kaṭākṣāḥ kuntalāś ca te //

aprastutapraśaṃsā syāt sā yatra prastutānugā
kāryakāraṇasāmānya viśeṣāder asau matā //

kamalaiḥ kamalāvāsaiḥ kiṃ kiṃ nāsādi sundaram
apy ambudheḥ paraṃ pāraṃ prayānti vyavasāyinaḥ //

bhaved arthāntaranyaso 'nuṣaktārthāntarābhidhā
hanūmān abdhim atarad duṣkaraṃ kiṃ mahātmanām //

yasmin viśeṣasāmānya viśeṣāḥ sa vikasvaraḥ
sa na jigye mahānto hi durdharṣāḥ kṣmādharā iva //

kāryādyaiḥ prastutair uktaiḥ paryāyoktiṃ pracakṣate
tṛṇāny aṅkurayāmāsa vipakṣanṛpasadmasu //

uktir vyājastutir nindā stutibhyāṃ stutinindayoḥ
kaste viveko nayasi svargaṃ pātakino 'pi yat //

ākṣepas tu prayuktasya pratiṣedho vicāraṇāt
candra saṃdarśayātmānam athavāsti priyāmukham //

gūḍhākṣepo vidhau vyakte niṣedhe cāsphuṭe sati
hara sītāṃ sukhaṃ, kiṃ tu cintayāntakaḍhaukanam //

virodho 'nupapattiś ced guṇadravyakriyādiṣu
amandacandanasyandaḥ svacchandaṃ dandahīti mām //

śleṣādibhūr virodhaś ced virodhābhāsatā matā
apy andhakāriṇānena jagad etat prakāśate //

asaṃbhavo 'rthaniṣpattāv asaṃbhāvyatvavarṇanam
ko veda gopaśiśukaḥ śailam utpāṭayiṣyati //

vibhāvanā vināpi syāt kāraṇaṃ kāryajanma cet
paśya lākṣārasāsiktaṃ raktaṃ tvaccaraṇadvayam //

viśeṣoktir anutpattiḥ kāryasya sati kāraṇe
namantam api dhīmantaṃ na laṅghayati kaścana //

ākhyāte bhinnadeśatve kāryahetvor asaṃgatiḥ
tvadbhaktānāṃ namaty aṅgaṃ bhaṅgam eti bhavaklamaḥ //

viṣamaṃ yady anaucityād anekānvayakalpanam
kvātitīvraviṣāḥ sarpāḥ kvāsau candanabhūruhaḥ //

samam aucityato 'neka vastusambandhavarṇanam
anurūpaṃ kṛtaṃ sadma hāreṇa kucamaṇḍalam //

vicitraṃ cet prayatnaḥ syād viparītaphalapradaḥ
namanti santas trailokyād api labdhuṃ samunnatim //

adhikaṃ bodhyam ādhārād ādheyādhikavarṇanam
yayā vyāptaṃ jagat tasyāṃ vāci mānti na te guṇāḥ //

anyonyaṃ nāma yatra syād upakāraḥ parasparam
triyāmā śaśinā bhāti śaśī bhāti triyāmayā //

viśeṣaḥ khyātam ādhāraṃ vināpy ādheyavarṇanam
gate 'pi sūrye dīpasthās tamaś chindanti tatkarāḥ //

syād vyāghāto 'nyathākāri vastv anyakriyam ucyate
yair jagat prīyate hanti tair eva kusumāyudhaḥ //

gumphaḥ kāraṇamālā syād yathāprākprāntakāraṇaiḥ
nayena śrīḥ śriyā tyāgas tyāgena vipulaṃ yaśaḥ //

gṛhītamuktarītyartha śreṇir ekāvalī matā
netre karṇāntaviśrānte karṇau dormūladolinau //

dīpakaikāvalīyogān mālādīpakam ucyate
smareṇa hṛdaye tasyās tena tvayi kṛtā sthitiḥ //

sāro nāma padotkarṣaḥ sāratāyā yathottaram
sāraṃ sārasvataṃ tatra kāvyaṃ tatra śivastavaḥ //

udārasāraś ced bhāti bhinno 'bhinnatayā guṇaḥ
madhuraṃ madhu pīyūṣaṃ tasmāt tasmāt kaver vacaḥ //

yathāsaṃkhyaṃ dvidhārthāś cet kramādekaikamanvitāḥ
śatruṃ mitraṃ dviṣatpakṣaṃ jaya rañjaya bhañjaya //

paryāyaś ced anekatra syād ekasya samanvayaḥ
padmaṃ muktvā gatā candraṃ kāminīvadanopamā //

parivṛttir vinimayo nyūnābhyadhikayor mithaḥ
jagrāhaikaṃ śaraṃ muktvā kaṭākṣān śatruyoṣitām //

parisaṃkhyā niṣidhyaikam anyasmin vastuyantraṇam
snehakṣayaḥ pradīpeṣu svānteṣu na natabhruvām //

vikalpas tulyabalayor virodhaś cāturīyutaḥ
kāntācitte 'dhare vāpi kuru tvaṃ vītarāgatām //

bhūyasām ekasambandha bhājāṃ gumphaḥ samuccayaḥ
naśyanti paścāt paśyanti bhraśyanti ca tava dviṣaḥ //

samādhiḥ kāryasaukaryaṃ kāraṇāntarasannidheḥ
utkaṇṭhitāṃ ca kalayan jagāmāstaṃ ca bhānumān //

pratyanīkaṃ balavataḥ śatroḥ pakṣe parākramaḥ
jaitranetrānugau karṇāv utpalābhyām adhaḥkṛtau //

pratīpam upamānasya hīnatvam upameyataḥ
dṛṣṭaṃ ced vadanaṃ tasyāḥ kiṃ padmena kimindunā //

ullāso 'nyamahimnā ced doṣo hy anyatra varṇyate
tad abhāgyaṃ dhanasyaiva yan nāśrayati sajjanam //

tadguṇaḥ svaguṇatyāgād anyataḥ svaguṇodayaḥ
padmarāgāruṇaṃ nāsā mauktikaṃ te 'dharaśritam //

punaḥ svaguṇasamprāptir vijñeyā pūrvarūpatā
harakaṇṭhāṃśulipto 'pi śeṣas tvadyaśasā sitaḥ //

yadvastuno 'nyathā rūpaṃ tathā syāt pūrvarūpatā
dīpe nirvāpite hy āsīt kāñcīratnair aharmahaḥ //

saṅgatānyaguṇānaṅgī kāram āhur atadguṇam
viśann api raver madhyaṃ śīta eva sadā śaśī //

prāksiddhasvaguṇotkarṣo 'nuguṇaḥ parasannidheḥ
karṇotpalāni dadhate kaṭākṣairapi nīlatām //

avajñā varṇyate vastu guṇadoṣākṣamaṃ yadi
mlāyanti yadi padmāni kā hānir amṛtadyuteḥ //

praśnottaraṃ krameṇoktau syūtam uttaram uttaram
yatrāsau vetasī pāntha tatrāsau sutarā sarit //

pihitaṃ paravṛttānta jñātur anyasya ceṣṭitam
priye gṛhāgate prātaḥ kāntā talpam akalpayat //

vyājoktiḥ śaṅkamānasya chadmanā vastugopanam
sakhi paśya gṛhārāma parāgair asmi dhūsarā //

vakroktiḥ śleṣakākubhyāṃ vācyārthāntarakalpanam
muñca mānaṃ dinaṃ prāptaṃ manda nandī harāntike //

svābhāvoktiḥ svabhāvasya jātyādiṣu ca varṇanam
kuraṅgair uttaraṅgākṣi stabdhakarṇair udīkṣyate //

bhāvikaṃ bhūtabhāvyartha sākṣād darśanavarṇanam
alaṃ vilokayādyāpi yuddhyante 'tra surāsurāḥ //

deśātmaviprakṛṣṭasya darśanaṃ bhāvikacchaviḥ
tvaṃ vasan hṛdaye tasyāḥ sākṣāt pañceṣur īkṣyase //

udāttam ṛddheś caritaṃ ślāghyaṃ cānyopalakṣaṇam
sānau yasyābhavad yuddhaṃ tad dhūrjaṭikirīṭinoḥ //

atyuktir adbhutātathya śauryaudāryādivarṇanam
tvayi dātari rājendra yācakāḥ kalpaśākhinaḥ //

rasabhāvatadābhāsa bhāvaśāntinibandhanāḥ
rasavatpreyaūrjasvi samāhitamayābhidhāḥ //

bhāvānāmudayaḥ sandhiḥ śabalatvam iti trayaḥ
alaṅkārān imān sapta kecid āhur manīṣiṇaḥ //

śuddhir ekapradhānatvaṃ tathā saṃsṛṣṭisaṃkarau
eteṣām eva vinyāsān nālaṅkārāntarāṇy amī //

sarveṣāṃ ca pratidvandva praticchandabhidābhṛtām
upādhiḥ kvacid udbhinnaḥ syād anyatrāpi saṃbhavāt //

mālā paraṃparā caiṣāṃ bhūyasām anukūlake
manuṣye bhavataḥ kvāpi hy alaṅkārāṅgatāṃ gate //

śabde padārthe vākyārthe vākyārthastabake tathā
ete bhavanti vinyāsāḥ svabhāvātiśayātmakāḥ //

kasyāpy atiśayasyokter ity anvarthavicāraṇāt
prāyeṇāmī hy alaṃkārā bhinnā nātiśayoktitaḥ //

alaṃkārapradhāneṣu dadhāneṣv api sāmyatām
vailakṣaṇyaṃ prativyakti pratibhāti mukheṣviva //

alaṃkāreṣu tathyeṣu yady anāsthā manīṣiṇām
tad arvācīnabhedeṣu nāmnāṃ nāmnāya iṣyatām //

mahādevaḥ satrapramukhamakhavidyaikacaturaḥ sumitrā tadbhaktipraṇihitamatir yasya pitarau
caturthaḥ saikoyam sukavijayadevena racite ciraṃ candrāloke sukhayatu mayūkhaḥ sumanasaḥ //