ચન્દ્રાલોક · અધ્યાય 5

શબ્દાર્થયોઃ પ્રસિદ્ધ્યા વા કવેઃ પ્રૌઢિવશેન વા
હારાદિવદ્ અલઙ્કારઃ સન્નિવેશો મનોહરઃ ॥

સ્વરવ્યઞ્જનસંદોહ વ્યૂહામન્દોહદોહદા
ગૌર્ જગજ્જાગ્રદુત્સેકા છેકાનુપ્રાસભાસુરા ॥

આવૃત્તવર્ણસમ્પૂર્ણં વૃત્ત્યનુપ્રાસવદ્ વચઃ
અમન્દાનન્દસન્દોહ સ્વચ્છન્દાસ્પદમન્દિરમ્ ॥

લાટાનુપ્રાસભૂર્ ભિન્ના -ભિપ્રાયા પુનરુક્તતા
યત્ર સ્યાન્ ન પુનઃ શત્રોર્ ગર્જિતં તજ્ જિતં જિતમ્ ॥

શ્લોકસ્યાર્ધે તદર્ધે વા વર્ણાવૃત્તિર્ યદિ ધ્રુવા
તદા મતા મતિમતાં સ્ફુટાનુપ્રાસતા સતામ્ ॥

ઉપમેયોપમાનાદાવ્ અર્થાનુપ્રાસ ઇષ્યતે
ચન્દનં ખલુ ગોવિન્દ ચરણદ્વન્દ્વવન્દનમ્ ॥

પુનરુક્તપ્રતીકાશં પુનરુક્તાર્થસન્નિભમ્
અંશુકાન્તં શશી કુર્વન્ન્ અમ્બરાન્તમ્ ઉપૈત્ય્ અસૌ ॥

આવૃત્તવર્ણસ્તબકં સ્તવકન્દાઙ્કુરં કવેઃ
યમકં પ્રથમા ધુર્ય માધુર્યવચસો વિદુઃ ॥

કાવ્યવિત્પ્રવરૈશ્ચિત્રં ખડ્ગબન્ધાદિ લક્ષ્યતે
તેષ્વ્ આદ્યમ્ ઉચ્યતે શ્લોક દ્વયીસજ્જનરઞ્જિકા ॥

કામિનીવ ભવેત્ ખડ્ગ લેખા ચારુકરાલિકા
કાશ્મીરસેકા રક્તાઙ્ગી શત્રુકણ્ઠાન્તિકાશ્રિતા ॥

ઉપમા યત્ર સાદૃશ્ય લક્ષ્મીર્ ઉલ્લસતિ દ્વયોઃ
હૃદયે ખેલતોર્ ઉચ્ચૈસ્ તન્વઙ્ગીસ્તનયોરિવ ॥

ઉપમાનોપમેયત્વે યત્રૈકસ્યૈવ જાગૃતઃ
ઇન્દુર્ ઇન્દુરિવેત્યાદૌ ભવેદ્ એવમ્ અનન્વયઃ ॥

પર્યાયેણ દ્વયોસ્ તચ્ ચેદ્ ઉપમેયોપમા મતા
ધર્મો ઽર્થ ઇવ પૂર્ણશ્રીર્ અર્થો ધર્મ ઇવ ત્વયિ ॥

વિખ્યાતસ્યોપમાનસ્ય યત્ર સ્યાદ્ ઉપમેયતા
ઇન્દુર્ મુખમ્ ઇવેત્યાદૌ સ્યાત્ પ્રતીપોપમા તદા ॥

ઉપમાને તુ લીલાદિ પદાઢ્યે લલિતોપમા
ત્વન્નેત્રયુગલં ધત્તે લીલાં નીલામ્બુજન્મનોઃ ॥

અનેકસ્યાર્થયુગ્મસ્ય સાદૃશ્યં સ્તબકોપમા
શ્રિતો ઽસ્મિ ચરણૌ વિષ્ણોર્ ભૃઙ્ગસ્ તામરસં યથા ॥

સ્યાત્ સંપૂર્ણોપમા યત્ર દ્વયોર્ અપિ વિધેયતા
પદ્માનીવ વિનિદ્રાણિ નેત્રાણ્ય્ આસન્ન્ અહર્મુખે ॥

યત્રોપમાનચિત્રેણ સર્વથાપ્ય્ ઉપરજ્યતે
ઉપમેયમયી ભિત્તિસ્ તત્ર રૂપકમ્ ઇષ્યતે ॥

સમાનધર્મયુક્સાધ્યા રોપાત્ સોપાધિરૂપકમ્
ઉત્સિક્તક્ષિતિભૃલ્લક્ષ્ય પક્ષચ્છેદપુરન્દરઃ ॥

પૃથક્કથિતસાદૃશ્યં દૃશ્યં સાદૃશ્યરૂપકમ્
ઉલ્લસત્પઞ્ચશાખસ્ તે રાજતે ભુજભૂરુહઃ ॥

સ્યાદ્ અઙ્ગયષ્ટિરિત્યેવં વિધમ્ આભાસરૂપકમ્
અઙ્ગયષ્ટિધનુર્વલ્લીત્ય્ આદિ રૂપિતરૂપકમ્ ॥

પરિણામો ઽનયોર્ યસ્મિન્ન્ અભેદઃ પર્યવસ્યતિ
કાન્તેન પૃષ્ટા રહસિ મૌનમ્ એવોત્તરં દદૌ ॥

બહુભિર્બહુધોલ્લેખાદ્ એકસ્યોલ્લેખિતા મતા
સ્ત્રીભિઃ કામઃ પ્રિયૈશ્ ચન્દ્રઃ કાલઃ શત્રુભિર્ ઐક્ષિ સઃ ॥

અતથ્યમ્ આરોપયિતું તથ્યાપાસ્તિર્ અપહ્નુતિઃ
નાયં સુધાંશુઃ કિં તર્હિ વ્યોમગઙ્ગાસરોરુહમ્ ॥

પર્યસ્તાપહ્નુતિર્ યત્ર ધર્મમાત્રં નિષિધ્યતે
નાયં સુધાંશુઃ કિં તર્હિ સુધાંશુઃ પ્રેયસીમુખમ્ ॥

ભ્રાન્તાપહ્નુતિર્ અન્યસ્ય શઙ્કયા તથ્યનિર્ણયે
તાપં તનોતિ સોત્કમ્પં જ્વરઃ કિં ન સખિ સ્મરઃ ॥

છેકાપહ્નુતિર્ અન્યસ્ય શઙ્કયા તથ્યનિહ્નવે
પ્રજલ્પન્ મત્પદે લગ્નઃ કાન્તઃ કિં ન હિ નૂપુરઃ ॥

કૈતવાપહ્નુતિર્ વ્યક્તે વ્યાજાદ્યૈર્ નિહ્નવે પદૈઃ
નિર્યાન્તિ સ્મરનારાચાઃ કાન્તાદૃક્પાતકૈતવાત્ ॥

ઉત્પ્રેક્ષોન્નીયતે યત્ર હેત્વાદિર્ નિહ્નુતિં વિના
ત્વન્મુખશ્રીકૃતે નૂનં પદ્મૈર્ વૈરાયતે શશી ॥

ઇવાદિકપદાભાવે ગૂઢોત્પ્રેક્ષાં પ્રચક્ષતે
યત્કીર્તિર્ વિભ્રમશ્રાન્તા વિવેશ સ્વર્ગનિમ્નગામ્ ॥

સ્યાત્ સ્મૃતિભ્રાન્તિસંદેહૈસ્ તદ્ એવાલંકૃતિત્રયમ્
પઙ્કજં પશ્યતસ્ તસ્યા મુખં મે ગાહતે મનઃ ॥

અયં પ્રમત્તમધુપસ્ ત્વન્મુખં વેદ પઙ્કજમ્
પઙ્કજં વા સુધાંશુર્ વેત્ય્ અસ્માકં તુ ન નિર્ણયઃ ॥

મીલિતં બહુસાદૃશ્યાદ્ ભેદવચ્ ચેન્ ન લક્ષ્યતે
રસો નાલક્ષિ લાક્ષાયાશ્ ચરણે સહજારુણે ॥

સામાન્યં યદિ સાદૃશ્યાદ્ ભેદ એવ ન લક્ષ્યતે
પદ્માકરપ્રવિષ્ટાનાં મુખં નાલક્ષિ સુભ્રુવામ્ ॥

હેતોઃ કુતો ઽપિ વૈશિષ્ટ્યાત્ સ્ફૂર્તિર્ ઉન્મીલિતં મતમ્
લક્ષિતાન્ય્ ઉદિતે ચન્દ્રે પદ્માનિ ચ મુખાનિ ચ ॥

અનુમાનં ચ કાર્યાદેઃ કારણાદ્યવધારણમ્
અસ્તિ કિઞ્ચિદ્ યદનયા માં વિલોક્ય સ્મિતં મનાક્ ॥

અર્થાપત્તિઃ સ્વયં સિધ્યેત્ પદાર્થાન્તરવર્ણનમ્
સ જિતસ્ ત્વન્મુખેનેન્દુઃ કા વાર્તા સરસીરુહામ્ ॥

સ્યાત્ કાવ્યલિઙ્ગં વાગર્થો નૂતનાર્થસમર્થકઃ
જિતો ઽસિ મન્દ કન્દર્પ મચ્ચિત્તે ઽસ્તિ ત્રિલોચનઃ ॥

અલઙ્કારઃ પરિકરઃ સાભિપ્રાયે વિશેષણે
સુધાંશુકલિતોત્તંસસ્ તાપં હરતુ વઃ શિવઃ ॥

સાભિપ્રાયે વિશેષ્યે તુ ભવેત્ પરિકરાઙ્કુરઃ
ચતુર્ણાં પુરુષાર્થાનાં દાતા દેવશ્ ચતુર્ભુજઃ ॥

અક્રમાતિશયોક્તિશ્ ચેદ્ યુગપત્ કાર્યકારણે
આલિઙ્ગન્તિ સમં દેવ જ્યાં શરાશ્ ચ પરાશ્ ચ તે ॥

અત્યન્તાતિશયોક્તિસ્ તત્ પૌર્વાપર્યવ્યતિક્રમે
અગ્રે માનો ગતઃ પશ્ચાદ્ અનુનીતા પ્રિયેણ સા ॥

ચપલાતિશયોક્તિસ્ તુ કાર્યે હેતુપ્રસક્તિજે
યામીતિ પ્રિયપૃષ્ટાયા વલયો ઽભવદ્ ઊર્મિકા ॥

સમ્બન્ધાતિશયોક્તિઃ સ્યાત્ તદભાવે ઽપિ તદ્વચઃ
પશ્ય સૌધાગ્રસંસક્તં વિભાતિ વિધુમણ્ડલમ્ ॥

ભેદકાતિશયોક્તિશ્ ચેદ્ એકસ્યૈવાન્યતોચ્યતે
અહો અન્યૈવ લાવણ્ય લીલા બાલાકુચસ્થલે ॥

રૂપકાતિશયોક્તિશ્ ચેદ્ રૂપ્યં રૂપકમધ્યગમ્
પશ્ય નીલોત્પલદ્વન્દ્વાન્ નિઃસરન્તિ શિતાઃ શરાઃ ॥

પ્રૌઢોક્તિસ્ તદશક્તસ્ય તચ્છક્તત્વાવકલ્પનમ્
કલિન્દજાતીરરુહાઃ શ્યામલાઃ સરલદ્રુમાઃ ॥

સમ્ભાવનં યદીત્થં સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઊહોન્યપ્રસિદ્ધયે
સિક્તં સ્ફટિકકુમ્ભાન્તઃ સ્થિતિશ્વેતીકૃતૈર્ જલૈઃ
મૌક્તિકં ચેલ્ લતાં સૂતે તત્પુષ્પૈસ્ તે સમં યશઃ ॥

વાઞ્છિતાદ્ અધિકપ્રાપ્તિર્ અયત્નેન પ્રહર્ષણમ્
દીપમ્ ઉદ્દ્યોતયેદ્ યાવત્ તાવદ્ અભ્યુદિતો રવિઃ ॥

ઇષ્યમાણવિરુદ્ધાર્થ સમ્પ્રાપ્તિસ્ તુ વિષાદનમ્
દીપમ્ ઉદ્દ્યોતયેદ્ યાવત્ તાવન્ નિર્વાણ એવ સઃ ॥

ક્રિયાદિભિર્ અનેકસ્ય તુલ્યતા તુલ્યયોગિતા
સઙ્કુચન્તિ સરોજાનિ સ્વૈરિણીવદનાનિ ચ
પ્રાચીનાચલચૂડાગ્ર ચુમ્બિબિમ્બે સુધાકરે ॥

પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં ચ તુલ્યત્વે દીપકં મતમ્
મેધાં બુધઃ સુધામ્ ઇન્દુર્ બિભર્તિ વસુધાં ભવાન્ ॥

આવૃત્તે દીપકપદે ભવેદ્ આવૃત્તિદીપકમ્
દીપ્ત્યાગ્નિર્ ભાતિ ભાતીન્દુઃ કાન્ત્યા ભાતિ રવિસ્ ત્વિષા ॥

વાક્યયોર્ અર્થસામાન્યે પ્રતિવસ્તૂપમા મતા
તાપેન ભ્રાજતે સૂરઃ શૂરશ્ ચાપેન રાજતે ॥

ચેદ્ બિમ્બપ્રતિબિમ્બત્વં દૃષ્ટાન્તસ્ તદલંકૃતિઃ
સ્યાન્ મલ્લપ્રતિમલ્લત્વે સઙ્ગ્રામોદ્ધામહુંકૃતિઃ ॥

દૃષ્ટાન્તશ્ ચેદ્ ભવન્મૂર્તિસ્ તન્ મૃષ્ટા દૈવદુર્લિપિઃ
જાતા ચેત્ પ્રાક્ પ્રભા ભાનોસ્ તર્હિ યાતા વિભાવરી ॥

વાક્યાર્થયોઃ સદૃશયોર્ ઐક્યારોપો નિદર્શના
યા દાતુઃ સૌમ્યતા સેયં સુધાંશોર્ અકલઙ્કતા ॥

વ્યતિરેકો વિશેષશ્ ચેદ્ ઉપમાનોપમેયયોઃ
શૈલા ઇવોન્નતાઃ સન્તઃ કિં તુ પ્રકૃતિકોમલાઃ ॥

સહોક્તિઃ સહભાવશ્ ચેદ્ ભાસતે જનરઞ્જનઃ
દિગન્તમ્ અગમદ્ યસ્ય કીર્તિઃ પ્રત્યર્થિભિઃ સહ ॥

વિનોક્તિશ્ ચેદ્ વિના કિંચિત્ પ્રસ્તુતં હીનમ્ ઉચ્યતે
વિદ્યા હૃદ્યાપિ સાવદ્યા બિના વિનયસમ્પદમ્ ॥

સમાસોક્તિઃ પરિસ્ફૂર્તિઃ પ્રસ્તુતે ઽપ્રસ્તુતસ્ય ચેત્
અયમ્ ઐન્દ્રીમુખં પશ્ય રક્તશ્ ચુમ્બતિ ચન્દ્રમાઃ ॥

ખણ્ડશ્લેષઃ પદાનાં ચેદ્ એકૈકં પૃથગર્થતા
ઉચ્છલદ્ભૂરિકીલાલઃ શુશુભે વાહિનીપતિઃ ॥

ભઙ્ગશ્લેષઃ પદસ્તોમસ્ય્ -ઐવ ચેત્ પૃથગર્થતા
અજરામરતા કસ્ય નાયોધ્યેવ પુરી પ્રિયા ॥

અર્થશ્લેષો ઽર્થમાત્રસ્ય યદ્ય્ અનેકાર્થસંશ્રયઃ
કુટિલાઃ શ્યામલા દીર્ઘા કટાક્ષાઃ કુન્તલાશ્ ચ તે ॥

અપ્રસ્તુતપ્રશંસા સ્યાત્ સા યત્ર પ્રસ્તુતાનુગા
કાર્યકારણસામાન્ય વિશેષાદેર્ અસૌ મતા ॥

કમલૈઃ કમલાવાસૈઃ કિં કિં નાસાદિ સુન્દરમ્
અપ્ય્ અમ્બુધેઃ પરં પારં પ્રયાન્તિ વ્યવસાયિનઃ ॥

ભવેદ્ અર્થાન્તરન્યસો ઽનુષક્તાર્થાન્તરાભિધા
હનૂમાન્ અબ્ધિમ્ અતરદ્ દુષ્કરં કિં મહાત્મનામ્ ॥

યસ્મિન્ વિશેષસામાન્ય વિશેષાઃ સ વિકસ્વરઃ
સ ન જિગ્યે મહાન્તો હિ દુર્ધર્ષાઃ ક્ષ્માધરા ઇવ ॥

કાર્યાદ્યૈઃ પ્રસ્તુતૈર્ ઉક્તૈઃ પર્યાયોક્તિં પ્રચક્ષતે
તૃણાન્ય્ અઙ્કુરયામાસ વિપક્ષનૃપસદ્મસુ ॥

ઉક્તિર્ વ્યાજસ્તુતિર્ નિન્દા સ્તુતિભ્યાં સ્તુતિનિન્દયોઃ
કસ્તે વિવેકો નયસિ સ્વર્ગં પાતકિનો ઽપિ યત્ ॥

આક્ષેપસ્ તુ પ્રયુક્તસ્ય પ્રતિષેધો વિચારણાત્
ચન્દ્ર સંદર્શયાત્માનમ્ અથવાસ્તિ પ્રિયામુખમ્ ॥

ગૂઢાક્ષેપો વિધૌ વ્યક્તે નિષેધે ચાસ્ફુટે સતિ
હર સીતાં સુખં, કિં તુ ચિન્તયાન્તકઢૌકનમ્ ॥

વિરોધો ઽનુપપત્તિશ્ ચેદ્ ગુણદ્રવ્યક્રિયાદિષુ
અમન્દચન્દનસ્યન્દઃ સ્વચ્છન્દં દન્દહીતિ મામ્ ॥

શ્લેષાદિભૂર્ વિરોધશ્ ચેદ્ વિરોધાભાસતા મતા
અપ્ય્ અન્ધકારિણાનેન જગદ્ એતત્ પ્રકાશતે ॥

અસંભવો ઽર્થનિષ્પત્તાવ્ અસંભાવ્યત્વવર્ણનમ્
કો વેદ ગોપશિશુકઃ શૈલમ્ ઉત્પાટયિષ્યતિ ॥

વિભાવના વિનાપિ સ્યાત્ કારણં કાર્યજન્મ ચેત્
પશ્ય લાક્ષારસાસિક્તં રક્તં ત્વચ્ચરણદ્વયમ્ ॥

વિશેષોક્તિર્ અનુત્પત્તિઃ કાર્યસ્ય સતિ કારણે
નમન્તમ્ અપિ ધીમન્તં ન લઙ્ઘયતિ કશ્ચન ॥

આખ્યાતે ભિન્નદેશત્વે કાર્યહેત્વોર્ અસંગતિઃ
ત્વદ્ભક્તાનાં નમત્ય્ અઙ્ગં ભઙ્ગમ્ એતિ ભવક્લમઃ ॥

વિષમં યદ્ય્ અનૌચિત્યાદ્ અનેકાન્વયકલ્પનમ્
ક્વાતિતીવ્રવિષાઃ સર્પાઃ ક્વાસૌ ચન્દનભૂરુહઃ ॥

સમમ્ ઔચિત્યતો ઽનેક વસ્તુસમ્બન્ધવર્ણનમ્
અનુરૂપં કૃતં સદ્મ હારેણ કુચમણ્ડલમ્ ॥

વિચિત્રં ચેત્ પ્રયત્નઃ સ્યાદ્ વિપરીતફલપ્રદઃ
નમન્તિ સન્તસ્ ત્રૈલોક્યાદ્ અપિ લબ્ધું સમુન્નતિમ્ ॥

અધિકં બોધ્યમ્ આધારાદ્ આધેયાધિકવર્ણનમ્
યયા વ્યાપ્તં જગત્ તસ્યાં વાચિ માન્તિ ન તે ગુણાઃ ॥

અન્યોન્યં નામ યત્ર સ્યાદ્ ઉપકારઃ પરસ્પરમ્
ત્રિયામા શશિના ભાતિ શશી ભાતિ ત્રિયામયા ॥

વિશેષઃ ખ્યાતમ્ આધારં વિનાપ્ય્ આધેયવર્ણનમ્
ગતે ઽપિ સૂર્યે દીપસ્થાસ્ તમશ્ છિન્દન્તિ તત્કરાઃ ॥

સ્યાદ્ વ્યાઘાતો ઽન્યથાકારિ વસ્ત્વ્ અન્યક્રિયમ્ ઉચ્યતે
યૈર્ જગત્ પ્રીયતે હન્તિ તૈર્ એવ કુસુમાયુધઃ ॥

ગુમ્ફઃ કારણમાલા સ્યાદ્ યથાપ્રાક્પ્રાન્તકારણૈઃ
નયેન શ્રીઃ શ્રિયા ત્યાગસ્ ત્યાગેન વિપુલં યશઃ ॥

ગૃહીતમુક્તરીત્યર્થ શ્રેણિર્ એકાવલી મતા
નેત્રે કર્ણાન્તવિશ્રાન્તે કર્ણૌ દોર્મૂલદોલિનૌ ॥

દીપકૈકાવલીયોગાન્ માલાદીપકમ્ ઉચ્યતે
સ્મરેણ હૃદયે તસ્યાસ્ તેન ત્વયિ કૃતા સ્થિતિઃ ॥

સારો નામ પદોત્કર્ષઃ સારતાયા યથોત્તરમ્
સારં સારસ્વતં તત્ર કાવ્યં તત્ર શિવસ્તવઃ ॥

ઉદારસારશ્ ચેદ્ ભાતિ ભિન્નો ઽભિન્નતયા ગુણઃ
મધુરં મધુ પીયૂષં તસ્માત્ તસ્માત્ કવેર્ વચઃ ॥

યથાસંખ્યં દ્વિધાર્થાશ્ ચેત્ ક્રમાદેકૈકમન્વિતાઃ
શત્રું મિત્રં દ્વિષત્પક્ષં જય રઞ્જય ભઞ્જય ॥

પર્યાયશ્ ચેદ્ અનેકત્ર સ્યાદ્ એકસ્ય સમન્વયઃ
પદ્મં મુક્ત્વા ગતા ચન્દ્રં કામિનીવદનોપમા ॥

પરિવૃત્તિર્ વિનિમયો ન્યૂનાભ્યધિકયોર્ મિથઃ
જગ્રાહૈકં શરં મુક્ત્વા કટાક્ષાન્ શત્રુયોષિતામ્ ॥

પરિસંખ્યા નિષિધ્યૈકમ્ અન્યસ્મિન્ વસ્તુયન્ત્રણમ્
સ્નેહક્ષયઃ પ્રદીપેષુ સ્વાન્તેષુ ન નતભ્રુવામ્ ॥

વિકલ્પસ્ તુલ્યબલયોર્ વિરોધશ્ ચાતુરીયુતઃ
કાન્તાચિત્તે ઽધરે વાપિ કુરુ ત્વં વીતરાગતામ્ ॥

ભૂયસામ્ એકસમ્બન્ધ ભાજાં ગુમ્ફઃ સમુચ્ચયઃ
નશ્યન્તિ પશ્ચાત્ પશ્યન્તિ ભ્રશ્યન્તિ ચ તવ દ્વિષઃ ॥

સમાધિઃ કાર્યસૌકર્યં કારણાન્તરસન્નિધેઃ
ઉત્કણ્ઠિતાં ચ કલયન્ જગામાસ્તં ચ ભાનુમાન્ ॥

પ્રત્યનીકં બલવતઃ શત્રોઃ પક્ષે પરાક્રમઃ
જૈત્રનેત્રાનુગૌ કર્ણાવ્ ઉત્પલાભ્યામ્ અધઃકૃતૌ ॥

પ્રતીપમ્ ઉપમાનસ્ય હીનત્વમ્ ઉપમેયતઃ
દૃષ્ટં ચેદ્ વદનં તસ્યાઃ કિં પદ્મેન કિમિન્દુના ॥

ઉલ્લાસો ઽન્યમહિમ્ના ચેદ્ દોષો હ્ય્ અન્યત્ર વર્ણ્યતે
તદ્ અભાગ્યં ધનસ્યૈવ યન્ નાશ્રયતિ સજ્જનમ્ ॥

તદ્ગુણઃ સ્વગુણત્યાગાદ્ અન્યતઃ સ્વગુણોદયઃ
પદ્મરાગારુણં નાસા મૌક્તિકં તે ઽધરશ્રિતમ્ ॥

પુનઃ સ્વગુણસમ્પ્રાપ્તિર્ વિજ્ઞેયા પૂર્વરૂપતા
હરકણ્ઠાંશુલિપ્તો ઽપિ શેષસ્ ત્વદ્યશસા સિતઃ ॥

યદ્વસ્તુનો ઽન્યથા રૂપં તથા સ્યાત્ પૂર્વરૂપતા
દીપે નિર્વાપિતે હ્ય્ આસીત્ કાઞ્ચીરત્નૈર્ અહર્મહઃ ॥

સઙ્ગતાન્યગુણાનઙ્ગી કારમ્ આહુર્ અતદ્ગુણમ્
વિશન્ન્ અપિ રવેર્ મધ્યં શીત એવ સદા શશી ॥

પ્રાક્સિદ્ધસ્વગુણોત્કર્ષો ઽનુગુણઃ પરસન્નિધેઃ
કર્ણોત્પલાનિ દધતે કટાક્ષૈરપિ નીલતામ્ ॥

અવજ્ઞા વર્ણ્યતે વસ્તુ ગુણદોષાક્ષમં યદિ
મ્લાયન્તિ યદિ પદ્માનિ કા હાનિર્ અમૃતદ્યુતેઃ ॥

પ્રશ્નોત્તરં ક્રમેણોક્તૌ સ્યૂતમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરમ્
યત્રાસૌ વેતસી પાન્થ તત્રાસૌ સુતરા સરિત્ ॥

પિહિતં પરવૃત્તાન્ત જ્ઞાતુર્ અન્યસ્ય ચેષ્ટિતમ્
પ્રિયે ગૃહાગતે પ્રાતઃ કાન્તા તલ્પમ્ અકલ્પયત્ ॥

વ્યાજોક્તિઃ શઙ્કમાનસ્ય છદ્મના વસ્તુગોપનમ્
સખિ પશ્ય ગૃહારામ પરાગૈર્ અસ્મિ ધૂસરા ॥

વક્રોક્તિઃ શ્લેષકાકુભ્યાં વાચ્યાર્થાન્તરકલ્પનમ્
મુઞ્ચ માનં દિનં પ્રાપ્તં મન્દ નન્દી હરાન્તિકે ॥

સ્વાભાવોક્તિઃ સ્વભાવસ્ય જાત્યાદિષુ ચ વર્ણનમ્
કુરઙ્ગૈર્ ઉત્તરઙ્ગાક્ષિ સ્તબ્ધકર્ણૈર્ ઉદીક્ષ્યતે ॥

ભાવિકં ભૂતભાવ્યર્થ સાક્ષાદ્ દર્શનવર્ણનમ્
અલં વિલોકયાદ્યાપિ યુદ્ધ્યન્તે ઽત્ર સુરાસુરાઃ ॥

દેશાત્મવિપ્રકૃષ્ટસ્ય દર્શનં ભાવિકચ્છવિઃ
ત્વં વસન્ હૃદયે તસ્યાઃ સાક્ષાત્ પઞ્ચેષુર્ ઈક્ષ્યસે ॥

ઉદાત્તમ્ ઋદ્ધેશ્ ચરિતં શ્લાઘ્યં ચાન્યોપલક્ષણમ્
સાનૌ યસ્યાભવદ્ યુદ્ધં તદ્ ધૂર્જટિકિરીટિનોઃ ॥

અત્યુક્તિર્ અદ્ભુતાતથ્ય શૌર્યૌદાર્યાદિવર્ણનમ્
ત્વયિ દાતરિ રાજેન્દ્ર યાચકાઃ કલ્પશાખિનઃ ॥

રસભાવતદાભાસ ભાવશાન્તિનિબન્ધનાઃ
રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વિ સમાહિતમયાભિધાઃ ॥

ભાવાનામુદયઃ સન્ધિઃ શબલત્વમ્ ઇતિ ત્રયઃ
અલઙ્કારાન્ ઇમાન્ સપ્ત કેચિદ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

શુદ્ધિર્ એકપ્રધાનત્વં તથા સંસૃષ્ટિસંકરૌ
એતેષામ્ એવ વિન્યાસાન્ નાલઙ્કારાન્તરાણ્ય્ અમી ॥

સર્વેષાં ચ પ્રતિદ્વન્દ્વ પ્રતિચ્છન્દભિદાભૃતામ્
ઉપાધિઃ ક્વચિદ્ ઉદ્ભિન્નઃ સ્યાદ્ અન્યત્રાપિ સંભવાત્ ॥

માલા પરંપરા ચૈષાં ભૂયસામ્ અનુકૂલકે
મનુષ્યે ભવતઃ ક્વાપિ હ્ય્ અલઙ્કારાઙ્ગતાં ગતે ॥

શબ્દે પદાર્થે વાક્યાર્થે વાક્યાર્થસ્તબકે તથા
એતે ભવન્તિ વિન્યાસાઃ સ્વભાવાતિશયાત્મકાઃ ॥

કસ્યાપ્ય્ અતિશયસ્યોક્તેર્ ઇત્ય્ અન્વર્થવિચારણાત્
પ્રાયેણામી હ્ય્ અલંકારા ભિન્ના નાતિશયોક્તિતઃ ॥

અલંકારપ્રધાનેષુ દધાનેષ્વ્ અપિ સામ્યતામ્
વૈલક્ષણ્યં પ્રતિવ્યક્તિ પ્રતિભાતિ મુખેષ્વિવ ॥

અલંકારેષુ તથ્યેષુ યદ્ય્ અનાસ્થા મનીષિણામ્
તદ્ અર્વાચીનભેદેષુ નામ્નાં નામ્નાય ઇષ્યતામ્ ॥

મહાદેવઃ સત્રપ્રમુખમખવિદ્યૈકચતુરઃ સુમિત્રા તદ્ભક્તિપ્રણિહિતમતિર્ યસ્ય પિતરૌ
ચતુર્થઃ સૈકોયમ્ સુકવિજયદેવેન રચિતે ચિરં ચન્દ્રાલોકે સુખયતુ મયૂખઃ સુમનસઃ ॥