Candrāloka · Chapter 2

syāc ceto viśatā yena sakṣatā ramaṇīyatā
śabde 'rthe ca kṛtonmeṣaṃ doṣam udghoṣayanti tam //

bhavec chrutikaṭur varṇaḥ śravaṇodvejane paṭuḥ
saṃvidrate vyākaraṇa viruddhaṃ cyutasaṃskṛti //

aprayuktaṃ daivatādi śabde puṃlliṅgatādikam
asamarthaṃ tu hantyādeḥ prayogo gamanādiṣu //

sa hanti hanta kāntāre kāntaḥ kuṭilakuntalaḥ
nihatārthaṃ lohitādau śoṇitādiprayogataḥ //

vyanakty anucitārthaṃ yat padam āhus tadeva tat
iyam adbhutaśākhyagra kelikautukavānarī //

nirarthakaṃ tuhītyādi pūraṇaikaprayojanam
arthe vidadhadityādau dadhadādyam avācakam //

dhatte nabhastalaṃ bhāsvān aruṇaṃ taruṇaiḥ karaiḥ
ekākṣaraṃ vinā bhūbhrū kṣmādikaṃ khatalādivat //

aślīlaṃ trividhaṃ vrīḍā jugupsāmaṅgalātmanā
āhlādasādhanaṃ vāyuḥ kāntānāśe bhavet katham //

syād dvyartham iha sandigdhaṃ nadyāṃ yānti patatriṇaḥ
syād apratītaṃ śāstraika gamyaṃ vītānumādivat //

śithilaṃ śayane lilye maccitaṃ te śaśiśriyi
mastapiṣṭakaṭīloṣṭa gallādi grāmyam ucyate //

neyārthaṃ lakṣaṇātyanta prasarād amanoharam
himāṃśor hāradhikkāra jāgare yāmikāḥ karāḥ //

kliṣṭam artho yadīyo 'rtha śreṇiniḥśreṇim ṛcchati
haripriyāpitṛvadhū pravāhapratimaṃ vacaḥ //

avimṛṣṭavidheyāṃśaḥ samāsapihite vidhau
viśanti viśikhaprāyāḥ kaṭākṣāḥ kāmināṃ hṛdi //

aparādhīna ityādi viruddhamatikṛn matam
anyasaṅgatam uttuṅga hāraśobhipayodharau //

rasādyanucite varṇe pratikūlākṣaraṃ viduḥ
na mām aṅgada jānāsi rāvaṇaṃ raṇadāruṇam //

yasminn upahato lupto visarga iha tat tathā
kusandhiḥ paṭav āgaccha visandhir nṛpatī imau //

hatavṛttam anukto 'pi chandodoṣaś cakāsti cet
viśālalocane! paśyā -mbaraṃ tārātaraṅgitam //

nyūnaṃ tvatkhaḍgasaṃbhūta yaśaḥpuṣpaṃ nabhastaṭam
adhikaṃ bhavataḥ śatrūn daśaty asilatāphaṇī //

kathitaṃ punaruktā vāk śyāmābjaśyāmalocanā
vikṛtaṃ dūravivṛtair aiyaruḥ kuñjarāḥ puram //

patatprakarṣaṃ hīnānu prāsāditve yathottaram
gambhīrārambhadambholi pāṇir eṣaḥ samāgataḥ //

samāptapunarāttaṃ syād eṣa pīyūṣabhājanam
netrānandī tuṣārāṃśur udety ambudhibāndhavaḥ //

ardhāntarapadāpekṣi krīḍānṛtyeṣu sasmitam
moghārambhaṃ stumaḥ śambhum ardharambhoruvigraham //

abhavanmatayogaḥ syān na ced abhimato 'nvayaḥ
yena baddho 'mbudhir yasya rāmasyānucarā vayam //

dviṣāṃ sampadam ācchidya yaḥ śatrūn samapūrayat
asthānasthasamāsaṃ na vidvajjanamanoramam //

mithaḥ pṛthagvākyapadaiḥ saṃkīrṇaṃ yat tad eva tat
vaktreṇa bhrājate rātriḥ kāntā candreṇa rājate //

brahmāṇḍaṃ tvadyaśaḥpūra garbhitaṃ bhūmibhūṣaṇa
ākarṇaya payaḥpūrṇa suvarṇakalaśāyate //

bhagnaprakramam ārabdha śabdanirvāhahīnatā
akramaḥ kṛṣṇa pūjyante tvām anabhyarcya devatāḥ //

amatārthāntaraṃ mukhye 'mukhyenārthe virodhakṛt
tyaktahāram uraḥkṛtvā śokenāliṅgitāṅganā //

apuṣṭārtho viśeṣye cen na viśeṣo viśeṣaṇāt
viśanti hṛdayaṃ kāntā kaṭākṣāḥ khañjanatviṣaḥ //

kaṣṭaḥ spaṣṭāvabodhārtham akṣamo vācyasannibhaḥ
vyāhataś cedvirodhaḥ syān mithaḥ pūrvāparārthayoḥ //

sahasrapatramitraṃ te vaktraṃ kenopamīyate
kutastatropamā yatra punaruktaḥ sudhākaraḥ //

duṣkramagrāmyasandigdhās trayo doṣāḥ kramād amī
tvadbhaktaḥ kṛṣṇa! gaccheyaṃ narakaṃ svargam eva vā //

ekaṃ me cumbanaṃ dehi tava dāsyāmi kañcukam
brūta kiṃ sevyatāṃ candra mukhīcandrakirīṭayoḥ //

anaucityaṃ kīrtilatāṃ taraṅgayati yaḥ sadā
prasiddhyā vidyayā vāpi viruddhaṃ dvividhaṃ matam //

nyasteyaṃ paśya kandarpa pratāpadhavaladyutiḥ
ketakī śekhare śambhor dhatte candrakalātulām //

sāmānyaparivṛttiḥ syāt kuṇḍalacchavivigrahā
viśeṣaparivṛttiḥ syād vanitā mama cetasi //

tathā sahacarācāru viruddhānyonyasaṃgatī
dhvāṅkṣāḥ santaś ca tanayaṃ svaṃ paraṃ ca na jānate //

sarojanetra putrasya mukhendum avalokaya
pālayiṣyati te gotram asau narapurandaraḥ //

pade tadaṃśe vākyāṃśe vākye vākyakadambake
yathānusāram abhyūhed doṣān śabdārthasaṃbhavān //

doṣam āpatitaṃ svānte prasarantaṃ viśṛṅkhalam
nivārayati yas tredhā doṣāṅkuśam uśanti tam //

doṣe guṇatvaṃ tanute doṣatvaṃ vā nirasyati
bhavantam athavā doṣaṃ nayaty atyājyatāmasau //

mukhaṃ candraśriyaṃ dhatte śvetaśmaśrukarāṅkuraiḥ
atra hāsyarasoddeśe grāmyatvaṃ guṇatāṃ gatam //

tava dugdhābdhisaṃbhūteḥ kathaṃ jātā kalāṅkitā
kavīnāṃ samayād vidyā viruddho 'doṣatāṃ gataḥ //

dadhāra gaurī hṛdaye devaṃ himakarāṅkitam
atra śleṣodayān naiva tyājyaṃ hīti nirarthakam //

mahādevaḥ satrapramukhamakhavidyaikacaturaḥ sumitrā tadbhaktipraṇihitamatir yasya pitarau
dvitīyas tenāsau sukavijayadevena racite ciraṃ candrāloke sukhayatu mayūkhaḥ sumanasaḥ //